Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi qaror qiladi:

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi va uning rahbariyatining 2000 — 2004-yillardagi faoliyati toʻgʻrisidagi hisobot tasdiqlansin.

1999-yilning dekabrida koʻppartiyaviylik asosida oʻtkazilgan demokratik saylov natijasida shakllantirilgan ikkinchi chaqiriq Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi hisobot davrida mamlakatda islohotlarning huquqiy bazasini yaratish va rivojlantirishga qaratilgan parlament faoliyatini davom ettirdi. Parlament rahbariyati, uning qoʻmitalari va komissiyalari raislari saylanib, siyosiy partiyalar deputatlar fraksiyalari va bloklar tashkil topgan birinchi sessiyada mamlakatimizning qonun chiqaruvchi hokimiyati organi tizimida qator oʻzgarishlar qilindi. Xususan ilk bor Demokratik institutlar, nodavlat tashkilotlar va fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari qoʻmitasi, Reglament, odob va deputatlar faoliyatining taʼminoti komissiyasi, Oila va ayollar muammolari komissiyasi, Yoshlar ishlari komissiyasi hamda Normativ-huquqiy atamalar komissiyasi tuzildi (Yoshlar ishlari komissiyasi 2000-yilning avgustida Yoshlar ishlari qoʻmitasiga aylantirildi).

Mazkur oʻzgarishlar hokimiyatning qonun chiqaruvchi tarmogʻi vakolatlarini belgilovchi mamlakat Konstitutsiyasi, amaldagi qonunlar normalariga mos keladi;

Mamlakatni yanada rivojlantirishning Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti I. A. Karimov tomonidan “Oʻzbekiston XXI asrga intilmoqda” deb nomlangan maʼruzada, shuningdek ikkinchi chaqiriq parlamentning birinchi va toʻqqizinchi sessiyalaridagi nutqlarida ilgari surilgan strategiyasi Oliy Majlis faoliyatining siyosiy dasturiga aylandi. Davlatimiz boshligʻi tomonidan belgilab berilgan vazifalar asosida Kengash, “Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi qoʻmitalari va komissiyalarining 2000 — 2002-yillarga moʻljallangan qonunchilik va nazorat faoliyatining ustuvorliklari toʻgʻrisida” hujjat qabul qildi. Parlament qoʻmitalari va komissiyalari har yilgi joriy ish rejasini ana shu hujjatga muvofiq ishlab chiqdilar, bu rejalar asosan bajarildi. Qonunlarni ishlab chiqish va qabul qilingan huquqiy normalarning ijrosini nazorat etish parlament faoliyatining ustuvor yoʻnalishlariga aylandi. Umuman olganda, ikkinchi chaqiriq Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi 2000 — 2004-yillarda oltita asosiy yoʻnalish boʻyicha ish olib bordi.

Ikkinchi chaqiriq Oliy Majlisning qonunchilik faoliyati mamlakatda siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy, maʼnaviy va boshqa sohalarda olib borilayotgan islohotlarni oʻz vaqtida huquqiy jihatdan tartibga solishga qaratildi. Parlamentning boʻlib oʻtgan oʻn oltita sessiyasida 102 ta qonun, 310 ta qaror qabul qilindi, 62 ta xalqaro shartnoma va bitim ratifikatsiya qilindi, shuningdek 330 ta qonun hujjatiga 1357 ta oʻzgartish va qoʻshimcha kiritildi.

Aholining siyosiy faolligini oshirishga, ijtimoiy hayotni yanada demokratlashtirishga qaratilgan “Qonun loyihalarining umumxalq muhokamasi toʻgʻrisida”gi Qonun qabul qilindi va u jahon parlamentarizmi amaliyotida oʻz yoʻnalishi boʻyicha dastlabki qonunlardan biri boʻlib qoldi. “Normativ-huquqiy hujjatlar toʻgʻrisida”gi Qonun huquqiy davlat prinsiplarini amalga oshirishda katta ahamiyatga ega. Parlament tomonidan qabul qilingan “Oʻzbekiston Respublikasining referendumi toʻgʻrisida”gi Qonunning yangi tahriri xalq hokimiyatchiligi amalga oshirilishini huquqiy jihatdan taʼminlashga, referendumga — jamiyat va davlat hayotining eng muhim masalalari boʻyicha fuqarolarning umumxalq ovoz berishiga tayyorgarlik koʻrish hamda uni oʻtkazish mexanizmini takomillashtirishga qaratilgandir. Yangi tahrirdagi mazkur Qonun saylov toʻgʻrisidagi qonunlarga, shu sohadagi xalqaro normalar va standartlarga muvofiqlashtirildi. Bu hujjatlar fuqarolarning konstitutsiyaviy huquq va erkinliklarini oshirish maqsadida demokratiya anʼanalari rivojlangan mamlakatlarning tarixiy hamda zamonaviy qonunchilik tajribasi asosida qabul qilindi.

2001-yil 6-dekabrda Oliy Majlis ikki palatali parlament tuzish va Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining konstitutsiyaviy vakolatlari muddatini oʻzgartirish masalalari boʻyicha Oʻzbekiston Respublikasining referendumini oʻtkazish toʻgʻrisida qaror qabul qildi. Hozirgi davrda parlament 2002-yil 27-yanvarda boʻlib oʻtgan referendum qarorlari asosida oʻtkazilayotgan islohotlarning gʻoyat muhim bosqichida turibdi.

Referendum yakunlarini roʻyobga chiqarish, hokimiyat barcha tarmoqlari muvozanatini saqlash va ularning faoliyati samarali muvofiqlashtirilishini taʼminlash maqsadida parlament “Referendum yakunlari hamda davlat hokimiyati tashkil etilishining asosiy prinsiplari toʻgʻrisida”gi Konstitutsiyaviy Qonunni qabul qildi. Ushbu Qonun kelgusidagi oʻzgartirishlarni har tomonlama puxta va tub-asosli ravishda amalga oshirish imkoniyatini beradigan normativ negiz boʻldi hamda referendum yakunlarini qonunchilik shaklida mustahkamladi.

Parlament tomonidan “Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga oʻzgartishlar va qoʻshimchalar kiritish toʻgʻrisida”gi Qonun ham qabul qilindi. Bu oʻzgartish va qoʻshimchalar eng avvalo, Oʻzbekiston Respublikasi davlat hokimiyatining oliy organlari faoliyatini tartibga soluvchi normalarga taalluqli boʻldi.

“Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati toʻgʻrisida”gi va “Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi toʻgʻrisida”gi qabul qilingan konstitutsiyaviy qonunlarda boʻlgʻusi parlamentning har ikkala palatasini shakllantirish tartibi, ularning tarkibiy tuzilishi va vakolatlari, qoʻmitalar va komissiyalarni tuzish, qonun loyihalarini koʻrib chiqish mexanizmi belgilab qoʻyildi. Ularda kelishuv tartib-taomillari, palatalarning oʻzaro, shuningdek davlat hokimiyati va boshqaruvining boshqa tarmoqlari organlari bilan boʻladigan hamkorligi, parlament faoliyatining boshqa masalalari ham tartibga solingan.

Referendum qarorlari asosida qabul qilingan qonunlar “Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisiga saylov toʻgʻrisida”gi Qonunni yangi tahrirda ishlab chiqishni taqozo etdi. Unda Qonunchilik palatasi deputatligiga nomzodlar koʻrsatish, ularni roʻyxatga olish, saylovoldi tashviqotini, ovoz berishni oʻtkazish va saylov natijalarini aniqlash, takroriy ovoz berish hamda takroriy saylov oʻtkazish, Qonunchilik palatasi deputatlarini roʻyxatga olish, saylov yakunlarini eʼlon qilish tartibi va boshqa bir qator normalar belgilab berilgan. Qonunda Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senatini shakllantirish tartibi ham belgilab qoʻyilgan.

Saylov toʻgʻrisidagi milliy qonun hujjatlarini kompleks takomillashtirish maqsadida “Xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar Kengashlariga saylov toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuniga oʻzgartishlar va qoʻshimchalar kiritish haqida”gi Qonun ham qabul qilindi. Mahalliy vakillik organlariga saylov toʻgʻrisidagi qonunga oʻzgartishlar kiritilishiga mazkur hujjatlarni yangi siyosiy voqeliklarga muvofiq takomillashtirish zaruriyatigina emas, balqi xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar Kengashlari oʻz tarkibidan Oliy Majlisning yuqori palatasi aʼzolarini — senatorlarni saylashi ham sabab boʻldi. Shu munosabat bilan mahalliy Kengashlarga saylovning joylarda deputatlarning sifat tarkibini yaxshilashga qaratilgan yangi mexanizmi yaratildi.

Fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlariga saylov tartibi ham takomillashtirildi. “Fuqarolar yigʻini raisi (oqsoqoli) va uning maslahatchilari saylovi toʻgʻrisida”gi qabul qilingan Qonunda fuqarolar yigʻini raisi (oqsoqoli) va uning maslahatchilari saylovining asosiy prinsiplari, fuqarolarning saylovda ishtirok etish huquqlari, saylovni tashkil etish va oʻtkazish, fuqarolar yigʻini raisi (oqsoqoli) va uning maslahatchilari vazifasiga nomzodlar koʻrsatish, shuningdek saylov bilan bogʻliq boshqa masalalarni, hal etish tartibi koʻrsatilgan. Umuman olganda mazkur hujjat mahalla hayotini yanada demokratlashtirish, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari maqomini oshirishga qaratilgan.

Parlament tomonidan qabul qilingan “Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining Reglamenti toʻgʻrisida”gi va “Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining Reglamenti toʻgʻrisida”gi qonunlarda Oliy Majlisning har ikkala palatasi ishini tashkil etishning asosiy masalalari belgilab berildi.

“Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi deputatining va Senati aʼzosining maqomi toʻgʻrisida”gi hamda “Xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar Kengashi deputatining maqomi toʻgʻrisida”gi qonunlar ham parlament tomonidan qabul qilindi, ularda deputatlarning, senatorlarning huquqlari, majburiyatlari hamda faoliyatining asosiy kafolatlari belgilab berildi.

“Xalq deputatlari mahalliy Kengashi deputatini, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi deputatini va Senati aʼzosini chaqirib olish toʻgʻrisida”gi Qonunda esa ularni chaqirib olish tartibi belgilab qoʻyilgan.

Parlamentning boʻlajak islohoti hokimiyatning qonun chiqaruvchi tarmogʻini takomillashtirish va kuchaytirishga qaratilgan. Bu ish hokimiyatning boshqa tarmoqlari hisobiga boʻlmasligi uchun, shuningdek davlat boshqaruvining butun tizimi samarali faoliyat koʻrsatishini koʻzlab, hokimiyat ijro etuvchi tarmogʻining huquqiy maqomida tegishli oʻzgartirishlar amalga oshirildi. Shu munosabat bilan parlament tomonidan “Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi toʻgʻrisida”gi Qonunning yangi tahriri qabul qilinib, unda mamlakat hukumatining vakolatlari ikki palatali parlament tuzilishi va faoliyat olib borishi, davlat hokimiyati oliy organlari ayrim vakolatlarining qayta taqsimlanishi inobatga olingan holda belgilab qoʻyildi.

Hisobot davrida sud islohotlarini chuqurlashtirishga, butun odil sudlov tizimini yanada demokratlashtirishga koʻmaklashuvchi qator qonunlar qabul qilindi. Parlament tomonidan yangi tahrirda qabul qilingan “Sudlar toʻgʻrisida”gi Qonun sud hokimiyati tarmogʻining mustaqilligini qonunchilik yoʻli bilan taʼminlash borasidagi muhim qadam boʻldi. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti qonunchilik tashabbusi tartibida Oliy Majlisga kiritgan “Jinoiy jazolarning liberallashtirilishi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasining Jinoyat, Jinoyat-protsessual kodekslari va Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksiga oʻzgartishlar va qoʻshimchalar kiritish toʻgʻrisida”gi Qonunning parlamentning oltinchi sessiyasida qabul qilinishi sud-huquq islohoti yangi bosqichini boshlab berdi. Qonun jinoyat sodir etganlik uchun, ayniqsa iqtisodiy sohada jinoyat sodir etganlik uchun jazolarni liberallashtirishni nazarda tutadi. Ushbu qonun qabul qilingach, sud amaliyotiga taraflarning yarashuviga asoslangan mutlaqo yangi huquqiy mexanizm joriy etildi. Amaldagi qonunlarga kiritilgan oʻzgartishlar Oʻzbekiston Respublikasining jinoyat, jinoyat-protsessual va maʼmuriy javobgarlikka oid qonun hujjatlarini yangicha mohiyat bilan toʻldirdi.

Yangi tahrirdagi “Prokuratura toʻgʻrisida”gi Qonun ham Oliy Majlisga davlatimiz boshligʻi tomonidan kiritilgan boʻlib, avvalo u qonuniylik va huquq-tartibotni mustahkamlashga, Konstitutsiya va qonunlarning ustunligi prinsipini taʼminlashga qaratilgandir. Unda Qonunning avvalgi tahriri qabul qilingan paytdan buyon mamlakatimizda sodir boʻlgan oʻzgarishlar oʻz aksini topdi. Qonunning yangi tahririga prokuratura organlarining huquqiy maqomi, vazifalarini, ular faoliyatining huquqiy asoslari, asosiy yoʻnalishlari va prinsiplarini belgilovchi normalar kiritildi. Shuningdek birinchi marta prokuratura organlarining jamoatchilik va ommaviy axborot vositalari bilan oʻzaro aloqasi tartibini belgilovchi norma joriy etildi.

“Sud hujjatlarini va boshqa organlar hujjatlarini ijro etish toʻgʻrisida”gi Qonun sud hujjatlarini, shuningdek boshqa organlar (mansabdor shaxslar) hujjatlarini majburiy ijro etish chogʻida yuzaga keladigan munosabatlarni tartibga solishga qaratilgan. Sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini majburiy ijro etish Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi huzuridagi Sud qarorlarini ijro etish, sudlar faoliyatini moddiy-texnika jihatidan va moliyaviy taʼminlash departamentining sud ijrochilari tuman (shahar) boʻlinmalarining sud ijrochilari zimmasiga yuklanadi. Mazkur Departamentning tuzilishi ijro ishini yuritish sud ish yuritishining bir qismi emas, balki mustaqil huquqiy institut ekanligi bilan izohlanadi.

Parlament tomonidan mamlakatda iqtisodiy islohotlarni yanada chuqurlashtirishga qaratilgan qator qonunlar ham qabul qilindi. Ularning orasida “Oʻzbekiston Respublikasi Savdo-sanoat palatasi toʻgʻrisida”gi Qonun ham boʻlib, u Savdo-sanoat palatasining. huquqiy maqomini, maqsad va vazifalarini belgilab beradi. Kichik va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish uchun qulay sharoitlar yaratish, Oʻzbekiston tadbirkorlarining chet ellik sheriklar bilan amaliy aloqalarini yoʻlga qoʻyishga koʻmaklashish maqsadida tashkil etiladigan mazkur palata yurtimizda ishlab chiqarilayotgan tovarlar va koʻrsatiladigan xizmatlar tashqi bozorlarga tez surʼatlarda kirib borishiga, mamlakatimizga chet el investitsiyalarini jadalroq jalb etishga koʻmaklashadi. “Muhofaza choralari, antidemping va kompensatsiya bojlari toʻgʻrisida”gi Qonun tashqi savdo sohasida davlat tomonidan olib boriladigan iqtisodiy munosabatlarning huqu.qiy bazasini rivojlantirishga qaratilgan. “Valyutani tartibga solish toʻgʻrisida”gi yangi tahrirdagi Qonun Oʻzbekiston Respublikasi Hukumati tomonidan 2003-yil iyun oyida tasdiqlangan “Joriy xalqaro operatsiyalar boʻyicha milliy valyutaning erkin ayirboshlanishini taʼminlash ishlari dasturi”ga muvofiq ishlab chiqildi. Qonunning asosiy qoidalari Oʻzbekiston Respublikasi Xalqaro valyuta fondi bilan tuzgan bitimda nazarda tutilgan majburiyatlar inobatga olingan holda taʼriflangan.

“Xususiy korxona toʻgʻrisida”gi Qonun iqtisodiy islohotlarni rivojlantirishga koʻmaklashadi. Unda xususiy korxonalarning tuzilishi, faoliyati, qayta tashkil etilishi va tugatilishi sohasidagi munosabatlar tartibga solinadi. Mamlakatimizda eng yangi axborot-kommunikatsiya texnologiyalari keng joriy etilishi munosabati bilan parlament shu sohadagi faoliyatni tartibga soluvchi qator qonunlarni qabul qildi. “Axborotlashtirish toʻgʻrisida”gi yangi Qonunda axborot resurslari va texnologiyalarini rivojlantirish hamda takomillashtirishning jahondagi hozirgi tamoyillari hisobga olingan holda milliy axborot tizimini yaratishga qaratilgan davlat siyosati belgilandi. “Axborot erkinligi prinsiplari va kafolatlari toʻgʻrisida”gi Qonun ham axborot olish hamda axborot bilan bogʻliq boshqa jarayonlarni yanada demokratlashtirish va erkinlashtirishga, axborot tarqatuvchi vositalarning faoliyatini yaxshilashga, fuqarolarning axborot olish huquqlarini himoya qilish va kafolatlashga, soʻz va axborot erkinligini taʼminlashga koʻmaklashadi.

“Elektron raqamli imzo toʻgʻrisida”gi Qonunda elektron hujjatdagi elektron raqamli imzo ayni bir vaqtning oʻzida muayyan shartlarga rioya etilgan taqdirda, qogʻoz hujjatga qoʻlda oʻzi qoʻygan imzo bilan bir xil ahamiyatga ega ekanligi eʼtirof etilishini taʼminlovchi normalar belgilandi. “Elektron hujjat aylanishi toʻgʻrisida”gi Qonun elektron hujjat va uning rekvizitlarining huquqiy maqomini belgilab beradi, unda elektron hujjatning joʻnatilish va qabul qilib olinish vaqtiga oid normalar berilgan. “Elektron tijorat toʻgʻrisida”gi Qonunda elektron tijorat sohasidagi faoliyatning, Oʻzbekiston Respublikasining jahon iqtisodiy hamjamiyatiga yanada jadalroq integratsiyalashuvining huquqiy asoslari belgilab berildi.

Oliy Majlisning sakkizinchi sessiyasida qabul qilingan Oʻzbekiston Respublikasining Shaharsozlik kodeksi shu sohadagi milliy qonun hujjatlarini xalqaro huquqiy normalarga mos holga keltirdi. Kodeksda jamiyat, davlat, yuridik va jismoniy shaxslarning shaharsozlik sohasidagi manfaatlari aks ettirilgan, shaharsozlik faoliyati subyektlari boʻlmish pudratchilar, buyurtmachilar va tegishli hujjatlarni ishlab chiquvchilarning oʻzaro munosabatlari normalari, ularning huquqlari va burchlari mustahkamlab qoʻyilgan.

“Davlat statistikasi toʻgʻrisida”gi Qonun mamlakat statistika tizimini bozor iqtisodiyoti prinsiplariga muvofiqlashtirdi, Oʻzbekiston Respublikasida davlat statistikasining tashkil etilishi borasidagi yondashuvlarning jahon amaliyotida qabul qilingan xalqaro standartlar va qoidalar bilan bir xil boʻlishini taʼminladi.

Iqtisodiy islohotlarni yanada chuqurlashtirish, xoʻjalik yurituvchi subyektlarning huquqlarini kengaytirish, mamlakat moliya tizimini mustahkamlash va tashqi iqtisodiy faoliyat uchun qulay shart-sharoit yaratish maqsadida Oliy Majlis “Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari toʻgʻrisida”gi, “Faoliyatning ayrim turlarini litsenziyalash toʻgʻrisida”gi, “Budjet tizimi toʻgʻrisida”gi, “Davlat budjetining gʻazna ijrosi toʻgʻrisida”gi qonunlarni, “Tashqi iqtisodiy faoliyat toʻgʻrisida”gi “Auditorlik faoliyati toʻgʻrisida”gi, “Fermer xoʻjaligi toʻgʻrisida”gi qonunlarning yangi tahririni qabul qildi. Bundan tashqari “Davlat kadastrlari toʻgʻrisida”gi, “Qishloq xoʻjaligi oʻsimliklarini zararkunandalar, kasalliklar va begona oʻtlardan himoya qilish toʻgʻrisida”gi, “Pochta aloqasi toʻgʻrisida”gi, “Qurilish sohasidagi huquqbuzarliklar uchun yuridik shaxslarning javobgarligi toʻgʻrisida”gi, “Mahsulot belgilari va xizmat koʻrsatish belgilari toʻgʻrisida”gi, “Aloqa toʻgʻrisida”gi, “Mahsulot va xizmatlarni sertifikatlashtirish toʻgʻrisida”gi, “Standartlashtirish toʻgʻrisida”gi, “Metrologiya toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi qonunlariga, Havo kodeksiga tegishli oʻzgartishlar va qoʻshimchalar kiritildi.

Pensiya taʼminotining mavjud tizimini yanada takomillashtirish maqsadida, mamlakatimiz Prezidenti tashabbusi bilan parlament “Fuqarolarning jamgʻarib boriladigan pensiya taʼminoti toʻgʻrisida”gi Qonunni qabul qildi. Mazkur Qonunda fuqarolarga amaldagi qonun hujjatlariga muvofiq tayinlangan pensiyaga qoʻshimcha ravishda toʻlovlar toʻlash imkoniyatini beruvchi jamgʻarib boriladigan pensiya taʼminoti tizimini tashkil etish yoʻli bilan pensionyerlarning turmush darajasini oshirish nazarda tutilgan.

Hisobot davrida parlament tomonidan qabul qilingan “Psixiatriya yordami toʻgʻrisida”gi, “Radiatsiyaviy xavfsizlik toʻgʻrisida”gi, “Aholini sil kasalligidan muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi, “Qon va uning tarkibiy qismlari donorligi toʻgʻrisida”gi, “Qizil yarim oy va qizil xoch timsollaridan foydalanish hamda ularni himoya qilish toʻgʻrisida”gi, “Ekologik ekspertiza toʻgʻrisida”gi, “Jismoniy tarbiya va sport toʻgʻrisida”gi (yangi tahriri), “Maxsus yuklar va harbiy tarkiblarning tranziti toʻgʻrisida”gi, “Integral mikrosxemalar topologiyalarini huquqiy muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi, “Tovar belgilari, xizmat koʻrsatish belgilari va tovar kelib chiqqan joy nomlari toʻgʻrisida”gi, “Qimmatbaho metallardan yasalgan buyumlarning asillik darajasi va tamgʻalanishi toʻgʻrisida”gi, “Birjalar va birja faoliyati toʻgʻrisida”gi, “Qimmatli qogʻozlar bozorida investorlarning huquqlarini himoya qilish toʻgʻrisida”gi, “Mahsulot taqsimotiga oid bitimlar toʻgʻrisida”gi, “Madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanish toʻgʻrisida”gi, “Xoʻjalik shirkatlari toʻgʻrisida”gi, “Masʼuliyati cheklangan hamda qoʻshimcha masʼuliyatli jamiyatlar toʻgʻrisida”gi, “Fuqarolarning banklardagi omonatlarini himoyalash kafolatlari toʻgʻrisida”gi, “Muhofaza etiladigan tabiiy hududlar toʻgʻrisida”gi, “Chiqindilar toʻgʻrisida”gi, “Seleksiya yutuqlari toʻgʻrisida”gi (yangi tahriri), “Kredit uyushmalari toʻgʻrisida”gi, “Sugʻurta faoliyati toʻgʻrisida”gi, “Ixtirolar, foydali modellar va sanoat namunalari toʻgʻrisida”gi (yangi tahriri), “Yer osti boyliklari toʻgʻrisida”gi (yangi tahriri), “Bankrotlik toʻgʻrisida”gi (yangi tahriri), “Bank siri toʻgʻrisida”gi . va “Jamoat fondlari toʻgʻrisida”gi qonunlar jamiyatimiz hayotining turli sohalarini rivojlantirishda katta ahamiyatga ega.

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti I. A. Karimov tomonidan taʼriflangan mudofaa sohasidagi nazariy qoidalar va konseptual yondashuvlar “Mudofaa toʻgʻrisida”gi hamda “Umumiy harbiy majburiyat va harbiy xizmat toʻgʻrisida”gi qonunlarning yangi tahririda yanada rivojlantirildi. Fuqarolarni rezervdagi harbiy xizmatga kiritish tartibi belgilangan va boshqa maxsus masalalar tartibga solingan “Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari rezervidagi xizmat toʻgʻrisida”gi Qonun hozirgi sharoitda alohida dolzarblik kasb etdi.

Turli ekstremistik tashkilotlar tomonidan qilinishi mumkin boʻlgan tahdid mavjud boʻlgan bir sharoitda “Terrorizmga qarshi kurash toʻgʻrisida”gi qabul qilingan Qonun muhim ahamiyatga ega. Ushbu Qonunning oʻziga xos xususiyati uning terrorchilik faoliyatining oldini olishga qaratilganligidir. Qonun terrorchilikka qarshi operatsiya oʻtkazishni, aholining xavfsizligini taʼminlashga va terrorchilarni zararsizlantirishga qaratilgan boshqa chora-tadbirlarni, shuningdek terrorizmdan jabrlangan shaxslarning ijtimoiy reabilitatsiyasi bilan bogʻliq masalalarni tartibga soladi.

. “Jinoiy faoliyatdan olingan daromadlarni legallashtirishga va terrorizmni moliyalashtirishga qarshi kurashish toʻgʻrisida”gi Qonun ham terrorchilik faoliyatining oldini olishga qaratilgan. Qonunda pul mablagʻlari yoki boshqa mol-mulk bilan bogʻliq operatsiyalarni amalga oshiruvchi tashkilotlarning ishini muvofiqlashtiruvchi, bunday operatsiyalarni toʻxtatib turish toʻgʻrisida qaror qabul qiluvchi, shuningdek qonun hujjatlariga muvofiq boshqa vakolatlarni amalga oshiruvchi maxsus vakolatli davlat organini tuzish nazarda tutilgan. Uning qarorlari davlat hokimiyatining barcha organlari, mansabdor shaxslar va fuqarolar tomonidan ijro etilishi majburiydir.

Parlament tomonidan qabul qilingan “Eksport nazorati toʻgʻrisida”gi Qonun tinchlik va barqarorlikni taʼminlash, yalpi qirgʻin qurolini, uni yetkazib berish vositalarini, boshqa turdagi qurol-yarogʻ va harbiy texnikani tarqatmaslik ustidan nazorat olib borish vositasi boʻlib xizmat qiladi.

Mamlakatimizning ayrim hududlarida xalqaro terrorchilar tomonidan amalga oshirilgan xurujlar munosabati bilan Oliy Majlis jamiyatni yanada jipslashish, fuqarolararo va millatlararo totuvlikni mustahkamlash, islohotlarni chuqurlashtirish jarayonida faol ishtirok etish chaqirigʻi bilan fuqarolarga ikki marta Murojaatnoma qabul qildi. Parlament oʻzining oʻn birinchi sessiyasida Iroq tevaragidagi muammoni hal etish yuzasidan Bayonot qabul qildi.

Jamiyat va davlatning izchil ilgarilab borishi, mamlakat ijtimoiy-siyosiy hayotidagi chuqur oʻzgarishlar, fuqarolar siyosiy-huquqiy ongining oʻsishi fuqarolar huquqlari va erkinliklarining zarur kafolatlarini taʼminlovchi demokratik prinsiplarning amalga oshirilishini talab qildi. Parlament demokratik oʻzgarishlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyati asoslarini shakllantirishning asosiy yoʻnalishlaridan kelib chiqib, “Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili (ombudsman) toʻgʻrisida”gi Qonunni yangi tahrirda qabul qildi. Unda ikki palatali Oliy Majlisni shakllantirish bilan bogʻliq oʻzgartishlar va qoʻshimchalar qamrab olingan.

Fuqarolarning murojaatlarini koʻrib chiqish tartib-taomillarini takomillashtirish fuqarolarning huquqlari va erkinliklarini himoya qilishning muhim kafolati hisoblanadi. Parlament tomonidan yangi tahrirda qabul qilingan “Fuqarolarning murojaatlari toʻgʻrisida”gi Qonun ayni shu maqsadga xizmat qiladi. Unda fuqarolarning murojaat qilishga boʻlgan huquqlari kafolatlari, fuqarolarning murojaatlarini koʻrib chiquvchi mansabdor shaxslarning javobgarligi kuchaytirilgan.

“Siyosiy partiyalarni moliyalashtirish toʻgʻrisida”gi Qonunning qabul qilinishi koʻppartiyaviylik tizimini yanada rivojlantirish nuqtai nazaridan gʻoyat dolzarb hisoblanadi. Qonun siyosiy partiyalarni moliyalashtirishning ishonchli huquqiy mexanizmini yaratishga qaratilgan boʻlib, u siyosiy partiyalarni yanada mustahkamlash, ularning mamlakat ijtimoiy-siyosiy hayotida faol ishtirok etish imkoniyatini kengaytirishga koʻmaklashadi.

Barcha qonunlar, qarorlar, boshqa hujjatlar Oliy Majlis tomonidan sinchkovlik va manfaatdorlik ruhidagi muhokamalardan keyin, qoida tariqasida, bir necha oʻqishda qabul qilindi. Parlament sessiyalarida masalalarni koʻrib chiqishda deputatlar huquqiy normalarni takomillashtirish boʻyicha qimmatli takliflar kiritdilar va bu takliflar mazkur normalarning uzil-kesil tahririni tayyorlashda hisobga olindi.

Qonun loyihalarini tayyorlash uchun oldindan deputatlar ishchi guruhlari tuzilib, ularga chuqur nazariy bilim. va katta amaliy ish tajribasiga ega boʻlgan yetakchi olimlar, ekspertlarni jalb etish taomil boʻlib qoldi. Qator qonun loyihalari jamoatchilikning keng muhokamasi uchun matbuotda eʼlon qilindi, Oʻzbekistonda ishlayotgan chet ellik mutaxassislar ekspertizasidan oʻtkazildi. Shu oʻrinda parlamentning Yevropa Ittifoqi Komissiyasi Yevropa Eyd dasturining “Oʻzbekistonda demokratlashtirish jarayonini rivojlantirishga koʻmaklashish” loyihasi bilan hamkorligini alohida taʼkidlab oʻtish joiz. Loyiha bilan birgalikda qator seminarlar, konferensiyalar va boshqa tadbirlar oʻtkazildi. Qonunchilik ishlari jarayonida parlament qoʻmitalari va komissiyalari Xalqaro notijorat huquq markazi, K. Adenauer fondi hamda boshqa bir qator xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik qildilar.

Batafsil oʻrganib chiqish, oʻz saylov okruglarida saylovchilar bilan oʻtkaziladigan uchrashuvlarda muhokama qilish uchun huquqiy hujjatlarning loyihalari deputatlarga oldindan yuborildi. Qonun loyihalarini takomillashtirish yuzasidan tushgan barcha takliflar qoʻmitalar va komissiyalarda sinchiklab oʻrganib borildi, ahamiyatga molik takliflar loyihalarni takomiliga yetkazishda hisobga olindi. Sessiyalar muhokamasiga kiritilayotgan qonunlarning loyihalari Oliy Majlis Kengashi yigʻilishlarida muqarrar ravishda muhokama etib borildi.

Shuni ham taʼkidlab oʻtish muhimki, ikkinchi chaqiriq parlamentning toʻqqizinchi sessiyasida mamlakatimiz rahbari tomonidan belgilab berilgan vazifalarni amalga oshirish maqsadida 2002-yilning avgustida tashkil etilgan Oʻzbekistonda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyati asoslarini shakllantirish masalalari boʻyicha Oliy Majlis komissiyasi hisobot davrida muayyan ishlar olib bordi. Komissiya tarkibiga Oʻzbekiston Respublikasi parlamenti qoʻmitalarining, bir qator vazirliklar va idoralarning, ilmiy-tadqiqot muassasalari va oliy oʻquv yurtlarining, jamoat birlashmalarining rahbarlari kiritildi. Komissiya ishini maqbul tarzda tashkil etish maqsadida uning tarkibida mamlakat taraqqiyotining ustuvor yoʻnalishlariga mos keladigan quyidagi boʻlinmalar; mustaqillik va xavfsizlik masalalari boʻyicha; iqtisodiy taraqqiyot masalalari boʻyicha; jamoatchilik institutlari, ommaviy axborot vositalari, fuqarolarning huquqlari va erkinliklarini himoya qilish masalalari boʻyicha; sud-huquq islohoti masalalari boʻyicha; ijtimoiy siyosat masalalari boʻyicha; Qurolli Kuchlarni islohot qilish masalalari boʻyicha kichik komissiyalar tuzildi. Kichik komissiyalar mamlakatda oʻtkazilayotgan islohotlarni chuqurlashtirish konsepsiyalarini va ularni amalga oshirish chora-tadbirlarini ishlab chiqdilar. Qomissiya mamlakatni rivojlantirish strategiyasini amalga oshirishning huquqiy shart-sharoitlarini yaratishga doir koʻp qirrali ishlarni muvofiqlashtirib bordi. Komissiya aʼzolari parlament tomonidan qabul qilingan qator qonunlarni ishlab chiqishda bevosita ishtirok etdilar.

Umuman olganda, Oliy Majlisning hisobot davridagi qonunchilik faoliyati tahlili oʻtkazilayotgan islohotlarni huquqiy jihatdan tartibga solish masalalari tezkor hal etilganligi, huquqiy normalar ishlab chiqish jarayonining doimiy monitoringi oʻtkazilganligi, parlament aʼzolarining mahorati professional jihatdan oʻsganligidan dalolat beradi. Qabul qilingan qonunlar oʻzgarishlar muqarrarligining va jamiyatimiz hayotining barcha sohalari barqaror rivojlanishining kafolati, mustaqil Oʻzbekistonda qonun ustuvorligi prinsip mustahkamlanib borayotganligining dalili boʻlib qoldi.

Nazorat-tahlil ishlari rejasiga muvofiq Oliy Majlis qoʻmitalari va komissiyalari har yili qonunlar, konvensiyalar, milliy dasturlar ijrosi ustidan nazorat tartibida 60 ga yaqin masalani koʻrib chiqdilar. Bunday faoliyat bilan Qoraqalpogʻiston Respublikasi, mamlakatning barcha viloyatlari, shuningdek Toshkent shahri qamrab olindi.

Natijalar qoʻmitalar va komissiyalarning majlislarida davlat hokimiyati organlarining, jamoat birlashmalarining hamda boshqa manfaatdor tashkilotlarning rahbarlari va mutaxassislari ishtirokida tahlil etildi va muhokama qilindi. Muhokama yakunlari ommaviy axborot vositalarida yoritib borildi. Aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etishga doir tavsiyalar ijrosi nazoratga olindi. Qoʻmitalar va komissiyalarning nazorat-tahlil ishlari natijalari yuzasidan ilgari qabul qilgan qarorlari ijrosini tekshirish amaliyotdan muhim oʻrin oldi.

Mazkur ishni joylarda amalga oshirish natijasida, umuman olganda, qonunlarning mohiyatini tushuntirish bilan bogʻliq faoliyatni kuchaytirishga hamda aniqlangan kamchilik va nuqsonlarni bartaraf etishda amaliy yordam koʻrsatishga erishildi. Nazorat-tahlil faoliyati yakunlari boʻyicha amaldagi qonunlarga oʻzgartishlar va qoʻshimchalar kiritish yuzasidan takliflar tayyorlandi hamda asoslab berildi.

Oliy Majlisning hisobot davridagi nazorat faoliyati tahlili qoʻmitalar va komissiyalar jamiyatimizni rivojlantirishning ustuvor yoʻnalishlarida qonunning qoʻllanish amaliyotini oʻrganishga alohida eʼtibor qaratishga harakat qilganliklarini koʻrsatdi. Nazorat-tahlil faoliyatiga okruglardagi Oliy Majlis deputatlarini, shuningdek mahalliy Kengashlar deputatlarini, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari raislari va ularning maslahatchilarini, mutaxassislar va ekspertlarning keng doirasini jalb etish ishlari kuchaytirildi. Qonunlarning ijro etilishini oʻrganish boʻyicha deputatlar ishchi guruhiga amaliyotchi xodimlar, olimlar, Amaldagi qonun hujjatlari monitoringi instituti xodimlari koʻproq jalb etildi. Tekshirishlar natijalarini tegishli vazirliklar va idoralarning hayʼatlarida, qoʻmitalar va komissiyalarning sayyor yigʻilishlarida, hokimliklar kengashlarida parlament deputatlaridan tashqari tegishli tashkilotlar mansabdor shaxslarning ham ishtirokida koʻrib chiqish amaliyoti taomilga kirdi. Bu amaldagi normativ hujjatlarga ogʻishmay rioya etish va aholining huquqiy madaniyatini oshirishda rahbar xodimlarning masʼuliyati yanada yuqoriroq darajada boʻlishini taʼminlash imkonini berdi. Oliy Majlis qoʻmitalari va komissiyalari aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etishga qaratilgan oʻz tavsiyalarining amalga oshirilishi ustidan nazoratni kuchaytirdilar. Bu joylardagi ishlarning ahvolini ijobiy tomonga oʻzgartirishga, parlament ishining samaradorligini oshirishga koʻmaklashdi. Nazorat masalalarini bir nechta qoʻmita va komissiya birgalikda koʻrib chiqqan hollar ham koʻp boʻldi, bu esa huquqiy vaziyatni yanada chuqurroq va atroflicha oʻrganish, aniqlangan kamchiliklarni kompleks hal etish imkoniyatini berdi.

Parlamentlararo aloqalar tashqi siyosiy faoliyat doirasida rivojlantirildi va mustahkamlandi. Bu faoliyat mustaqil Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro maydondagi obroʻ-eʼtiborini oshirishga, davlatimiz oldida turgan qator tashqi siyosiy masalalarni hal etishda ijro etuvchi hokimiyat organlariga koʻmaklashishga yordam berdi. Hisobot davrida Oliy Majlisga 200 ga yaqin delegatsiya tashrif buyurdi, shulardan 50 dan ziyodi parlament delegatsiyalari boʻlib, ular orasida AQSh Kongressi, GFR Bundestagi, Chexiya Respublikasi Senati, Koreya Respublikasi Milliy Assambleyasi, Fransiya Senati, Polsha Respublikasi Seymi delegatsiyalari va boshqa delegatsiyalar bor. Parlamentimizda BMT Bosh kotibi K. Annan, Xitoy Xalq Respublikasi Raisi Xu Szintao, Ruminiya Prezidenti I. Iliyesku, Turkiya Respublikasi Bosh vaziri R. Erdogʻan, EXHT amaldagi raisining Markaziy Osiyo mamlakatlari boʻyicha shaxsiy vakili M. Axtisaari, NATO bosh kotibi J. Robertson, Germaniya Federal vazirligi davlat kotibi X. Gayger, Italiya Parlamenti Deputatlar palatasining raisi P. Kazini, AQSh Strategik va xalqaro tadqiqotlar markazining maslahatchisi Z. Bjezinskiy va boshqalar qabul qilindi. Boshqa mamlakatlarning parlament tizimi bilan tanishish hamda xalqaro seminarlar va kengashlarda ishtirok etish uchun Oliy Majlis deputatlari qariyb 60-marta chet-el safariga (Germaniya, Italiya, Shvetsiya, Fransiya, AQSh, Ruminiya, Avstriya, Slovakiya, Chexiya Respublikasi, Xitoy va boshqa mamlakatlarga) chiqdilar.

Chet davlatlarning Oʻzbekistondagi elchilari va diplomatiya korpusi boshqa vakillari Oliy Majlisda mehmon boʻldilar. Oliy Majlisda oʻtkazilgan turli seminarlar, konferensiyalar, davra suhbatlari, boshqa tadbirlarning chet ellik ishtirokchilari parlament rahbariyati tomonidan, qoʻmitalari va komissiyalarida qabul qilindi.

Yevropa parlamenti bilan munosabatlarning chuqurlashib borishi hisobot davrida Oliy Majlis xalqaro faoliyatining ustuvorliklaridan biriga aylandi. Yevropa parlamenti bilan amaliy aloqalar oʻrnatilganligiga “Oʻzbekiston — Yevropa Ittifoqi” Parlament hamkorligi qoʻmitasining har yili oʻtkaziladigan majlislari dalil boʻla oladi. Xususan, 2000 — 2004-yillar mobaynida beshta shunday majlis oʻtkazildi. Majlislarda Oʻzbekistonda demokratlashtirish, inson huquqlari va fuqarolar erkinliklariga rioya etish, Markaziy Osiyo mintaqasidagi xavfsizlik borasidagi masalalar, terrorizm, narkotrafik va uyushgan jinoyatchilikka qarshi kurashda xalqaro hamkorlikni kuchaytirish masalalari, ekologik muammolar hamda ularni hal etish vositalari, shuningdek Yevropa Ittifoqi bilan Oʻzbekiston oʻrtasida TASIS, TRASEKA, INOGEYT dasturlari doirasidagi hamkorlik masalalari va uni mustahkamlash yoʻlidagi harakatlar muhokama qilindi.

2002-yilning 18-noyabrida Toshkentda “Markaziy Osiyo hamkorligi” tashkilotiga aʼzo davlatlar parlamentlari aʼzolarining birinchi uchrashuvi oʻtkazilishi muhim voqea boʻldi. Unda Qozogʻiston Respublikasi, Qirgʻiziston Respublikasi, Tojikiston Respublikasi va Oʻzbekiston Respublikasi parlamentlarining qirqdan ziyod vakillari ishtirok etdilar. Uchrashuvda parlamentlararo hamkorlik institutini — “Markaziy Osiyo hamkorligi” tashkilotiga aʼzo davlatlar parlamentlari aʼzolari kengashini tuzish toʻgʻrisida kelishuvga erishildi.

Parlament aʼzolarining “Markaziy Osiyo hamkorligi” tashkilotiga aʼzo davlatlar parlamentlari rahbarlari ishtirokida 2004-yil 5-mayda Olmaotada boʻlib oʻtgan ikkinchi uchrashuvida “Markaziy Osiyo hamkorligi” tashkilotiga aʼzo davlatlarning terrorizm, ekstremizmga va giyohvandlik moddalari bilan qonunga xilof ravishda muomalada boʻlishga qarshi kurashish sohasidagi milliy qonun hujjatlarini uygʻunlashtirish masalalari muhokama qilindi. Uchrashuv yakunlari boʻyicha Qoʻshma bayonot imzolandi.

Parlamentning 1999-yilning may oyida Oliy Majlis Kengashining qarori bilan tashkil etilgan Oʻzbekistondan chetga olib ketilgan va xalq boyligi boʻlgan arxiv hujjatlarini qaytarib olib kelish boʻyicha maxsus komissiyasi katta ishlar olib bordi. Komissiya aʼzolari hisobot davrida Rossiya, Buyuk Britaniya, Turkiya, Misr va Birlashgan Arab Amirliklariga borib keldilar. Natijada Oʻzbekistonga Kamoliddin Behzodning Navoiy, Nizomiy va Xusrav Dehlaviy asarlariga ishlangan, hozirgi kunda Buyuk Britaniya va Turkiya kutubxonalarida saqlanayotgan durdona miniatyuralaridan, Londondagi Britaniya muzeyidan esa Bobur va boburiylar sulolasi davriga taalluqli rasmlar kolleksiyasidan va Buxoro hukmdorlari portretlaridan nusxalar olib kelindi. “Viktoriya va Albert” muzeyidan (Angliya) “Boburnoma”ning eng nodir qoʻlyozmalaridan biridagi miniatyuralardan, shuningdek Boburning 1630 yilda chizilgan portretidan nusxalar keltirildi.

Komissiya aʼzolarining Rossiyaga qilgan safarlari chogʻida, xususan, Moskva shahridagi fonomateriallar davlat arxivida va Krasnogorsk shahridagi kinofoto davlat arxivida mamlakatimiz tarixiga taalluqli uch mingdan ortiq hujjat topildi.

Komissiya tomonidan mamlakatimiz uchun eng qimmatli arxiv hujjatlari, shu jumladan audio, video, kino va foto hujjatlar, madaniyat yodgorliklari, tasviriy sanʼat asarlari, tarixiy yodgorliklar turgan joylar haqida katta hajmdagi axborot toʻplandi. Jahonning koʻpgina davlatlarida, shu jumladan Rossiya, Buyuk Britaniya, Turkiya va Misrda mamlakatimiz tarixiga taalluqli hujjatlarning hajmi, saqlanish sharoitlari, ularning asl nusxalarini yoki koʻchirma nusxalarini Oʻzbekistonga qaytarib olib kelish imkoniyati oʻrganildi. Safarlarning yakunlari yuzasidan maxsus komissiya mamlakat rahbariyatiga shu hujjatlarni qaytarib olib kelish boʻyicha takliflar bildirilgan maʼlumot xati taqdim etdi. Natijada bir qator vazirliklar va idoralarga (Tashqi ishlar, Mudofaa, Ichki ishlar va Madaniyat ishlari vazirliklariga, Milliy xavfsizlik xizmati, “Oʻzbekkino” Milliy agentligi hamda “Uzarxiv” agentligiga) eng qimmatli hujjatlarni uzil-kesil tanlab olishni amalga oshirish uchun mutaxassislardan ishchi guruhlari tuzish hamda bu hujjatlarni tegishli idoralararo bitimlar tuzish yoʻli bilan Oʻzbekistonga qaytarib olib kelishni taʼminlash toʻgʻrisida topshiriqlar berildi.

Maxsus komissiya boshqa bir qator davlatlarda, jumladan Hindiston, Pokistonva Xitoy Xalq Respublikasida mamlakatimiz tarixi bilan bogʻliq arxiv hujjatlari hamda boshqa hujjatlar mavjudligini oʻrganish ishlarini davom ettirmoqda.

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti I. A. Karimovning buyuk ajdodlarimizning mamlakatimiz hududidan tashqarida dafn etilgan joylarini obodonlashtirish toʻgʻrisidagi taklifini amalga oshirish maqsadida Oliy Majlis Kengashi 2003-yil may oyida qaror qabul qildi. Unga muvofiq Bobur nomidagi Xalqaro fond raisi, Oliy Majlis deputati Z. Mashrabov boshchiligidagi ilmiy ekspeditsiya Afgʻoniston, Yaqin Sharq va Arabiston yarim orolidagi bir qancha mamlakatlarga borib keldi.

Ekspeditsiya aʼzolari bir qancha shaharlar va viloyatlarda boʻlib, Abu Rayhon Beruniy, Farobiy, Ahmad Fargʻoniy, Xorazmiy, Alisher Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur, Kaxmoliddin Behzod, Boborahim Mashrab dafn etilgan joylarning ahvoli bilan tanishdi. Ekspeditsiya aʼzolari Alisher Navoiyning ustozi, soʻz ustasi mavlono Lutfiyning Hirot shahridan 35 kilometr uzoqlikdagi Dehi Kanor qishlogʻida joylashgan va izsiz yoʻqolib ketgan deb hisoblab kelingan qabrini topdilar. Mamlakatimiz fuqarolari uchun ulkan tarixiy va maʼnaviy ahamiyatga ega boʻlgan qabrlarni asrash hamda ularning atrofini obodonlashtirish boʻyicha birgalikda ish olib borish toʻgʻrisida mahalliy hokimiyat organlari vakillari bilan kelishib olindi.

Shaxsning konstitutsiyaviy huquqlari va erkinliklarini himoya qilish parlament rahbariyatining, Oliy Majlis qoʻmitalari va komissiyalarining doimiy eʼtiborida boʻldi. Inson huquqlari va erkinliklarini himoya qilish masalalarida fuqarolarning murojaatlari bilan olib boriladigan ishlarga katta eʼtibor qaratildi. Bu yoʻnalishdagi ishlar “Fuqarolarning murojaatlari toʻgʻrisida”gi Qonunga, parlamentning mazkur sohadagi vakolatlariga qatʼiy muvofiq holda olib borildi. Hisobot davrida Oliy Majlisga 12763 ta yozma murojaat tushdi. Ularning aksariyatida mamlakat rahbariyatining islohotlarni chuqurlashtirishga qaratilgan yoʻli qoʻllab-quvvatlanayotganligi bayon qilinib, xalq farovonligi toʻgʻrisida koʻrsatilgan gʻamxoʻrlik hamda shaxsning konstitutsiyaviy huquqlari va erkinliklari izchil himoya qilinayotganligi uchun tashakkur izhor etilgan.

Shu bilan birga fuqarolarning qator murojaatlari va arizalarida qonunlarning huquqni muhofaza qiluvchi organlar xodimlari tomonidan buzilayotganligi, ijtimoiy taʼminot xizmati faoliyatidagi kamchiliklar, joylarda shikoyatlarga eʼtiborsizlik qilinayotganligi haqida soʻz yuritiladi. Ayrim murojaatlarda fuqarolarning huquqlari va manfaatlari kamsitilayotganligi, ularning qonuniy talablarini hal etishda mahalliy hokimiyat organlari, sudlar tomonidan toʻrachilikka va rasmiyatchilikka yoʻl qoʻyilayotganligi xabar qilinadi, mehnatga layoqatli aholining ish bilan taʼminlanishi, kommunal xizmat koʻrsatishni tashkil etishdagi muammolar koʻtariladi. Xatlarning talay qismi Toshkent shahri, Samarqand, Surxondaryo va Qashqadaryo viloyatlaridan tushdi.

Eng keskin masalalar koʻtarilgan murojaatlar Oliy Majlis rahbariyati tomonidan, parlament qoʻmitalari va komissiyalarida koʻrib chiqildi. Deputatlar fuqarolarni Oliy Majlisda ham, oʻz saylov okruglarida ham qabul qildilar. Fuqarolardan tushgan murojaatlarning aksariyati koʻrib chiqish uchun tegishli hokimliklar, sudlar, prokuratura organlariga, vazirliklar, idoralar va boshqa vakolatli organlarga yuborildi. Joylarda bu murojaatlar bilan olib borilayotgan ishlar deputatlarning doimiy nazorati ostida boʻldi.

Oliy Majlisning Inson huquqlari boʻyicha vakiliga hisobot davrida fuqarolardan 24904 ta murojaat tushdi. 4926 ta murojaat yuzasidan ogʻzaki tushuntirish va maslahatlar berildi, fuqarolarning huquqlari va erkinliklarini buzish hollari bilan bogʻliq 5581 ta murojaat nazoratga olindi, bundan 1250 tasi ijobiy hal etildi. Fuqarolarning qolgan murojaatlari koʻrib chiqish uchun tegishli davlat organlariga yuborildi. Ombudsman va uning vakillari joylarga chiqib, arizachilar bilan 270 dan ziyod uchrashuv oʻtkazdilar. Insonning konstitutsiyaviy huquqlari va erkinliklariga rioya etilishi boʻyicha komissiya aʼzolari, Ekspert kengashi aʼzolari, shuningdek Oliy Majlis Inson huquqlari boʻyicha vakilining mintaqaviy vakillari jinoyat va fuqarolik ishlaridan 175 tasi boʻyicha sud protsessining borishini Ombudsman vakili sifatida kuzatib bordilar.

Hisobot davrida Ombudsman mintaqaviy vakillari ishida faollik yanada oshdi. Bu mahalliy hokimiyat organlarining qoʻllab-quvvatlashi bilan, shuningdek mazkur institutning tarkibiy shakllanishi amalda poyoniga yetkazilganligi bilan bogʻliqdir.

Qonunni qoʻllash amaliyotini chuqur tahlil qilish, qonunchilik va nazorat-tahlil faoliyatini ilmiy jihatdan taʼminlash, xalqaro standartlarni milliy qonun hujjatlariga tatbiq etish maqsadida Oliy Majlisda amaldagi qonun hujjatlari monitoringi xalqaro huquqiy normalar oʻrganilgan holda olib borilmoqda. Qoʻmitalar va komissiyalarda, Oliy Majlis Kotibiyatining qator boʻlimlarida boshqa mamlakatlar parlamentarizmi tajribasi muntazam oʻrganib borilmoqda, mamlakat qonun chiqaruvchi oliy organi faoliyatining barcha yoʻnalishlari boʻyicha tegishli ilmiy-axborot maʼlumotlar bazasi vujudga keltirilmoqda. Qonun loyihalarini tayyorlash va nazorat-tahlil ishiga Oliy Majlis huzuridagi Amaldagi qonun hujjatlari monitoringi institutidan tashqari bir qancha ilmiy-tadqiqot institutlari, vazirliklar va idoralardan, shuningdek chet el tashkilotlarining Oʻzbekistonda akkreditatsiya qilingan vakolatxonalaridan yetakchi olimlar va ekspertlar jalb etilmoqda. Hisobot davrida ular ellikdan ortiq qonun loyihasi yuzasidan ekspert xulosalari berdilar.

Qonunlarni ishlab chiqish va ekspertizadan oʻtkazishda ularning Oʻzbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan jamiyat hayotining barcha sohalarini erkinlashtirish yoʻliga muvofiqligi masalalariga, kutilayotgan iqtisodiy va boshqa natijalarni tahlil qilishga alohida eʼtibor berib kelinmoqda. Institutda 200 ga yaqin ilmiy ish bajarildi va ularning aksariyati eʼlon qilindi.

Institut xodimlari qoʻmitalar va komissiyalar bilan birgalikda olib borilgan nazorat-tahlil faoliyati jarayonida qonun hujjatlarini yaxshilash yuzasidan aniq takliflar berdilar. Qonunlarni takomillashtirish, milliy qonun hujjatlariga xalqaro huquq normalarini singdirish masalalari va boshqa dolzarb muammolar boʻyicha Institut boshqa tashkilotlar bilan, shu jumladan xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikda qator seminarlar oʻtkazdi. Institut xodimlari Oʻzbekiston Respublikasida va undan tashqarida oʻtkazilgan oʻttizdan ortiq ilmiy hamda ilmiy-amaliy seminarlar va konferensiyalarda, shu jumladan xalqaro seminarlar va konferensiyalarda qatnashdilar. Ular 130 ta telekoʻrsatuv va yuzdan ortiq radioeshittirishda ishtirok etdilar, 140 dan ziyod maqola yozdilar, qonunni qoʻllash amaliyotining va xalqaro normalarni milliy qonun hujjatlariga tatbiq etishning turli masalalariga doir ushbu maqolalar markaziy ommaviy axborot vositalarida eʼlon qilindi.

Hokimiyatning mahalliy vakillik organlariga amaliy yordam koʻrsatish hisobot davrida yanada muntazam tus oldi. Oliy Majlis yangi saylangan barcha darajadagi xalq deputatlari Kengashlarini qaror toptirish hamda rivojlantirishda, ular oʻz tashkiliy masalalarini hal etishlarida amaliy va uslubiy yordam koʻrsatdi. Oliy Majlis 2000-yilning may oyida ijtimoiy hayotning barcha tomonlarini demokratlashtirish jarayonlarini chuqurlashtirishda hokimiyat vakillik organlarining rolini oshirish boʻyicha respublika seminar-kengashini oʻtkazdi. Shundan soʻng bunday seminarlar Qoraqalpogʻiston Respublikasi, barcha viloyatlar va Toshkent shahrida ham boʻlib oʻtdi.

Oliy Majlis hisobot davrida fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari ishiga alohida eʼtibor qaratdi. Qonun hujjatlariga muvofiq mamlakatimizda 2001-yilning may — iyun va 2003-yilning noyabr-dekabr oylarida fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlariga saylov oʻtkazildi. Oliy Majlis Kengashi tomonidan 2001-yil 9-aprelda va 2003-yil 6-oktabrda qabul qilingan qarorlarda saylov kampaniyasini tashkil etish va oʻtkazish boʻyicha kompleks tadbirlar rejalari tasdiqlandi.

Fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlariga saylovga tayyorgarlik koʻrish va uni oʻtkazish boʻyicha Oliy Majlisda respublika seminar-kengshllari (2001-yil 5-mayda va 2003-yil 31-oktabrda) oʻtkazildi. Shunga oʻxshash seminarlar joylarda ham boʻlib oʻtdi. “Fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari toʻgʻrisida”gi Qonun matnlari, shuningdek respublika seminar-kengashlari materiallari barcha hokimliklar va fuqarolar yigʻinlariga yuborildi.

Ana shu muhim ijtimoiy-siyosiy kampaniyalarda Oliy Majlis deputatlari, xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar Kengashlarining deputatlari faol ishtirok etdilar. Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan oʻzgarishlarni, amaldagi qonun hujjatlarining mohiyatini, saylovlarda barcha fuqarolarning ishtirok etishi muhimligini tushuntirish yuzasidan ular oʻz saylov okruglarida ish olib bordilar. Saylovga tayyorgarlik koʻrish va uni oʻtkazishda amaliy yordam koʻrsatish uchun Oliy Majlis deputatlari va Kotibiyatining masʼul xodimlari joylarga borib keldilar.

Amalga oshirilgan ishlarning yakuni shundan iboratki, mamlakatimizda fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlariga saylov umuman olganda ijtimoiy-siyosiy va tashkiliy jihatdan yuksak saviyada oʻtdi. 2001-yilgi saylovda 11 milliondan va 2003-yilgi saylovda 12 milliondan ortiq kishi ishtirok etdi, bu koʻrsatkich mamlakatimizning saylov davridagi katta yoshli aholisining tegishincha qariyb 85 va 97 foizini tashkil etadi. Fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlariga saylovlar aholining keng qatlamlari uchun demokratiyaning chinakam maktabi boʻlib qoldi hamda mamlakat rahbariyatining davlat hokimiyati organlari vazifalarining bir qismini fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlariga bosqichma-bosqich oʻtkazish yuzasidan tutgan yoʻli toʻgʻri ekanligini, hayotning barcha tomonlarini erkinlashtirish va demokratlashtirishda, joylarda dolzarb ijtimoiy-iqtisodiy masalalarni hal etishda ularning tutgan oʻrni va ahamiyati oshib borayotganligini, “Kuchli davlatdan kuchli fuqarolik jamiyati sari” degan konsepsiyani amalda roʻyobga chiqarish naqadar muhim ekanligini yana bir bor tasdiqladi.

Hisobot davrida Oliy Majlis va uning organlari ishining oʻziga xos shakllari hamda usullari yanada rivoj topdi. Oliy Majlis Kengashi hisobot davrida 48 ta, qoʻmitalar va komissiyalar 453 ta yigʻilish oʻtkazdi. Oliy Majlis Kengashi yigʻilishlarida Tabiatni muhofaza qilish davlat qoʻmitasining yil natijalari muhokama qilindi, har yili Markaziy bank, Oliy Majlisning Inson huquqlari boʻyicha vakili, Amaldagi qonun hujjatlari monitoringi institutining hisobotlari tinglab borildi.

Mamlakat qonun chiqaruvchi oliy organining samarali ishlashi uchun siyosiy partiyalar deputatlar fraksiyalarining ham, deputatlar bloklarining ham faoliyati muhim ahamiyatga ega. Hisobot davrida siyosiy partiyalarning deputatlar fraksiyalari hamda hokimiyat vakillik organlaridan va saylovchilar tashabbuskor guruhlaridan saylangan deputatlar bloklari parlamentning qonunchilik faoliyatiga muayyan hissa qoʻshdilar. Ularning majlislarida qonun loyihalarini hamda boshqa hujjatlarni navbatdagi sessiyalar muhokamasiga kiritish, bunday loyiha va hujjatlar yuzasidan kelishilgan nuqtai nazarni ishlab chiqish, parlament sessiyalari ishini tashkil etish va oʻtkazish bilan bogʻliq masalalar koʻrib borildi. Bu esa qonun loyihalarini tayyorlash ishlari sifatini va deputatlar faoliyati samaradorligini oshirish imkonini berdi.

Konferensiyalar, davra suhbatlari, seminarlar va boshqa tadbirlar parlamentning doimiy ish shakllaridan biri boʻlib qoldi, hisobot davrida 700 dan ziyod shunday tadbir oʻtkazildi. Ular, qoida tariqasida, vazirliklar va idoralarning, turli nohukumat tashkilotlarining vakillari, mamlakat hamda chet-el yetakchi olimlari, tegishli ixtisoslikdagi ekspertlar ishtirokida oʻtkazildi va keng ijtimoiy aks sado berdi.

“Masalan, Qonunchilik va sud-huquq masalalari qoʻmitasi “Sud-huquq islohotlari va prokuratura organlari”, “Demokratik jarayonlar va sud-huquq islohoti” mavzularida seminarlar oʻtkazdi. Mazkur qoʻmita Oʻzbekiston sudyalar uyushmasi va Amerika yuristlar uyushmasining koʻmagida “Demokratik jarayonlar va sud-huquq islohoti” mavzuida seminar, Matbuot va axborot qoʻmitasi bilan birgalikda esa “Ikki palatali parlamentning tashkil etilishi, faoliyati va istiqboli bilan bogʻliq masalalar” mavzuida konferensiya oʻtkazdi. Demokratik institutlar, nodavlat tashkilotlar va fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari qoʻmitasi Qonunchilik va sud-huquq masalalari qoʻmitasi bilan birgalikda “Fuqarolik jamiyati instituti sifatida mahallaning huquqiy maqomini takomillashtirish” mavzuida konferensiya oʻtkazdi, Ijtimoiy masalalar va bandlik qoʻmitasi. “Sogʻlom avlod uchun” jamgʻarmasi, Sogʻliqni saqlash vazirligi, Oʻzbekiston Teleradio kompaniyasi va boshqa bir qator tashkilotlar bilan birgalikda “Sogʻlom avlod — bizning kelajagimiz” telemarafonini tashkil etdi. Ijtimoiy masalalar va bandlik qoʻmitasi Fan, taʼlim, madaniyat va sport masalalari qoʻmitasi bilan birgalikda “Aholining ishda bandligini taʼminlashda, sportni rivojlantirish va yoshlarni maʼnaviy-axloqiy tarbiyalashni kuchaytirishda mahallaning oʻrni va roli” mavzuida seminar, Yoshlar ishlari qoʻmitasi “Konstitutsiya — yoshlar huquqlari va erkinliklarining kafolati” mavzuida davra suhbati oʻtkazdi. Atrof muhit va tabiatni muhofaza qilish masalalari qoʻmitasi tomonidan Tabiatni muhofaza qilish davlat qoʻmitasi, Gidrometeorologiya xizmati markazi, Jahon banki, “Ekosan” xalqaro jamgʻarmasi bilan hamkorlikda “Oʻzbekiston: XXI asr boʻsagʻasida ekologik xavfsizlik”, “Ekologiya, mehnat va salomatlik” mavzularida xalqaro konferensiyalar oʻtkazildi.

Yoshlar ishlari qoʻmitasi Fidokorlar milliy demokratik partiyasi, “Kamolot” yoshlar ijtimoiy harakati, Mudofaa, Madaniyat ishlari vazirliklari, Oʻzbekiston Teleradio kompaniyasi hamda boshqa tashkilotlar bilan birgalikda “Hech kimga bermaymiz seni, Oʻzbekiston!” shiori ostida festival oʻtkazdi. Bu va boshqa tadbirlar Oliy Majlis faoliyatining qonunchilik, nazorat-tahlil va boshqa yoʻnalishlarini takomillashtirish, turli hokimiyat va boshqaruv organlariga, jamoat tashkilotlariga amaliy yordam koʻrsatish, jamiyat hayotining tegishli sohalaridagi ishlarning holatini yaxshilash maqsadida oʻtkazildi.

Ommaviy axborot vositalari bilan oʻzaro yaqin aloqada ish olib borishga, Oliy Majlis tomonidan amalga oshirilayotgan ishlarni matbuotda, telekoʻrsatuvlar va radioeshittirishlarda oʻz vaqtida yoritib borishga katta eʼtibor qaratildi. Hisobot davrida Oliy Majlis deputatlari parlament faoliyatining turli masalalari yuzasidan mamlakatimizning faqat markaziy ommaviy axborot vositalarining oʻzida uch yarim ming martadan ziyod chiqdilar.

Qonun loyihalarining umumxalq muhokamasi parlament ishining muhim shaklidir. Alohida ahamiyatga molik huquqiy hujjatlarning loyihalari birinchi oʻqishda maʼqullanganidan keyin matbuotda eʼlon qilib borildi. Muhokama jarayonida tushgan takliflar sinchiklab tahlil qilib borildi va loyihani uzil-kesil takomiliga yetkazishda hisobga olindi.

Oʻzbekiston Respublikasining saylov toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarini tushuntirish va targʻib qilish maqsadida maxsus Tadbirlar dasturi ishlab chiqildi hamda qabul qilindi. Dastur saylov toʻgʻrisidagi qonunlarni oʻzbek, rus va ingliz tillarida nashr etish, mazkur qonunlarning matnlarini parlament Veb-saytiga joylashtirish, saylov mavzuida risolalar va materiallar tayyorlash hamda eʼlon qilish, seminarlar, konferensiyalar, davra suhbatlari oʻtkazish, telekoʻrsatuv va radioeshittirishlar tashkil etishni va boshqa shu kabilarni oʻz ichiga oladi. Dasturga muvofiq oʻquv yurtlarida, mahallalarda, tashkilotlar va muassasalarda saylovchilar bilan yuzlab uchrashuvlar boʻlib oʻtdi, ommaviy axborot vositalarida koʻplab materiallar eʼlon qilindi. “Xalq soʻzi” va “Narodnoye slovo” gazetalarida deyarli har kuni saylov bilan bogʻliq materiallar eʼlon qilib borilmoqda. Olib borilayotgan ishlarda katta maʼnaviy va yaratuvchilik salohiyatiga ega boʻlgan hamda saylov natijalariga salmoqli taʼsir koʻrsatishga qodir ayollarni saylov jarayoniga jalb etishga alohida eʼtibor qaratilmoqda. Bu ish kelgusida ham davom ettiriladi.

Umuman olganda, ikkinchi chaqiriq Oliy Majlis faoliyatining yakunlari parlament mamlakat taraqqiyotining mazkur tarixiy bosqichida oʻz vazifasini bajarganligidan dalolat beradi. Yangi ikki palatali parlament oldida davlat qurilishining yangi voqeliklari va tamoyillarini hisobga olgan holda qonunchilik faoliyatini davom ettirish vazifasi turibdi.