Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Ўзбекистон техник жиҳатдан тартибга солиш агентлигининг фаолиятини ташкил этиш чора-тадбирлари тўғрисида» 2024 йил 28 февралдаги ПҚ-91-сон қарори ижросини таъминлаш, шунингдек, босим остида ишлайдиган ускуналарга қўйиладиган хавфсизлик талабларини янада такомиллаштириш мақсадида Вазирлар Маҳкамаси қарор қилади:

1. Қуйидагилар:

ортиқча босим остида ишлайдиган ускуналарга қўйиладиган хавфсизлик талаблари, уларни лойиҳалаштириш, ишлаб чиқаришда хавфсизлик талаблари ҳамда тамғалаш, идентификация қилиш ва мувофиқлигини баҳолаш тартибини назарда тутувчи Ортиқча босим остида ишлайдиган ускуналар хавфсизлиги тўғрисидаги техник регламент 1-иловага мувофиқ;

Ортиқча босим остида ишлайдиган ускуналар хавфсизлиги тўғрисидаги техник регламентни жорий этиш схемаси 2-иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Шундай тартиб ўрнатилсинки, унга мувофиқ 2026 йил 1 январдан бошлаб хизмат муддатини ўтаб бўлган ортиқча босим остида ишлайдиган ускуналарни республика ҳудудига олиб кириш тақиқланади.

3. Техник регламент расмий эълон қилинган кундан бошлаб олти ой ўтгач амалга киритилсин.

4. Ўзбекистон Республикаси Ҳукуматининг 3-иловага мувофиқ айрим қарорларига ўзгартиришлар киритилсин.

5. Ўзбекистон Республикаси Ҳукуматининг 4-иловага мувофиқ айрим қарорлари ўз кучини йўқотган деб ҳисоблансин.

6. Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги қўмитаси Ўзбекистон техник жиҳатдан тартибга солиш агентлиги ва Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси билан биргаликда ушбу қарорнинг мақсади, мазмуни ва уни қўллаш тартиби тўғрисида манфаатдор вазирлик ва идораларнинг ҳамда тадбиркорлик субъектларининг кенг хабардор қилинишини таъминласин.

7. Ушбу қарорнинг 4 ва 5-бандлари мазкур қарор расмий эълон қилинган кундан эътиборан олти ой ўтгач кучга киради.

8. Ушбу қарорнинг бажарилишини назорат қилиш Ўзбекистон Республикаси Бош вазирининг ўринбосари А.Ж. Раматов ҳамда Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги қўмитаси раиси А.В. Рафиков зиммасига юклансин.

1. Ушбу Техник регламент ортиқча босим остида ишлайдиган ускуналар (кейинги ўринларда — ускуналар) хавфсизлигига доир талабларни белгилаш орқали фуқароларнинг ҳаёти ва соғлиғини, мол-мулкини ҳимоя қилиш, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш, шунингдек, истеъмолчиларни чалғитувчи ҳаракатларнинг олдини олиш мақсадида Ўзбекистон Республикаси ҳудудида қўлланиши ва бажарилиши мажбурий бўлган ягона талабларни белгилайди.

2. Ушбу Техник регламент қуйидаги турдаги ускуналарга татбиқ этилади:

а) ҳисобланган босими 0,05 МРа (0,5 kgf/сm²) дан юқори, сиғими 0,001 m³ дан ортиқ ва ишчи босимнинг энг юқори рухсат этилган қиймати билан сиғим қийматининг кўпайтмаси 0,0025 МРа·m³ дан ортиқ;

ҳисобланган босими 20 МРа (200 kgf/сm²) дан юқори, сиғими 0,0001 m³ дан ортиқ ва 0,001 м³ гача бўлган, хавфлилик тоифаси бўйича таснифланиши ушбу Техник регламентга 1-илованинг 1-жадвалида келтирилган 1-гуруҳ ишчи муҳитда фойдаланиладиган сиқилган, суюлтирилган, босим остида эритилган газлар ҳамда буғлар учун мўлжалланган идишлар;

б) ҳисобланган босими 0,05 МРа (0,5 kgf/сm²) дан юқори, сиғими 0,001 m³ дан ортиқ ва ишчи босимнинг энг юқори рухсат этилган қиймати билан сиғим қийматининг кўпайтмаси 0,005 MPa·m³ дан ортиқ;

ҳисобланган босими 100 МРа (1000 kgf/сm²) дан юқори, сиғими 0,0001 m³ дан ортиқ ва 0,001 m³ гача бўлган, хавфлилик тоифаси бўйича таснифланиши ушбу Техник регламентга 1-илованинг 2-жадвалида келтирилган 2-гуруҳ ишчи муҳитда фойдаланиладиган сиқилган, суюлтирилган, босим остида эритилган газлар ҳамда буғлар учун мўлжалланган идишлар;

в) ҳисобланган босими 0,05 МРа (0,5 kgf/сm²) дан юқори, сиғими 0,001 m³ дан ортиқ ва ишчи босимнинг энг юқори рухсат этилган қиймати билан сиғим қийматининг кўпайтмаси 0,02 MPa·m³ дан ортиқ;

ҳисобланган босими 50 МРа (500 kgf/сm²) дан юқори, сиғими 0,0001 m³ дан ортиқ ва 0,001 m³ гача бўлган, хавфлилик тоифаси бўйича таснифланиши ушбу Техник регламентга 1-илованинг 3-жадвалида келтирилган 1-гуруҳ ишчи муҳитда фойдаланиладиган суюқликлар учун мўлжалланган идишлар;

г) ҳисобланган босими 1 МРа (10 kgf/сm²) дан юқори, сиғими 0,01 m³ дан ортиқ ва ишчи босимнинг энг юқори рухсат этилган қиймати билан сиғим қийматининг кўпайтмаси 1 MPa·m³ дан ортиқ;

ҳисобланган босими 100 МРа (1000 kgf/сm²) дан юқори, сиғими 0,0001 m³ дан ортиқ ва 0,01 m³ гача бўлган, хавфлилик тоифаси бўйича таснифланиши ушбу Техник регламентга 1-илованинг 4-жадвалида келтирилган 2-гуруҳ ишчи муҳитда фойдаланиладиган суюқликлар учун мўлжалланган идишлар;

д) сиғими 0,002 m³ дан ортиқ бўлган, 110 °C дан юқори ҳароратдаги иссиқ сув ёки 0,05 МРа (0,5 kgf/сm²) дан ортиқ юқори босимдаги буғ ҳосил қилиш учун мўлжалланган, хавфлилик тоифаси бўйича таснифланиши ушбу Техник регламентга 1-илованинг 5-жадвалида келтирилган қозонлар, шунингдек, ўт ёқиб қиздириладиган ва сиғими 0,002 m³ дан ортиқ бўлган идишлар;

е) ҳисобланган босими 0,05 МРа (0,5 kgf/сm²) дан юқори, номинал диаметри 25 mm дан ортиқ бўлган, хавфлилик тоифаси бўйича таснифланиши ушбу Техник регламентга 1-илованинг 6-жадвалида келтирилган 1-гуруҳ ишчи муҳитда фойдаланиладиган сиқилган, суюлтирилган, босим остида эритилган газлар ҳамда буғлар учун мўлжалланган қувурлар ва арматуралар;

ж) ҳисобланган босими 0,05 МРа (0,5 kgf/сm²) дан юқори, номинал диаметри 32 mm дан ортиқ ва ҳисобланган босим қиймати билан номинал диаметр қийматининг кўпайтмаси 100 MPa·mm дан ортиқ бўлган, хавфлилик тоифаси бўйича таснифланиши ушбу Техник регламентга 1-илованинг 7-жадвалида келтирилган 2-гуруҳ ишчи муҳитда фойдаланиладиган сиқилган, суюлтирилган, босим остида эритилган газлар ҳамда буғлар учун мўлжалланган қувурлар ва арматуралар;

з) ҳисобланган босими 0,05 МРа (0,5 kgf/сm²) дан юқори, номинал диаметри 25 mm дан ортиқ ва ҳисобланган босим қиймати билан номинал диаметр қийматининг кўпайтмаси 200 MPa·mm дан ортиқ бўлган, хавфлилик тоифаси бўйича таснифланиши ушбу Техник регламентга 1-илованинг 8-жадвалида келтирилган 1-гуруҳ ишчи муҳитда фойдаланиладиган суюқликлар учун мўлжалланган қувурлар ва арматуралар;

и) ҳисобланган босими 1 МРа (10 kgf/сm²) дан юқори, номинал диаметри 200 mm дан ортиқ ва ҳисобланган босим қиймати билан номинал диаметр қийматининг кўпайтмаси 500 MPa·mm дан ортиқ бўлган, хавфлилик тоифаси бўйича таснифланиши ушбу Техник регламентга 1-илованинг 9-жадвалида келтирилган 2-гуруҳ ишчи муҳитда фойдаланиладиган суюқликлар учун мўлжалланган қувурлар ва арматуралар;

к) 0,05 МРа (0,5 kgf/сm²) дан юқори босим таъсирида ишлайдиган ускуна элементлари (йиғма бирликлар) ва унга тегишли бутловчи қисмлар;

л) қуйидаги қувур арматуралари:

1-гуруҳ ишчи муҳит учун мўлжалланган ускуналарда номинал диаметри 25 mm дан ортиқ бўлган арматуралар;

2-гуруҳ ишчи муҳитда газлар учун мўлжалланган ускуналарда номинал диаметри 32 mm дан ортиқ бўлган арматуралар;

2-гуруҳ ишчи муҳитда суюқликлар учун мўлжалланган қувурларда номинал диаметри 200 mm дан ортиқ бўлган арматуралар;

м) кўрсатувчи ва сақловчи қурилмалар, ўлчаш воситалари тоифасига кирмайдиган қурилмалардан ташқари;

н) барокамералар (якка шахс учун мўлжалланган тиббий барокамералардан ташқари);

о) хавфсизлик қурилмалари ва ускуналари.

3. Ушбу Техник регламент қуйидагиларга татбиқ этилмайди:

а) газ, нефть ва бошқа маҳсулотларни узатиш учун мўлжалланган магистраль қувурлар, кон ҳудудидаги ва тақсимловчи қувурлар (газ тақсимлаш станциялари ёки компрессор станцияларида қўлланадиган ускуналар бундан мустасно);

б) газ тақсимлаш тармоқлари ва газ истеъмоли тармоқлари;

в) атом энергетикаси соҳасида қўллаш учун махсус ишлаб чиқарилган ускуналар ҳамда радиоактив муҳитда ишловчи ускуналар;

г) технологик жараёнга мувофиқ уларнинг ичида портлаш ёки ўз-ўзидан тарқалувчи юқори ҳароратли синтез ёниши жараёнида босим ҳосил бўладиган идишлар;

д) денгиз ва дарё кемалари ҳамда бошқа сузувчи воситалар ва сув остида фойдаланиладиган объектларда қўллаш учун махсус ишлаб чиқарилган ускуналар;

е) темирйўл транспорти, автотранспорт ва бошқа ҳаракатланувчи воситаларнинг тормоз ускуналари;

ж) самолётлар ва бошқа учувчи аппаратларда қўллаш учун махсус ишлаб чиқарилган идишлар;

з) мудофаа мақсадлари учун мўлжалланган ускуналар;

и) машиналарнинг мустақил идиш бўлмаган қисмлари (насос ёки турбиналар корпуси, буғ, гидравлик, ички ёнувчи двигателлар, ҳаво машиналари ва компрессорлар цилиндрлари);

к) якка шахс учун мўлжалланган тиббий барокамералар;

л) аэрозоль сепувчи ускуналар;

м) юқори кучланишли электр ускуналари (тақсимловчи қурилмалар, тақсимловчи механизмлар, трансформаторлар ва айланувчи электр машиналари)нинг корпуслари;

н) ортиқча босим остида ишлайдиган электр энергиясини узатиш тизими элементларининг қопламалари ва ғилофлари (электр таъминоти кабель маҳсулотлари ва алоқа кабеллари);

о) нометалл юмшоқ (эластик) қопламадан тайёрланган (ишлаб чиқарилган) ускуналар;

п) газ чиқариш ва сўриш тизимлари учун шовқин сўндиргичлар;

р) газли ичимликлар учун идишлар ёки сифонлар;

с) ҳар хил турдаги ўт ўчиргичлар;

т) ҳарорати 110 °С ва ундан паст бўлган сувни етказиб бериш, тақсимлаш ва чиқариш тармоқлари, шунингдек, гидрокуч ускуналарида сув етказиб бериш қувурлари ва тегишли ускуналар;

у) бинолар ва иншоотларнинг сувли иситиш тизимларида қўлланадиган иситиш қурилмалари ва қувурлар;

ф) газсимон ёқилғи (сиқилган табиий газ, суюлтирилган нефть гази (ёки суюлтирилган углеводород гази), суюлтирилган табиий газ, ёқилғи сифатидаги диметил эфир ва бошқа ёнилғи) билан ишлайдиган двигателларни таъминлаш учун мўлжалланган ҳамда ғилдиракли транспорт воситалари, ўзи ҳаракатланувчи машиналар, қишлоқ хўжалиги ва ўрмон хўжалиги тракторларида қўллаш учун махсус ишлаб чиқарилган ускуналар ва уларнинг элементлари;

х) қувурларнинг таянч-осма тизимлари ва уларнинг элементлари.

4. Ускуналар ушбу Техник регламент талабларига мос келган тақдирда, Ўзбекистон Республикаси ҳудудида муомалага чиқарилишига рухсат берилади.

Техник регламент хавфсизлик талаблари билан тартибга солинадиган мажбурий тартибда мувофиқлиги баҳоланиши лозим бўлган ускуналар рўйхати ушбу Техник регламентга 2-иловада келтирилган.

5. Техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасида қўлланадиган норматив ҳужжатлар ушбу Техник регламентнинг 2-бандида келтирилган ускуналарни лойиҳалаштириш ва ишлаб чиқариш (тайёрлаш) жараёнида қўлланган тақдирда, ушбу Техник регламент талабларига зид бўлмаслиги керак.

6. Агар бошқа техник регламентларда айрим турдаги ускуналарга нисбатан талаблар белгиланган бўлса, мазкур ускуналар барча тегишли техник регламентлар талабларига мос бўлиши шарт.

7. Ушбу Техник регламентда қуйидаги атамалар ва таърифлардан фойдаланилади:

ажратувчи рангли бўёқ — баллонлар ва автоцистерналар сиртига белгиланган рангдаги қопламани ва зарур бўлганда рангли чизиқни суртиш;

арматура — қувурлар ҳамда қозонлар ва идишларнинг қувур элементларига ўрнатиладиган, ишчи муҳит оқимини бошқариш (ёпиш, тескари оқимнинг олдини олиш, тартибга солиш, тақсимлаш, аралаштириш, ажратиш), шунингдек, оқимнинг ўтишида кўндаланг кесимини ўзгартирадиган техник ускуна;

баллон — вентиллар, фланецлар ёки штуцерларни ўрнатиш учун 1 ёки 2 та бўғиз қисмига эга бўлган, сиқилган, суюлтирилган, босим остида эритилган газларни ташиш, сақлаш ва фойдаланиш учун мўлжалланган идиш;

барокамера — қурилмалар ва ускуналар билан жиҳозланган ҳамда одамларни жойлаштириш мумкин бўлган вакуум ва (ёки) ортиқча босимни юзага келтирувчи идиш;

белгиланган мақсадда қўллаш — ускунани ишлаб чиқарувчи томонидан унинг техник ҳужжатларида (паспортида) кўрсатилган мақсади ва техник хусусиятларига мувофиқ ҳолда фойдаланиш;

белгиланган ресурс — ускунанинг техник ҳолатидан қатъи назар, уни фойдаланишдан чиқарилиши учун белгиланган умумий иш вақти;

белгиланган хизмат муддати — ускунанинг календарь асосида белгиланган фойдаланиш давомийлиги бўлиб, ушбу муддат тугаганидан сўнг унинг техник ҳолатидан қатъи назар, ундан фойдаланиш тўхтатилиши шарт;

бочка — цилиндр ёки бошқа шаклда бўлиб, уни қўшимча таянчларсиз бир жойдан иккинчи жойга думалатиб кўчириш ва қисқа ёнланма томонига (торец) қўйиш мумкин бўлган, суюқ ва бошқа моддаларни ташиш ҳамда сақлаш учун мўлжалланган идиш;

буғ қозони — атмосфера босимидан юқори босимда буғ ишлаб чиқариш учун мўлжалланган ва ҳосил бўлган буғ ушбу қурилманинг ташқарисида фойдаланиладиган қурилма;

деворнинг йўл қўйиладиган ҳарорати — ускунадан фойдаланишга йўл қўйиладиган деворнинг энг юқори (энг паст) ҳарорати;

деворнинг ҳисобланган ҳарорати — ускуна элементларининг мустаҳкамлигини ҳисоблашда материалнинг физик-механик хусусиятлари ва йўл қўйиладиган кучланиши аниқланадиган ҳарорат;

идиш — герметик ёпиқ (стационар ўрнатилган ёки кўчма), кимёвий, иссиқлик ва бошқа технологик жараёнларни амалга ошириш, шунингдек, газсимон, суюқ ва бошқа моддаларни сақлаш ҳамда ташиш учун мўлжалланган сиғим;

импорт қилувчи — бошқа давлатдан ускуналарни Ўзбекистон Республикаси бозорига киритувчи Ўзбекистон Республикаси резиденти мақомига эга юридик шахс;

ички босим, ташқи босим — ускуна деворининг ички ёки ташқи юзасига таъсир қилувчи ортиқча босим;

ишлаб чиқарувчи — Ўзбекистон Республикаси ҳудудида ускуналарни ишлаб чиқариш ёки ишлаб чиқариш ва муомалага киритиш билан қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда шуғулланувчи ҳамда ушбу ускуналарнинг Техник регламент талабларига мувофиқлиги учун жавобгар бўлган юридик шахс, шу жумладан, хорижий ишлаб чиқарувчи;

ишчи босим — иш жараёнининг нормал ҳолатда бориши давомида ҳосил бўладиган энг юқори ортиқча босим;

ишчи муҳит ҳарорати — технологик жараённинг нормал ҳолатда ўтиши вақтида муҳитнинг энг паст (энг юқори) ҳарорати;

ишчи муҳит гуруҳи — ишчи муҳит жамланмаси ҳисобланади ва қуйидаги тоифаларга бўлинади:

1-гуруҳ — бир фазали ҳолатдаги алангаланувчи, оксидловчи (кислород миқдори атмосфера ҳавосининг табиий таркибига мос келадиган ҳаводан ташқари), ёнувчи, портловчи, заҳарли ва ўта заҳарли газлар, суюқликлар ва буғлар ҳамда уларнинг аралашмаларидан иборат ишчи муҳит;

2-гуруҳ — 1-гуруҳга кирмайдиган барча бошқа ишчи муҳит;

ишчи муҳитнинг ҳарорати — технологик жараённи нормал ҳолатда ўтиши давомида муҳитнинг минимал (максимал) ҳарорати;

махсус ваколатли орган — Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги қўмитаси;

номинал босим — 20 °C ҳароратда мустаҳкамликка ҳисоблашда (арматура, қувур қисмлари ва уларнинг бирикмалари ва бошқалар) қўлланиладиган ҳисобланган босим;

номинал диаметр — арматуралар ва қувурлар тизимига нисбатан тегишли қисмларини улашда қўлланадиган параметр. Номинал диаметр уланаётган қувурлар ички диаметрининг яхлитланган қийматига тенг ўлчамнинг рақамли кўрсаткичи бўлиб миллиметрда кўрсатилади ва рақамнинг биринчи қийматига мос келувчи қиймат;

продувка — ускуналар, қозонлар ва бошқа техник жиҳозлар тизимлари ва қувур ички бўшлиқларини хавфли ёки кераксиз моддалардан тозалаш мақсадида босим остида ҳаво, газ, буғ ёки суюқлик оқимини узатиш орқали амалга ошириладиган технологик жараён;

сақловчи қурилмалар — ускуналар, қозонлар ва қувурларни босими ёки ишчи муҳит ҳарорати рухсат этилган қийматлардан ошиб кетганда уларни бузилишдан ҳимоя қилиш учун мўлжалланган қурилмалар;

серияли ишлаб чиқариш — ягона техник ҳужжатларга мувофиқ ягона технологик жараён бўйича ишлаб чиқариладиган ва республика ҳудудида даврий ёки узлуксиз кетма-кетликда муомалага чиқариладиган маҳсулот тўпи;

синаш босими — ускунани мустаҳкамлик ва зичликка синашда қўлланадиган ортиқча босим;

сиғими — чизмалар бўйича белгиланган номинал ўлчамларга асосан аниқланадиган ускуна ички бўшлиғининг ҳажми;

сув иситиш қозони — атмосфера босимидан юқори босимдаги сувни қиздириш ва уни ушбу қурилма ташқарисида иссиқлик ташувчи сифатида фойдаланиш учун мўлжалланган қурилма;

ускуна элементи — ускунанинг асосий функцияларидан бирини бажаришга мўлжалланган йиғма бирлик;

ускунадаги чегаравий ҳолат — келгусида ускунадан фойдаланишга йўл қўйиб бўлмайдиган ҳолат;

ускунадан фойдаланиш — ускунанинг фойдаланишга топширилган вақтидан бошлаб, уни утилизация қилишгача бўлган ҳаётий даври босқичи;

ускунани таъмирлаш — ускунанинг шикастланган, емирилган ёки турли сабаблар туфайли яроқсиз ҳолга келган элементларини тиклаш ва уни ишлатишга яроқли ҳолатга келтириш;

хавфга асосланган назорат (Risk Based Inspection) — ускуналарнинг ишдан чиқиш эҳтимоллиги (сизиб чиқиш, бузилиш) ва унинг одамларнинг ҳаёти ва соғлиғига, атроф-муҳитга ва мулкка таъсир этиши мумкин бўлган оқибатларини ҳисобга олган ҳолда техник ташхислаш (диагностика) ва назорат тадбирларини режалаштириш, уларнинг устуворлик даражасини белгилаш ва амалга ошириш жараёни бўлиб, халқаро стандартлар талабларига мувофиқ амалга оширилади;

цистерна — газсимон, суюқ ёки бошқа моддаларни ташиш ва сақлаш учун мўлжалланган, темирйўл платформаси рамасига, автомобиль (тиркама ёки ярим тиркама) шассисига, шу жумладан, автоцистернага ёки бошқа ҳаракатланувчи воситаларга доимий равишда (стационар) ўрнатилган кўчма идиш;

электродли қозон — сув орқали электр токи ўтишида ажралган иссиқликдан фойдаланиладиган буғ ёки иссиқ сувли қозон;

электроқиздиришли қозон — электр токи ёрдамида қиздирувчи элементлар орқали ажралган иссиқликдан фойдаланиладиган буғ ёки иссиқ сувли қозон;

энергия самарадорлик кўрсаткичи — ҳар қандай мақсаддаги маҳсулот ёки технология жараёни учун энергия ресурсларнинг истеъмоли ёки йўқотишларини ифодаловчи мутлақ, бирлик маҳсулот миқдорига тўғри келадиган ёки нисбий миқдорда белгиланадиган кўрсаткич;

энерготехнологик қозон — технологик материалларни қайта ишлаш жараёни олиб бориладиган қурилма (буғ ёки сув иситиш қозони, шу жумладан, содали сувни қайта тикловчи қозон);

ўт (олов) ёрдамида қиздириладиган идиш — атмосфера босимидан юқори босим остидаги ишчи муҳитга алоҳида тўсиқ девор орқали ўт (олов) ёки ёнувчи маҳсулотлардан иссиқлик узатиладиган идиш;

қозон-утилизатор — технологик жараёнлар ёки двигателларни ишлаши давомида ажралиб чиқадиган ёки технологик жараёндаги маҳсулотларни қўшимча равишда ёнишидан ва (ёки) қўшимча ёнилғининг ёнишидан ажралиб чиқадиган иссиқ ташланма газлардан фойдаланадиган қозон;

қувурўтказгич — ортиқча босим остида турли муҳитни ташиш учун мўлжалланган бўлиб, у қувур арматураси, қувурлар, фланецлар ва бошқа элемент ҳамда деталларни ажралмас ёки ажраладиган уланишлар орқали ўзаро боғланган мажмуасидан, шунингдек, қувурларнинг босим остида хавфсиз ишлашини таъминловчи таянч-осма тизимларига бириктирилган қисмлардан иборат ускуна;

ҳаётий давр — ишлаб чиқарувчи томонидан ускунани ишлаб чиқарилган вақтидан бошлаб уни утилизация қилишгача бўлган вақт оралиғи;

ҳисобланган босим — ускунанинг мустаҳкамлигини ҳисоблаш учун асос қилиб олинадиган босим;

ҳисобланган хизмат муддати — ускунани лойиҳалаштириш жараёнида белгиланган ва уни фойдаланишга топширилган кундан бошлаб календарь йилларда ва (ёки) даврий ҳисобланадиган хизмат муддати.

8. Ускунага хавф туғдирадиган омилларни аниқлашда қуйидаги асосий хавф турлари ҳисобга олиниши лозим:

а) босимнинг меъёридан ошиши (фойдаланиш ҳужжатларида кўрсатилган ишчи босимдан юқори);

б) ускуналар конструкцияси, элементлари ва сақловчи қурилмалари бўйича белгиланган кўрсаткичларнинг йўл қўйилмайдиган оғишлари (ўзгаришлари);

в) суюқ ишчи муҳит даражасининг рухсат этилган энг паст даражадан тушиб кетиши;

г) суюқ ишчи муҳит сатҳининг рухсат этилган энг қуйи сатҳдан пастга тушиши (камайиши);

д) тўғридан-тўғри ҳаракат қилувчи суюқ ишчи муҳитининг сатҳини кўрсатувчи жиҳозларнинг ишдан чиқиши;

е) ускуна элементларининг материалини коррозия ва бошқа турдаги емирилиши;

ж) сақловчи қурилмалар ва хавфсизлик тизимларининг носозлиги;

з) ёрдамчи ускуналарни ишдан чиқиши (тўхташи);

и) барча назорат-ўлчаш асбоблари, масофадан бошқариш ва автоматик бошқарув қурилмаларида (тизимларида) кучланишнинг йўқолиши;

к) ускунанинг ёнилғи камерасида ёнилғи ёнишини таъминловчи аланганинг ўчиши;

л) ускунада иссиқлик ташувчи босимнинг рухсат этиладиган энг паст қийматдан камайиши;

м) ускуна орқали иссиқлик ташувчи модданинг сарфи рухсат этиладиган энг кам қийматдан камайиши;

н) ускунадан чиқишда иссиқлик ташувчининг ҳарорати ишлаб чиқарувчи томонидан кўрсатилган чегаравий қийматгача ошиши;

о) қизиб кетиш;

п) портловчи ва ёнғин чиқиш хавфи бўлган элементларнинг мавжудлиги;

р) тебраниш (вибрация);

с) ҳимояланмаган ҳаракатланувчи элементларнинг мавжудлиги;

т) ёнғин, табиий ва техноген хусусиятга эга фавқулоддаги ҳолатлар;

у) ускуна элементларининг ички юзасида ишчи муҳитни ифлослантирувчи қўшимчаларнинг тўпланиши билан боғлиқ шикастланишлар.

9. Ускунани ва унинг элементларини лойиҳалаштириш жараёнида хавф турларининг қабул қилинадиган даражаси, техник талаблар мажмуасига риоя қилган ҳолда, мустаҳкамликка ҳисоблаш ва синов-тажриба, эксперт баҳолаш усуллари ёки шунга ўхшаш турдаги ускуналардан фойдаланиш маълумотлари (натижалари) асосида белгиланади.

10. Ускуналар уларнинг сиғими ёки номинал диаметри, шунингдек, рухсат этилган энг юқори ишчи босимга қараб, Техник регламентга 1-иловага мувофиқ 1, 2, 3 ва 4-тоифалар бўйича тавсифланади.

11. Ускунанинг хавфсизлиги уларни лойиҳалаштириш ва ишлаб чиқариш (тайёрлаш)да мазкур бобда ва ушбу Техник регламентда белгиланган хавфсизлик талабларига риоя қилиш орқали таъминланади.

12. Ускунанинг хавфсизлигини асословчи ва унга оид бўлган барча хавф омиллари ҳамда хавфсизлик талабларини ҳисобга олган ҳолда, ҳужжатлар тўплами қуйидагиларни ўз ичига олади:

техник топшириқ, техник шартлар ёки ускунани лойиҳалаштириш ва ишлаб чиқариш (тайёрлаш) босқичларида талабларни белгиловчи бошқа ҳужжатлар;

лойиҳа (конструкторлик) ҳужжатлари (чизмалар, схемалар, таснифлар, ҳисоб-китоблар);

ускунага илова қилинадиган техник ҳужжатлар;

синаш натижалари бўйича ҳисобот ҳужжатлари (баённомалар, хулосалар, далолатномалар, гувоҳномалар);

хавфни ва фойдаланиш ишончлилигини баҳолашни ўз ичига олган бошқа ҳужжатлар (мавжуд бўлганда).

Ускуналарни лойиҳалаштириш вақтида ускуна хавфсизлигига оид аниқ талабларни белгиловчи хавфсизликни асословчи ҳужжатлар билан тўлдирилади.

13. Ускуналар ва сақловчи қурилмалари ишлаб чиқарилиши (тайёрланиши) жараёнида ишлаб чиқарувчи уларнинг лойиҳа ҳужжатларида белгиланган кўрсаткичлари ва хусусиятларига ҳамда ушбу Техник регламент талабларига мувофиқлигини таъминлаши шарт.

14. Ускуна, ишлаб чиқарувчи томонидан лойиҳа ҳужжатларига мувофиқ синовдан ўтказилади.

15. Ускунани ишлаб чиқариш (тайёрлаш)да лойиҳа ҳужжатларидаги ўзгартиришлар лойиҳа ташкилоти (лойиҳачи) билан келишилади.

16. Ускуна техник ҳужжатларда белгиланган хавфсизликни таъминлаш чоралари истеъмолчи томонидан амалга оширилганда, бутун хизмат муддати давомида хавфсиз бўлиши лозим.

17. Ускуна қуйидаги ҳолатларда фуқароларнинг ҳаёти ва соғлиғига, мол-мулкка, атроф-муҳитга зарар етказиш эҳтимолини чеклаши лозим:

а) туйнук ёки ускуна ҳолатини назорат қилиш мосламаларини очиш ва ёпиш;

б) ускунани босим остига қўйиш, ишчи режим ҳолатига келтириш ҳамда босимни тушириш билан боғлиқ технологик жараёнларни амалга ошириш;

в) ускунага хизмат кўрсатиш майдончасидан хизмат кўрсатувчи ходимнинг шикастланиши хавфи билан боғлиқ технологик амалларни бажариш;

г) ускунанинг ташқи юзаларда йўл қўйиб бўлмайдиган ҳароратнинг юзага келиши;

д) барқарор бўлмаган ишчи муҳитларнинг парчаланиши.

18. Ускуна унинг хавфсизлик талабларига мувофиқлигини тасдиқлаш учун зарур бўлган баҳолашларни ўтказиш имконияти таъминланган ҳолда лойиҳалаштирилиши зарур.

19. Ускунанинг лойиҳасида, унинг вазифасига қараб, қуйидагилар билан жиҳозланиши назарда тутилиши лозим:

а) сақловчи қурилмалар;

б) суюқ ишчи муҳит сатҳини ўлчаш воситалари;

в) босимни ўлчаш воситалари;

г) ишчи муҳит ҳароратини ўлчаш воситалари;

д) беркитувчи ва тартибга солувчи арматуралар;

е) таъминот қурилмалари;

ж) иссиқликка кенгайишни назорат қилиш қурилмалари.

20. Ускунанинг конструкцияси хавфсизлик ва бошқа зарур асбоблари ҳамда унинг ишчи муҳити кўрсаткичларини назорат қилиш мақсадида хизмат кўрсатувчи ходимларга хавфсиз кириш имкониятини таъминлаши лозим.

21. Ускунанинг лойиҳасида қуйидагилардан фойдаланиш назарда тутилиши лозим:

а) назорат ва ўлчаш воситалари, уларни қўлланиш шароитидаги хатолиги назорат қилинадиган кўрсаткичларнинг рухсат этиладиган энг кўп оғиш чекланиш қийматидан ошиб кетмайдиган бўлиши;

б) ускуна фойдаланиш шароитларига (ишчи муҳитига) мувофиқ зарур ўлчаш воситалари билан жиҳозланиши.

22. Лойиҳада ускуна муҳитини дренаж қилиш ва ҳавони чиқариб ташлаш қурилмалари билан жиҳозланиши ва у қуйидагилар назарда тутилиши керак:

а) гидравлик зарбага ва барқарорликнинг йўқолишига йўл қўймаслик;

б) хавфсиз тозалаш, назорат ва техник хизмат кўрсатишни таъминлаш.

23. Ускуна лойиҳасида қуйидаги ҳолатларда ускунани тўлдириш ёки бўшатиш жараёнларининг хавфсизлигини таъминлаш назарда тутилиши лозим:

а) ускунанинг тўлиб кетиши ёки ишчи муҳит босимининг ошиб кетиши, шунингдек, ускунани тўлдиришда даврий равишда юзага келадиган босим остида ишлаши;

б) ускунанинг ишчи муҳити назоратсиз равишда бўшатилиши;

в) ускунани тўлдириш ёки бўшатиш вақтида босим манбаига уланиши ёки ундан ажратилиши.

24. Ускуна ташқи ёнғин юзага келганда унинг оқибатларини камайтирувчи қурилмалар билан жиҳозланади.

Ускунадан хавфсиз фойдаланишни таъминлаш учун унинг конструкциясида қўшимча ёритиш воситаларини ўрнатиш назарда тутилади.

25. Ускунани лойиҳалаштириш жараёнида ундан фойдаланишда нохуш ҳодиса ёки авария юзага келиши эҳтимолини камайтирувчи техник хусусиятлар (ечимлар) белгиланиши лозим.

26. Ускуна ва хавфсизлик қурилмаларини ишлаб чиқаришда, уларнинг лойиҳа ҳужжатларида белгиланган кўрсаткичлари ва хусусиятларига, шунингдек, қўлланаётган технологик жараёнлар ва назорат тизими инобатга олинган ҳолда, ушбу Техник регламентда белгиланган хавфсизлик талабларига мувофиқлиги ишлаб чиқарувчи томонидан таъминланади.

27. Ускуна элементларини ишлаб чиқаришда (тайёрлашда) металларга ишлов бериш давомида (вальцовка, штамплаш, қирраларини юмалоқлаш ва бошқалар) унинг механик хусусиятларининг ўзгариши, шикастланишлар, ёриқлар ва ускуна хавфсизлигига таъсир кўрсатиши мумкин бўлган бошқа нуқсонларга йўл қўйилмайди.

28. Ускуна элементларини ишлаб чиқариш (тайёрлаш) ва ўрнатиш жараёнида бажариладиган пайвандлаш ҳамда бошқа ажралмас бирикмалар уларга путур етказмаган ҳолда назоратдан ўтказилиши лозим. Ушбу назорат натижалари асосида тегишли баённомалар расмийлаштирилиши шарт.

Ускунанинг пайвандланган ва бошқа ажралмас бирикмалари, лойиҳа ҳамда фойдаланиш қўлланмаси (йўриқномаси)да назарда тутилган путур етказмаган ҳолда назорат ўтказиш учун ускунанинг бутун фойдаланиш даври мобайнида очиқ ҳолатда бўлиши лозим.

Назорат ўтказиш усуллари (турлари) ускуна ишлаб чиқарувчиси томонидан белгиланади.

29. Тез ажратиладиган қопқоқлар билан жиҳозланган ускуналарда қопқоқ тўлиқ ёпилмаган ҳолда ускунани босим остида ишга тушириш, ёнилғи ёки энергия бериш, ускуна ичида ортиқча босим мавжуд бўлган ҳолда қопқоқни очиш ҳолатларини чеклайдиган ҳимоя воситаларига эга бўлиши шарт.

30. Қозон конструкциясида ҳисобланган фойдаланиш режимларига нисбатан йўл қўйилмайдиган оғишлар (чекланишлар) юз берган ҳолатда қозон ёки унинг элементларини автоматик равишда ўчирилишини таъминловчи хавфсизлик асбоблари ўрнатилади.

31. Буғ қозонлари, уларнинг тури ва ишлаб чиқариш қувватидан қатъи назар, озиқлантирувчи (таъминловчи) сувни узатишни автоматик тарзда тартибга солувчи регулятор қурилмалари билан жиҳозланади.

Асосий ёки оралиқ буғ қиздиргич қурилмаси чиқишидаги буғ ҳарорати 400 ºС дан ортиқ бўлган буғ қозонлари, буғ ҳароратини тартибга солувчи автоматик қурилмалар билан жиҳозланади.

32. Арматура тури, унинг сони ва ўрнатиш жойи ускуна лойиҳасини ишлаб чиқувчи ташкилот томонидан, хавфсизликни таъминлаш ҳамда лойиҳада назарда тутилган ускуна ва унинг элементларини ўчириш шароитларидан келиб чиққан ҳолда белгиланади.

33. Қозонларга гуруҳлаштирилган ҳолда озиқлантирувчи (таъминловчи) сув етказиб берилаётганда насос босими ушбу Техник регламент талабларини, шунингдек, энг юқори ишчи босимга эга қозонни ёки озиқлантирувчи (таъминловчи) сув қувурўтказгичидаги энг юқори босим йўқотилишини таъминлаш шартларини инобатга олган ҳолда (ҳисоб-китоб асосида) танланади.

34. Озиқлантирувчи (таъминловчи) қурилмалар орқали сув етказиб бериш миқдори, қозонларнинг номинал буғ ишлаб чиқариш қуввати асосида, доимий ёки даврий продувка, буғни совитиш, ростловчи-совитиш ва совитиш қурилмаларининг ишлашини таъминлаш, шунингдек, сув ёки буғ йўқотилиши эҳтимолини ҳисобга олган ҳолда белгиланади.

35. Озиқлантирувчи (таъминловчи) қурилмаларнинг тури, хусусиятлари, сони ва уланиш схемаси қозондан фойдаланиш жараёнида, жумладан, авария ҳолатида тўхтатишда ҳам, ундан хавфсиз фойдаланишни таъминлаши лозим.

36. Ускунани лойиҳалаштириш жараёнида унинг мустаҳкамлиги фойдаланиш, ташиш, етказиб бериш, ўрнатиш жараёнларида юзага келиши мумкин бўлган тахминий юкламалар ва улар натижасида юзага келиши мумкин бўлган оғишларни (чекланишларни) ҳисобга олган ҳолда ҳисоблаб чиқилади. Бунда қуйидаги омиллар инобатга олинади:

а) ускунанинг ички ва ташқи юзаларига таъсир этувчи юкламалар;

б) атроф-муҳит ва ишчи муҳит ҳарорати;

в) ускунанинг иш шароитидаги ва синаш шароитидаги статик босим, шу жумладан, гидравлик синаш вақтида ускунадаги суюқликнинг гидростатик босими ҳамда бошқа ташқи таъсирлар;

г) ускунанинг ҳаракатланишида инерция юкламалари, шамол таъсири ва сейсмик таъсирлар;

д) таянчлар, маҳкамлагичлар ва қувурўтказгичлар орқали узатиладиган реактив кучлар (қаршиликлар);

е) ўзгарувчан юкламалар таъсиридаги зўриқиш ҳолати;

ж) муҳитнинг эрозияли ва коррозияли таъсирлари, шу жумладан, эрозияли-коррозияли емирилиши;

з) қайта ишланувчи муҳитнинг ва технологик жараённинг ўзгарувчанлиги натижасида юзага келадиган кимёвий реакциялар;

и) фойдаланиш жараёнида материалларнинг механик хусусиятларидаги ўзгаришлар.

37. Агар ускунанинг рухсат этиладиган энг юқори ишчи босими қиймати билан унинг сиғим қиймати кўпайтмаси 0,6 МPа·m³ дан кам бўлса ёки энг юқори йўл қўйиладиган ишчи босими қиймати билан номинал диаметри қиймати кўпайтмаси 300 МPа·mm дан кам бўлса, ускунанинг мустаҳкамлигини баҳолаш ҳисоблаш усуллари ёки ҳисоблашсиз амалга оширилган тажриба-синаш натижалари асосида амалга оширилади.

38. Ускунани мустаҳкамликка ҳисоблашда бир-бирини тўлдирувчи қуйидаги ҳисоблаш усуллари қўлланади:

а) ускунани мустаҳкамликка ҳисоблаш меъёрларида келтирилган формулалар ёрдамида;

б) чегаравий ҳолатларни (ишлаш режимларини) математик моделлаштириш ва чегаравий юкламани тўғридан-тўғри аниқлаш асосида;

в) зичлик-деформация ҳолатининг сонли (аналитик) таҳлиллари асосида;

г) механик емирилиш таҳлили асосида.

39. Ускунани лойиҳалаштириш жараёнида унинг белгиланган вазифалари ва фойдаланиш жараёнлари билан боғлиқ ҳолда барча мумкин бўлган юкламалар ва омиллар ҳамда уларнинг бир вақтда юзага келиш эҳтимоли, барча эҳтимолий емирилиш механизмлари (чўзилувчан ёки мўрт емирилиш, материаллар деформацияси (чўзилиши ёки қисқаришининг ортиб бориши), зўриқиш ҳолати, коррозияли ёрилиш) инобатга олинади.

40. Ускунанинг мустаҳкамлигини таъминлаш учун қуйидаги шартлар бажарилиши лозим:

а) ҳисобланган босим қиймати ишчи муҳитнинг статик босими ва динамик юкламаларини, шунингдек, ишчи муҳитлар ва технологик жараёнлар ўзгарувчанлиги натижасида юзага келадиган босим ошишини ҳисобга олиши шарт.

Турли босимда ишловчи бир нечта камералардан иборат ускуна учун ҳисобланган босим сифатида ёки ҳар бир камера учун алоҳида босим ёки ускуна элементи деворининг каттароқ қалинлигини талаб қиладиган босим қиймати қабул қилинади;

б) ҳисобланган ҳароратлар материаллар ва ускуналардан хавфсиз фойдаланиш чегараларини назарда тутади;

в) ускунани ишлаб чиқариш учун мўлжалланган материаллар ҳисоб-китоб қилинган ҳароратлар диапазонини инобатга олган ҳолда танланади;

г) фойдаланиш, ташиш ва синаш жараёнида юзага келиши мумкин бўлган босим, ҳарорат ва бошқа юкламаларнинг барча мумкин бўлган таъсирлари (қийматлари) инобатга олинади.

41. Ускуна материалининг мустаҳкамлигини таъминлашда қуйидаги хусусиятлар ҳисобга олинади:

а) нормал ва ҳисобланган ҳароратлардаги қовушқоқлик чегараси, 0,2 фоиз ва 1 фоиз қолдиқ деформациядаги шартли қовушқоқлик чегараси;

б) нормал ва ҳисобланган ҳароратлардаги чўзилишнинг вақтинча қаршиликка чидамлилиги (мустаҳкамлик чегараси);

в) ҳисобланган ҳарорат ва белгиланган вақт миқдоридаги узоқ муддатли мустаҳкамлик ёки эластиклик чегараси;

г) белгиланган даврлар сони ва кучланишлар даражасидаги қисқа даврли мустаҳкамлик ёки зўриқиш хусусиятлари;

д) нормал ва ҳисобланган ҳароратлардаги бўйлама эластиклик модули (Юнг модули) қиймати;

е) стандарт намуналарни узилишидаги нисбий чўзилиш ва кесимнинг нисбий торайиши;

ж) зарба қовушқоқлиги;

з) бузилиш қовушқоқлиги (кучланиш интенсивлиги коэффициенти).

42. Мустаҳкамликка ҳисоблаш пайвандланган бирикмаларнинг мустаҳкамлик коэффициентларини инобатга олган ҳолда амалга оширилади. Ушбу коэффициентлар қиймати пайвандланадиган материаллар, пайвандлаш (кавшарлаш) технологияси, бирикманинг шакли, путур етказмайдиган назорат усули ва ҳажми ҳамда ускунанинг фойдаланиш жараёнларига боғлиқ бўлади.

Ташқи босим остида ишловчи ёки бошқа юкламалар таъсирида сиқувчи кучланишларга дуч келувчи ускуна элементлари шакл барқарорлиги бўйича текширувдан ўтказилиши лозим.

43. Ускунани мустаҳкамликка ҳисоблашда фойдаланиш жараёнидаги ишчи кўрсаткичларнинг тахминий оғишлари, тайёрлаш (ишлаб чиқариш)да йўл қўйиладиган ноаниқликлар ҳамда қўлланадиган материалларнинг механик хусусиятларидаги мумкин бўлган оғишлар (чекланишлар) ҳисобга олинади.

44. Статик юкламалар таъсирида ишловчи ускунани чегаравий юкламалар бўйича мустаҳкамликка ҳисоблашда йўл қўйиладиган кучланиш қуйидаги формулалар асосида аниқланади:

а) углеродли ва кам қотишмали (кам легирланган), ферритли, аустенит-ферритли, мартенситли пўлатлар ҳамда темир-никель асосидаги қотишмалар учун:

бу ерда:

[σ] — статик юкламалар таъсирида ишловчи ускунани чегаравий юкламалар бўйича мустаҳкамликка ҳисоблашда йўл қўйиладиган кучланиш;

min — математик функция бўлиб, у берилган аргументлар орасидан энг кичик қийматни қайтаради;

Re/t — деворнинг ҳисобланган ҳароратидаги оқувчанлик чегарасининг энг кичик қиймати;

R_P₀,₂/t — 0,2 фоиз қолдиқ деформация ва деворнинг ҳисобланган ҳароратидаги шартли оқувчанлик чегарасининг энг кичик қиймати;

Rm — 20 °С ҳароратдаги вақтинча қаршиликка чидамлилиги (мустаҳкамлик чегараси)нинг энг кичик қиймати;

R_m/₁₀ⁿ — деворнинг ҳисобланган ҳароратидаги соат давомида узоқ муддатли мустаҳкамлик чегарасининг ўртача қиймати.

R_P₁/₁₀ⁿ — деворнинг ҳисобланган ҳароратидаги 10ⁿ соат давомида 1 фоизли сурилиш чегарасининг ўртача қиймати.

Сурилиш чегараси ёки узоқ муддатли мустаҳкамлик чегараси бўйича маълумотлар мавжуд бўлмаган ҳолларда ёхуд ускунадан фойдаланиш шароитида деформацияни чеклаш зарур бўлган ҳолларда, йўл қўйиладиган кучланишни аниқлаш учун мазкур параметр қўлланади.

б) аустенит хром-никель пўлатлари, алюминий, мис ва уларнинг қотишмалари учун:

бу ерда:

R_P₁/t — 1 фоиз қолдиқ деформация ва деворнинг ҳисобланган ҳароратидаги шартли оқувчанлик чегарасининг энг кичик қиймати;

Rm/t — деворнинг ҳисобланган ҳароратидаги вақтинча қаршилик (мустаҳкамлик чегараси)нинг энг кичик қиймати;

в) алюминий қуйма қотишмалари учун:

г) титан ва титан қотишмалари учун:

д) титан ва титан қотишмаларидан тайёрланган листли прокат ҳамда прокат қувурлари учун:

45. Агар 1 фоиз қолдиқ деформациядаги шартли оқувчанлик чегарасининг минимал қиймати бўйича маълумотлар мавжуд бўлмаса, ушбу Техник регламентнинг 44-бандига мувофиқ аустенит пўлат учун йўл қўйиладиган кучланишларни аниқлашда деворнинг ҳисобланган ҳароратидаги 0,2 фоиз қолдиқ деформациядаги шартли оқувчанлик чегарасининг минимал қийматидан фойдаланиш мумкин, бу ҳолда захира коэффициенти n_τ = 1,3 қийматида қабул қилинади:

Аустенит пўлатдан тайёрланган (фланецлардан ташқари) цилиндр қобиқлар, қувурлар, туб (сиғимнинг пастки қисми) ва бошқа элементлар учун агар уларнинг ишчи шароитдаги деформацияси (силжиши)ни чеклаш зарур бўлмаса, ушбу Техник регламентнинг 44-бандига мувофиқ йўл қўйиладиган кучланишларни аниқлашда деворнинг ҳисобланган ҳароратидаги 0,2 фоиз қолдиқ деформациядаги шартли оқувчанлик чегарасининг энг кичик қийматидан n_τ = 1,1 захира коэффициенти билан фойдаланишга рухсат берилади, бироқ бу қиймат 20 °С ҳароратдаги 0,2 фоиз қолдиқ деформациядаги шартли оқувчанлик чегарасининг энг кичик қийматидан n_τ = 1,5 захира коэффициентидан ортиқ бўлмаслиги керак.

46. Пўлат қуймалар учун ушбу Техник регламентнинг 44 ва 45-бандларида келтирилган формулалар асосида аниқланган йўл қўйиладиган кучланиш қиймати, агар қуймалар тўлиқ ҳажмда путур етказмаган ҳолда назоратдан ўтказилган бўлса — 0,8 коэффициентга, бундай назорат ўтказилмаган тақдирда — 0,7 коэффициентга кўпайтириш орқали аниқланади.

Агар алюминий, мис ва уларнинг қотишмалари учун оқувчанлик чегараси ва узоқ муддатли мустаҳкамлик чегараси бўйича маълумотлар мавжуд бўлмаганда, йўл қўйиладиган кучланиш қуйидаги формула асосида аниқланади:

47. Нометалл материаллардан тайёрланган ускунани лойиҳалаштириш ва ишлаб чиқариш (тайёрлаш) жараёнида нометалл материаллар учун чўзилишдаги мустаҳкамлик чегараси ва эластиклик модули қийматлари лойиҳа-конструкторлик ҳужжатларида белгиланади.

Нометалл материаллар учун мустаҳкамлик чегараси ва эластиклик модули қуйидаги чекланган қийматларга эга бўлади:

а) карбон толали композит материаллар учун:

мустаҳкамлик чегараси [σ] — 160 kgf/mm² кам бўлмаган қийматда;

эластиклик модули E — 11 000 kgf/mm² кам бўлмаган қийматда;

б) органик толали композит материаллар учун:

мустаҳкамлик чегараси [σ] — 170 kgf/mm² кам бўлмаган қийматда;

эластиклик модули E — 6 500 kgf/mm² кам бўлмаган қийматда;

в) шиша толали композит материаллар учун:

мустаҳкамлик чегараси [σ] — 90 kgf/mm² кам бўлмаган қийматда;

эластиклик модули E — 5 000 kgf/mm² кам бўлмаган қийматда.

48. Ускунада боғловчи модда сифатида термопластик ёки реактопластик полимер материаллардан фойдаланиш мумкин.

Боғловчи модданинг полимерланиш (мустаҳкам бўлиш) ҳарорати нометалл материалнинг юмшаш ҳароратидан паст бўлиши керак.

Нометалл материалнинг юмшаш ҳарорати 100 °С дан кам бўлмаслиги лозим.

49. Ускуна лойиҳа-конструкторлик ҳужжатларида назарда тутилган ҳамда унинг бутун хизмат муддати давомида хавфсизлик талабларига мувофиқлигини таъминлайдиган материаллар ва яримтайёр маҳсулотлардан ишлаб чиқарилади (тайёрланади).

50. Ускуна шартномага асосан тамғаланган (шикастланмаган) материаллар ва яримтайёр маҳсулотлардан ишлаб чиқарилиши ҳамда ишлаб чиқарувчининг ҳужжатларидаги маълумотлар билан материаллар ва яримтайёр маҳсулотларни идентификация қилиш имкониятини таъминлаши лозим.

51. Ускунани ишлаб чиқариш (тайёрлаш)да қўлланадиган пўлат листлар, плиталар, қувурлар ва поковкаларда (яримтайёр металл маҳсулот) ишлаб чиқарувчи томонидан қўйилган тамға сақланиши шарт. Агар ярим тайёр маҳсулотлар қисмларга ажратилса, ҳар бир қисмига материаллар ишлаб чиқарувчиси томонидан қўлланган тамғалаш усули билан бир хил идентификация тамғаси қўйилиши лозим.

52. Ускунани (йиғма бўлинма ва қисмларини, деталларни) тайёрлаш учун материалларни танлашда ҳисобланган босим, девор ҳарорати (ҳисобланган ва энг кам йўл қўйиладиган қийматида), муҳитнинг кимёвий таркиби ва хусусияти, материалларнинг технологик хусусиятлари ҳамда коррозияга чидамлилиги инобатга олиниши лозим.

Ускунани ишлаб чиқариш (тайёрлаш)да қўлланган материаллар тўғрисидаги маълумотлар техник ҳужжатларда келтирилади.

53. Ускунани ишлаб чиқариш (тайёрлаш)да қуйидаги материаллар қўлланади:

а) фойдаланиш жараёнида ва ускунани синовдан ўтказишда қўллаш имконини берадиган хусусиятларга (пластикликка, мустаҳкамликка) эга бўлган материаллар. Агар материални танлашда ускунанинг конструктив хусусиятлари ва фойдаланиш шартлари туфайли мўрт бузилиш хавфини кафолатли равишда чеклаш имкони бўлмаса, ушбу хавфни бартараф этиш учун қуйидаги чора-тадбирлардан бири ёки бир нечтаси мажбурий равишда амалга оширилади:

конструкциянинг мўрт бузилишига қаршилигини ҳисоблаш;

мустаҳкамлик бўйича захира коэффициентини ошириш;

ишлаб чиқариш босқичида назорат талабларини кучайтириш;

фойдаланиш жараёнида тегишли режим тадбирларини (босим ҳисобланган қийматга етганда ҳароратни ошириш ёки ишга тушириш тезлигини чеклаш);

б) ускунани мўлжалланган ишчи муҳит таъсирига нисбатан кимёвий барқарорликка (чидамлиликка) эга бўлган материаллар.

Материалларнинг кимёвий ва физик хусусиятларини ускунанинг белгиланган хизмат муддати ёки ресурси давомида ўзгариши ускунанинг хавфсиз ишлатиш шартларини бузмаслиги лозим;

в) белгиланган турдаги ишлов бериш усуллари учун мос бўлган материаллар;

г) материалларни танлашда, уларни бир-бири билан бирлаштирилиши ускунани хизмат муддати давомида унинг мустаҳкамлигини таъминланиши лозим.

54. Ускунада қўлланаётган материал уни чўзиш усули билан синашда, намуна узилгандан кейин нисбий узайиши камида 14 фоизни ташкил этганда ва V-шаклидаги кесикка (KCV туридаги концентратор) эга намуналарда аниқланган зарба қовушқоқлилиги 20 °С дан юқори, бироқ энг кам йўл қўйиладиган ҳароратдан ошмайдиган камида 27 J/сm² бўлганда пластик деб ҳисобланади.

55. Агар ускуна элементларини тайёрлаш жараёнида юзага келадиган қолдиқ кучланишлар ундан хавфсиз фойдаланишга тўсқинлик қилса, ушбу қолдиқ кучланишларни бартараф этиш учун термик ишлов берилиши шарт. Термик ишлов бериш зарурати, тури ва режимлари ускуна лойиҳасининг ишлаб чиқувчиси томонидан белгиланади.

56. Пайвандланган бирикмаларда ускунанинг хавфсизлигига таъсир кўрсатиши мумкин бўлган ташқи ёки ички нуқсонлар (шикастланишлар)га йўл қўйилмайди. Ускунанинг пайвандланган бирикмаларга тегишли механик хусусиятларининг энг кам қийматлари, бирикма орқали бирлаштирилаётган материалларнинг механик хусусиятларининг энг кам қийматларидан кам бўлмаслиги лозим.

57. Ускунанинг пайвандланган бирикмаларини назоратдан ўтказишни ишлаб чиқарувчи таъминлайди. Путур етказмайдиган назорат усуллари ва унинг ҳажми ускуна лойиҳасини ишлаб чиқувчи томонидан материаллар хусусиятларининг ўзига хослигини ҳамда нуқсонларни аниқлашнинг аниқ ва тўлиқлигини таъминлаш заруратини ҳисобга олган ҳолда белгиланади ҳамда ускуна лойиҳа-конструкторлик ҳужжатларида кўрсатилади.

58. Ускуна элементларининг пайвандланган бирикмалари мустаҳкамликка ҳисобланганда, йўл қўйиладиган кучланиш қиймати пайванд чокларининг мустаҳкамлик коэффициентига (φ ≤ 1) кўпайтирилади. Пайванд чокларининг мустаҳкамлик коэффициенти қиймати ускуна мустаҳкамлигига ҳисоб-китоб жараёнида қўлланган материал, назорат ҳажми, пайвандлаш технологияси ва пайванд чокининг конструктив хусусиятларидан келиб чиқиб аниқланади.

59. Фойдаланиш жараёнида ишчи муҳит таъсирида юзага келиши мумкин бўлган коррозия, эрозия-коррозияли емирилиш ёки бошқа кимёвий таъсирларнинг олдини олиш ва ускунани ушбу таъсирлардан ҳимоя қилиш мақсадида қуйидагилар таъминланади:

а) ушбу таъсирларни конструктив ечим орқали камайтириш;

б) мазкур таъсирга учраши мумкин бўлган ускуна элементларини алмаштириш.

60. Қизиб кетиш хавфи мавжуд бўлган ускуналарда хавфсизликни пасайтирувчи омиллар чекланади ёки энг паст даражага туширилади. Бунда қуйидагилар назарда тутилади:

а) маҳаллий ёки умумий металл қизиб кетишини чеклаш мақсадида ишчи муҳит даражасини, иссиқлик бериш ёки олиш миқдорини чеклаш учун мосламалар;

б) ишчи муҳит таъсирида шлакли тўпланмалар ва (ёки) коррозия шикастланишлари ҳосил бўлишини баҳолаш мақсадида намуна олиш жойлари;

в) ифлосланишлар (чўкинди) тўпланиши билан боғлиқ шикастланишларнинг олдини олиш чора-тадбирлари;

г) ускуна ўчирилгандан сўнг қолдиқ ёки ортиқча иссиқликни хавфсиз тарзда чиқариш учун мўлжалланган қурилмалар;

д) ёндирувчи-портловчи аралашмалар ҳосил бўлишини ҳамда аланга тарқалишининг олдини олиш чоралари (оловўтмас тўсиқлар, олов тўсувчи қурилмалар, гидравлик қалқонлар).

61. Тажриба-синаш дастури қуйидагиларни ўз ичига олади:

а) мустаҳкамлик ва герметикликка босим остида синаш;

б) зарурат бўлганда бошқа омилларнинг таъсирини ҳисобга олган ҳолда қўшимча синашлар.

62. Агар ускуна элементининг ички ҳажми беркитувчи арматура билан чекланган бўлиб, ундаги босим йўл қўйиладиган даражадан ошиб кетиши мумкин бўлса, у ҳолда мазкур элемент автоматик равишда ишчи муҳитни атмосферага ёки утилизация тизимига чиқариш орқали босимнинг йўл қўйиладиган даражадан ошиб кетишининг олдини олувчи сақловчи қурилмалар билан жиҳозланади.

63. Сақловчи қурилма сифатида қуйидагилар қўлланади:

а) тўғридан-тўғри таъсир этувчи тиргак-юкли сақловчи қурилмалар;

б) тўғридан-тўғри таъсир этувчи пружинали сақловчи қурилмалар;

в) импульсли сақловчи қурилмалар;

г) ёриладиган мембрана (диафрагма)ли сақловчи қурилмалар.

64. Сақловчи қурилмалар уларга хизмат кўрсатиш имконини мавжуд бўлишини ҳисобга олган ҳолда ўрнатилади.

65. Сақловчи қурилмаларнинг чиқарувчи қувурлари ҳамда импульсли сақловчи қурилмаларнинг линиялари конденсат тўпланиши мумкин бўлган жойларда уларни чиқариш учун дренаж қувурлари билан таъминланади.

Дренаж қувурларига беркитувчи арматура ёки бошқа турдаги арматурани ўрнатишга йўл қўйилмайди. Сақловчи қурилмалар ва дренажлар орқали чиқувчи муҳит хавфсиз жойга йўналтирилиши лозим.

1-гуруҳга мансуб муҳит ёпиқ тизимларга кейинчалик утилизация қилиш учун ёки махсус ташкил этилган ёқиш тизимларига ёхуд ҳавога — агар газнинг ҳавога зичлик нисбати 0,8 ёки ундан кам бўлса — йўналтирилади.

Ёрқин (очиқ) портловчи аралашмалар ёки ўзгарувчан бирикмалар ҳосил қилиши мумкин бўлган моддаларни ўз ичига олган чиқиндиларни бирлаштириш (аралаштириш) қатъиян тақиқланади.

66. Сақловчи қурилмалар уланувчи қувурларининг (етказувчи, чиқарувчи ва дренаж) конструкциясида ишчи муҳитнинг музлаб қолиш эҳтимолини чеклаш лозим.

Бир дона патрубка ёки қувурда бир нечта сақловчи қурилмалар ўрнатилган тақдирда, ушбу патрубка ёки қувурнинг кўндаланг кесим майдони (юзаси) унга ўрнатилган сақловчи қурилмаларнинг умумий кесим майдонининг (юзасининг) камида 1,25 бараварига тенг бўлиши лозим.

Агар уланувчи қувур узунлиги 1000 mm ёки ундан ортиқ бўлса, унинг чизиқли қаршилиги (босим йўқотиши) қиймати ҳисобга олиниши керак.

Сақловчи қурилма ва ҳимояланадиган ҳажм орасида беркитувчи арматурани ўрнатишга йўл қўйилмайди, ёнғин ва портлаш хавфи юқори ҳамда зарарли ишчи муҳит бундан мустасно.

Сақловчи қурилма созлангандан сўнг тамғаланади (пломбаланади).

67. Тиргак-юкли сақловчи ёки пружинали сақловчи қурилмалар ускуна ишлаётган вақтда мажбурий очиш орқали уларнинг ишлаш ҳолатини баҳолашга мўлжалланган махсус қурилма билан жиҳозланади.

Агар мажбурий очишга ишчи муҳит хусусиятлари ёки технологик жараён шартлари бўйича йўл қўйилмаганда, сақловчи қурилмаларни баҳолаш тартиби ва усуллари ишлаб чиқарувчи томонидан белгиланиши лозим.

68. Ҳисобланган босим уни таъминловчи манба босимидан паст бўлган ускуна қувурида манометр ва автоматик ростловчи қурилмадан сўнг кичик босим томонида сақловчи қурилма ўрнатилади.

Ростловчи-совитиш қурилмалари автоматик тарзда ҳароратни бошқаришни таъминлайди. Айланма қувур (байпас) ўрнатилганда, ростлаш қурилмаси билан жиҳозланади.

69. Бир хил босимда ишлайдиган идишлар гуруҳи учун биринчи тармоқланиш нуқтасигача бўлган умумий келувчи (таъминловчи) бирикма қувурда битта ростлаш қурилмаси, манометр ва сақловчи қурилма ўрнатилишига йўл қўйилади.

Бунда агар идишларда босим ошиши эҳтимоли бутунлай чекланган бўлса, ушбу идишларнинг ўзида алоҳида сақловчи қурилма ўрнатиш талаб этилмайди.

Агар ишчи муҳитнинг физик хусусиятлари туфайли автоматик ростлаш қурилмаси ишончли ишламаса, у ҳолда сарфни бошқарувчи регуляторни ўрнатишга рухсат этилади, бироқ бунда босим ошишидан ҳимоя қилиш чоралари назарда тутилиши керак.

70. Сақловчи қурилмалар сони, уларнинг ўлчамлари ва ўтказувчанлик имконияти ускунада ҳисобланган босимдан ортиқча босим юзага келишига йўл қўймаслиги керак:

а) 0,3 МPа дан кам бўлган ортиқча босимга эга идишлар учун — ҳисобланган босимдан 0,05 МPа дан ортиқ бўлмаслиги;

б) 0,3 МPа дан 6 МPа гача бўлган ортиқча босимга эга идишлар учун — ҳисобланган босимдан 15 фоиздан ортиқ бўлмаслиги;

в) 6 МPа дан ортиқ ортиқча босимга эга идишлар учун — ҳисобланган босимдан 10 фоиздан ортиқ бўлмаслиги.

71. Сақловчи қурилмалар ишлаётган ҳолатда, агар бундай босим ошиши идишдан фойдаланиш бўйича йўриқномада назарда тутилган бўлса, идишдаги босим ҳисобланган босимдан 25 фоиздан ортиқ бўлмаслигига йўл қўйилади.

72. Сақловчи қурилмалар қозонлар, буғ қиздиргичлар, экономайзерлар ва қувурлар учун улардаги босимнинг энг юқори рухсат этилган ишчи босимдан 10 фоиздан ортиқ бўлмаслигига ҳимояланган бўлиши лозим.

Агар ҳисоблашлар натижасида қозон, буғ қиздиргич, экономайзер ва қувурнинг мустаҳкамлиги ушбу ҳолатни кўзда тутган бўлса, сақловчи қурилмалар тўлиқ очилганида босимнинг 10 фоиздан ортиқ бўлишига йўл қўйилади.

73. Ишчи босими 4 МPа дан юқори бўлган буғ қозонларида (ҳаракатланувчи қозонлар ва буғ ишлаб чиқариш қуввати 35 t/h дан кам бўлган қозонлардан ташқари) фақат импульсли сақловчи қурилмалар ўрнатилади. Ҳаракатланувчи қозон ускуналарида тиргак-юкли сақловчи қурилмаларни ўрнатишга йўл қўйилмайди.

74. Ҳар бир буғ ва сув қиздиргич қозонида, шунингдек, ишчи муҳит бўйича ажратиладиган буғ қиздиргичда сақловчи қурилмалар ўрнатилади. Уларнинг сони ва ўрнатиш жойлари ускунани лойиҳалаштириш жараёнида белгиланади.

Қозонларга ўрнатилган сақловчи қурилмаларнинг умумий ўтказувчанлик имконияти ушбу ускунанинг номинал ишлаб чиқариш қувватидан кам бўлмаслиги шарт.

75. Сақловчи қурилмаларнинг ўтказувчанлик имконияти уларнинг конструкция турига мансуб намунанинг ишлаб чиқарувчи томонидан ўтказилган синашлари орқали тасдиқланади ҳамда ускуна паспортида кўрсатилади.

76. Буғ ва сув қиздирувчи қозонларда сақловчи қурилмалар қуйидаги қозонларга тўғридан-тўғри уланган патрубкалар ёки қувурларга ўрнатилади:

а) табиий айланмали (циркуляция) буғ қозонларида, буғ қиздиргич мавжуд бўлмаса — юқори барабанга ёки қуруқ буғ чиқарувчи қурилмага;

б) тўғридан-тўғри ҳаракатланувчи буғ қозонларида ва куч таъсирда ҳаракатга келтириладиган айланмали қозонларда — чиқиш коллектори ёки буғ қувурига;

в) сув қиздиргич қозонларда — чиқиш коллектори ёки барабанга;

г) оралиқ буғ қиздиргичларда — барча сақловчи қурилмаларнинг буғ кириш томонига;

д) сув бўйича ажратиладиган экономайзерларда — сувнинг кириш ва чиқиш нуқталарида камида биттадан сақловчи қурилма.

77. Агар қозонда ажратиб бўлмайдиган буғ қиздиргичи мавжуд бўлса, бундай ҳолда унинг чиқиш коллекторида қозоннинг номинал ишлаб чиқариш қувватига нисбатан камида 50 фоиз ўтказувчанлик имкониятига эга сақловчи қурилмалар ўрнатилади.

78. Ишчи босими 4 МPа дан юқори бўлган буғ қозонларида билвосита таъсир этувчи импульсли сақловчи қурилмалар ажратиб бўлмайдиган буғ қиздиргичининг чиқиш коллекторига ёки асосий беркитувчи арматурадан олдинги буғ қувурига ўрнатилади.

Бунда барабанли қозонларда умумий ўтказувчанлик имконияти бўйича 50 фоиз қурилмалар учун импульс буғ қозони барабанидан олинади.

Агар бир хил конструкцияга эга сақловчи қурилмалар сони тоқ бўлса, буғ импульсли қозон барабанидан камида учдан бир қисми ва кўпи билан иккидан бир қисмида буғ олишга йўл қўйилади.

Блокли ускуналарда сақловчи қурилмалар турбиналар яқинидаги буғ қувурига жойлаштирилган ҳолларда, барча сақловчи қурилмалар импульслари учун қиздирилган буғдан фойдаланишга йўл қўйилади.

Бунда қурилманинг 50 фоизи учун қозон барабанига уланган контактли манометр орқали қўшимча электр импульси берилади.

Бир хил конструкцияга эга сақловчи қурилмалар сони тоқ бўлганда, қозон барабанига уланган контактли манометрдан қўшимча электр импульсни камида учдан бир ёки кўпи билан иккидан бир қисмига юборишга йўл қўйилади.

79. Ажратиладиган экономайзерли қозонлар учун сақловчи қурилмаларни ўрнатиш жойлари, уларни созлаш усули ва очилиш босими қийматлари лойиҳачи (ишлаб чиқувчи) томонидан белгиланади.

Тўғри ҳаракатланувчи буғ қозонларида, ишга тушириш ёки тўхтатиш вақтида сув ҳаракати бўйича биринчи иситиш юза қисми арматура орқали иситиш юзасининг қолган қисмидан ажратиладиган бўлса, ушбу биринчи иситиш юза қисми учун сақловчи қурилмаларни ўрнатиш зарурати, уларнинг сони ва ўлчамлари лойиҳа ҳужжатларида белгиланади.

80. Мембранали сақловчи қурилмалар қуйидаги ҳолатларда идишлар ва қувурўтказгичларга ўрнатилади:

а) агар сақловчи қурилмаларнинг инерцияси ёки бошқа сабабларга кўра қўллаш мумкин бўлмаса;

б) сақловчи қурилмалардан олдин, агар улар ишчи муҳитнинг зарарли таъсири (коррозия, эрозия, полимеризация, кристалланиш, ёпишиб қолиш, музлаб қолиш) ёки ёпиқ қурилма орқали портловчи, ёнувчан, заҳарли, экологик жиҳатдан хавфли моддаларнинг сизиб чиқиш эҳтимоли бўлганда.

Бундай ҳолларда мембрана ишлашини назорат қилиш имконини берувчи қурилма назарда тутилган бўлиши лозим;

в) босимни тушириш тизимларининг ўтказувчанлик имкониятини ошириш учун сақловчи қурилмаларга параллел равишда;

г) ташлаш тизими ишчи муҳитнинг зарарли таъсирининг олдини олиш ва қурилма томонида қаршилик босими тебранишларидан сақлаш мақсадида.

81. Мембранали сақловчи қурилмаларни ўрнатиш зарурати ва жойи, шунингдек, уларнинг конструкцияси ускуна лойиҳасида белгиланади. Сақловчи мембраналар фақат улар учун мўлжалланган маҳкамлаш узелларига ўрнатилади.

Мембранали сақловчи қурилмалар кўздан кечириш, ўрнатиш ва ечиш учун очиқ ва қулай жойларда жойлаштирилади.

Уланувчи қувурўтказгичлар ишчи муҳитнинг музлаб қолишидан ҳимояланади, сақловчи қурилмалар эса бевосита ускунага уланган патрубкаларга ёки қувурўтказгичларга ўрнатилади.

Мембрана туридаги ҳимоя воситаси сақловчи қурилма билан кетма-кет (клапандан олдин ёки кейин) ўрнатилганда улар орасидаги бўшлиқ махсус чиқарувчи қувурча орқали хабар бериш (сигнал) манометрига уланади.

Мембранали сақловчи қурилмалар сони икки баробарга оширилган ҳолда, улар олдига ўтказгич қурилма ўрнатилишига йўл қўйилади, бунда ўтказгич қурилманинг ҳар қандай ҳолатида ускуна босим ошишидан ҳимояланган бўлиши шарт.

82. Муҳитларнинг ажратиш чизиғига эга бўлган ускуналарнинг суюқ ишчи муҳит сатҳини назорат қилиш учун сатҳни ўлчаш воситалари қўлланади. Ускуналарда суюқлик сатҳи кўрсатгичлари билан бир қаторда суюқликнинг чекловчи сатҳлари бўйича овозли, ёруғлик ва бошқа турдаги хабар бериш (сигнализатор) ҳамда блоклаш воситалари ўрнатилади.

83. Буғ қозонида (тўғридан-тўғри ҳаракатланувчи қозонлардан ташқари) ва оловда қиздириладиган идишларда, агар суюқлик сатҳининг рухсат этилган чегарадан пастга тушиб кетиш эҳтимоли бўлса, камида икки дона тўғридан-тўғри таъсир этувчи суюқлик сатҳи кўрсатгичлари ўрнатилади.

Қўшимча равишда такрорловчи сифатида билвосита таъсир этувчи суюқлик сатҳи кўрсаткичларини ўрнатишга йўл қўйилади.

Тўғридан-тўғри ҳаракатланувчи қозонлардан ташқари барча буғ қозонларида (барабанларда босқичма-босқич буғланиш жараёни мавжуд бўлган ёки ташқи сепараторга эга бўлган ҳолларда) ва оловда қиздириладиган идишларда суюқлик сатҳи кўрсаткичларининг сони ва ўрнатиш жойлари ускуна лойиҳасида белгиланади.

84. Тўғридан-тўғри таъсир этувчи суюқлик сатҳи кўрсаткичи ускунага мустақил уланиши лозим. Диаметри камида 70 mm бўлган уланувчи қувур (колонка) орқали икки дона тўғридан-тўғри таъсир этувчи суюқлик сатҳи кўрсаткичини ўрнатишга йўл қўйилади.

85. Суюқлик сатҳи кўрсаткичларини ускуна билан улайдиган қувурлар конфигурациясида сув тўпланиб қолишини (гидравлик қалқонлар ҳосил бўлиши) чеклаш ва бу қувурларни тозалаш имконияти бўлиши лозим. Уланувчи қувурлар ёнилғи ёқиш маҳсулотлари билан қизиб кетишдан ҳамда музлаб қолишдан ҳимояланган бўлиши шарт.

86. Тўғридан-тўғри таъсир этувчи суюқлик сатҳи кўрсаткичлари ходимнинг иш жойидан туриб суюқлик сатҳини кўра олиш имкониятини бериши лозим.

Ишчи босими 4 МPа дан юқори бўлган ускуналарда суюқлик сатҳи кўрсаткичлари (тўғридан-тўғри таъсир этувчи), ёруғлик ўтказувчи пластиналар шикастланганда ходимни ҳимоя қилиш мақсадида махсус муҳофаза ғилофлари (қопламалар) билан таъминланади.

87. Суюқлик сатҳи кўрсаткичининг кузатиш тирқиши (ойна) кенглиги ускуна лойиҳасида кўзда тутилади.

88. Суюқлик сатҳи кўрсаткичлари ускунадан ажратиш ва продувка қилиш учун беркитувчи арматура билан жиҳозланади. Арматурада очиш ва ёпиш йўналишлари (қуйма, ўйиб ёки бўёқ билан) кўрсатилади, шунингдек, кранда у орқали ўтувчи тешикнинг ҳолати ҳам алоҳида белгиланади.

Арматура ўтказувчи тешигининг ички диаметри 8 mm дан кам бўлмаслиги лозим. Суюқлик сатҳи кўрсаткичларини продувка қилишда сувни тушириш учун ҳимоя мосламаси ва чиқарувчи қувурлар (лоток) назарда тутилади.

89. Ускунадаги босим 4,5 МPа дан ортиқ бўлганда суюқлик сатҳи кўрсаткичларини ускунадан ажратиш учун кетма-кет жойлаштирилган икки тўплам арматура билан жиҳозланади.

90. Агар суюқлик сатҳи кузатиш майдончасидан тўғридан-тўғри таъсир этувчи суюқлик сатҳи кўрсаткичигача бўлган масофа 6 m дан ортиқ бўлса ёки суюқлик сатҳи хизмат кўрсатувчи ходимнинг иш жойидан кўринмаса, иккита масофадан бошқариладиган суюқлик сатҳи кўрсаткичи ўрнатилади. Бундай ҳолда ускунада битта тўғридан-тўғри таъсир этувчи суюқлик сатҳи кўрсаткичини ўрнатишга йўл қўйилади.

Масофавий суюқлик сатҳи кўрсаткичлари бошқа сатҳ кўрсаткичларидан мустақил равишда алоҳида штуцерлар орқали тўғридан-тўғри ускунага ўрнатилади ҳамда тинчлантирувчи (турбулентликни камайтирувчи) қурилмалар билан таъминланади.

91. Энерготехнологик ва утилизатор қозонларнинг суюқлик сатҳини масофавий кўрсаткичлари уларни бошқариш пульт(лар)ида ўрнатилади.

92. Электр иситишли буғ қозонларининг суюқлик сатҳи энг кам рухсат этилган даражадан пастга тушганда автоматик равишда электр таъминотини узадиган тизим билан жиҳозланади.

93. Қозонлар юқори ва паст сув сатҳининг чекланган даражалари ҳақида автоматик хабар берувчи овозли ва ёруғлик қурилмалари билан жиҳозланади.

Ўхшаш хабар берувчи тизим қурилмалардаги барча автоматик тўхтатиш хавфсизлик кўрсаткичлари учун бир хил ишлаши керак.

94. Қайноқ буғ қиздиргичи бўлган қозонларда асосий арматурагача бўлган қисмида буғ ҳароратини ўлчаш воситалари ўрнатилиши керак. Буғни оралиқ қиздириш тизимига эга бўлган қозонларда эса буғ ҳароратини ўлчаш воситалари буғнинг кириш ва чиқиш нуқталарда ўрнатилади.

95. Табиий айланиш жараёнига (циркуляция) ва қиздирилган буғ ҳосил қилиш тизимига эга бўлган, буғ ишлаб чиқариш қуввати 20 t/h дан ортиқ бўлган қозонлар ҳамда буғ ишлаб чиқариш қуввати 1 t/h дан ортиқ бўлган тўғри оқимли қозонларда фақат кўрсатувчи ўлчаш воситаларидан ташқари буғ ҳароратини доимий қайд этиб борувчи ўлчаш воситалари назарда тутилади.

96. Бир нечта параллел бўлимларга эга бўлган буғ қиздириш ускуналарида умумий қиздирилган буғ қувурларига ўрнатиладиган буғ ҳароратини ўлчаш воситаларидан ташқари, ҳар бир бўлим чиқишида буғ ҳароратини даврий ўлчаш воситалари ўрнатилади.

Буғ ҳарорати 500 ºC дан юқори бўлган буғ қозонларида буғ қиздириш қувурчаларининг чиқиш қисмида газ ўтиш йўлаги кенглигининг ҳар бир метр оралиғида биттадан ўлчаш воситаси ўрнатилади.

97. Буғ ишлаб чиқариш қуввати 400 t/h дан ортиқ бўлган буғ қозонларида буғ қиздириш қувурчаларининг чиқиш қисмида буғ ҳароратини доимий қайд этиб борувчи назорат-ўлчаш воситалари ўрнатилади.

Буғ қиздириш ҳароратини бошқариш учун буғ совиткичлар мавжуд бўлган қозонларда совиткичдан олдин ва кейин ҳароратни ўлчаш воситалари ўрнатилади.

98. Экономайзернинг сув кириш-чиқиш қисмида, шунингдек, экономайзерсиз буғ қозонларининг озиқлантирувчи сув қувурларида озиқланувчи сув ҳароратини ўлчаш воситалари ўрнатилади.

99. Иссиқ сув қозонларида сув ҳароратини ўлчаш воситалари сувнинг қозонга кириш-чиқиш жойида ўрнатилади.

100. Иссиқ сув қозонларида иссиқлик ишлаб чиқариш қуввати 1,163 МW дан ортиқ бўлганда, қозондан чиқувчи сув ҳароратини доимий қайд этиб борувчи назорат-ўлчаш воситалари ўрнатилади.

101. Қозонни ишга тушириш, тўхтатиш ва маневр режимида қозон деворларининг ҳароратини назорат қилиш ҳамда унинг рухсат этилган меъёрдан ошиб кетишининг олдини олиш мақсадида ҳароратни ўлчаш воситалари ўрнатилади.

Ҳароратни ўлчаш воситаларини ўрнатиш зарурати уларнинг сони ва жойлашуви қозон лойиҳасининг ишлаб чиқувчиси томонидан белгиланади.

102. Қозон деворининг ҳарорати ўзгариб турадиган шароитда ишлайдиган идишлар (узунлиги ва баландлиги бўйича) исиш тезлиги, бир меъёрда ишлашини ва иссиқликка боғлиқ силжишлар кўрсаткичлари назорат қилиш учун ҳароратни ўлчаш воситалари билан жиҳозланади ҳамда ишлаб чиқувчи томонидан белгиланади, ускуна паспортида ёки фойдаланиш бўйича қўлланма (йўриқнома)да кўрсатилади.

103. Ускуналар ва уларнинг турли босим қийматига эга бўлган алоҳида бўшлиқлари тўғридан-тўғри таъсир этувчи босимни ўлчаш воситалари билан жиҳозланади.

104. Иссиқлик ишлаб чиқариш қуввати 10 t/h дан ортиқ бўлган буғ қозонлари ва 21 GJ/h дан ортиқ бўлган иссиқ сув қозонлари босимни қайд қилиб борувчи ўлчаш воситалари билан жиҳозланиши шарт.

105. Босимни ўлчаш воситалари қуйидаги жойларда ўрнатилади:

а) қозоннинг барабанида, қозонда буғ қиздиргич мавжуд бўлганда — асосий арматурагача бўлган қисмда, буғ қиздиргичдан сўнг;

б) идишнинг штуцерида ёки идиш ва арматура орасидаги қувурда;

в) тўғридан-тўғри оқимли қозонда — буғ қиздиргичдан сўнг, асосий арматура олдида.

106. Иссиқ сув қозонларида босимни ўлчаш воситалари арматурадан олдин сувнинг қозонга кириш-чиқиш жойида ўрнатилади.

Босимни ўлчаш воситасининг аниқлик даражалари қуйидаги қийматлардан кам бўлмаслиги лозим:

а) ишчи босими 2,5 МPа гача бўлганда — 2,5;

б) ишчи босими 2,5 дан 14 МPа гача бўлганда — 1,5;

в) ишчи босими 14 МPа дан юқори бўлганда — 1.

107. Агар босимни ўлчаш воситаси 5 m дан баланд жойга ўрнатилганда, қўшимча босимни ўлчаш воситасини (кўрсаткичларини қайд этиш учун) ўрнатиш назарда тутилади.

108. Ускуна конструкцияси босимни ўлчаш воситасини хавфсиз равишда продувка қилиш, текшириш ва ўчириш имкониятини таъминлаши керак.

109. Қувурўтказгичларни лойиҳалаштириш жараёнида қуйидагилар таъминланиши шарт:

а) номинал диаметри 150 mm дан ортиқ ва ишчи муҳит ҳарорати 300 ºС ва ундан юқори бўлган қувурлар учун уларнинг иссиқликка боғлиқ кенгайишини назорат қилиш ва таянч-осма тизимнинг тўғри ишлашини кузатиб бориш мақсадида зарур миқдорда силжиш кўрсаткичларини аниқлаш;

б) буғсимон ишчи муҳитни узатувчи қувурлар ичида конденсат ҳосил бўлиши эҳтимоли мавжуд бўлган ҳолларда чиқариб юбориш мосламаларини назарда тутиш. Бундай мосламалар қувурларнинг энг қуйи қисмида жойлаштирилиши;

в) гидравлик режим бузилишлари, шунингдек, эрозия-коррозияга боғлиқ емирилиш (эскириш) оқибатида юзага келиши мумкин бўлган шикастланиш эҳтимолини ҳисобга олиш;

г) фойдаланиш жараёнида тебраниш таъсирига учраши мумкин бўлган қувурларда тебранишни камайтириш бўйича техник воситалар ҳамда авариявий бузилишлар бўлиши ва герметиклигини йўқотиш эҳтимолини бартараф этиш чораларини назарда тутиш;

д) 1-гуруҳга мансуб ишчи муҳит мавжуд бўлган қувур тармоқларида уларни узилишидан ажратадиган мосламаларни назарда тутиш;

е) ишчи муҳитнинг тасодифий чиқиб кетиши хавфини энг қуйи даражага тушириш. Ишчи муҳитни олиш нуқталари аниқ белгиланган ва уларда ишчи муҳитнинг номи кўрсатилган бўлиши шарт;

ж) ер остидаги қувурлар учун техник ҳужжатларни ишлаб чиқиш, ушбу ҳужжатлар қувурларни хавфсиз техник хизмат кўрсатиш, назорат қилиш ва таъмирлаш учун зарур бўлган маълумотларни (пўлат маркаси, диаметри, қувур деворининг қалинлиги, қувурнинг узунлиги, таянчлар, компенсатор қурилмалар, осмалар, арматура, ҳаво чиқаргичлар ва дренаж қурилмаларининг жойлашуви, пайвандлаш чокларининг ўзаро масофалари ва улардан қудуқлар ҳамда истеъмочилар кириш нуқталаригача бўлган масофалар, қувур ҳолати ва ишчи муҳит кўрсаткичларини назорат қилиш учун кўрсаткичларни жойлашуви) ўз ичига олган бўлиши лозим.

110. Барокамера конструкцияси уни кўздан кечириш (ички юзасини ҳам ўз ичига олган ҳолда), тозалаш, ювиш, продувка қилиш ва таъмирлаш имкониятини бериши керак.

111. Барокамераларни лойиҳалаштириш жараёнида монтаж вақтида ва инерция кучлари таъсирида юзага келадиган юкламалар инобатга олинади.

112. Барокамерада инсонларнинг бўлиш давомийлиги лойиҳалаштиришда белгиланади ва паспортида кўрсатилади. Агар барокамерада инсонларнинг узоқ вақт бўлиши назарда тутилган бўлса, у ҳолда турли функционал вазифаларга эга бўлган бўлимлар назарда тутилади.

113. Ускуна лойиҳасида электр кабеллари учун сув ўтказмайдиган герметик кириш узеллари ёки юқори босимга чидамли сальниклар назарда тутилиши лозим.

Уларда механик мустаҳкамлик, аксиал ва радиал герметиклик, герметик кириш узели умумий газ ўтказмаслиги ҳамда унинг электр ўтказиш элементларининг газга нисбатан зичлиги, шунингдек, барокамерадаги босимнинг бутун диапазонида қопламанинг электр мустаҳкамлиги таъминланиши шарт.

Бундан ташқари статик электр ҳосил бўлиши ва тўпланишининг олдини олишга қаратилган чоралар белгиланиши зарур.

114. Барокамера конструкцияси уни ичкаридан ва ташқаридан очиш имкониятини таъминлаши лозим. Барокамера ичидаги эшиклар ёки қопқоқларни ёпиш учун қулфлар (ёпиш мосламалари) ишлатилишига йўл қўйилмайди.

115. Барокамера ичидаги ҳолатни визуал ёки телевизион кузатиш ҳамда ички ҳолатини ёритиш учун ускуна лойиҳасида ташқи қопқоқ билан жиҳозланган иллюминаторлар назарда тутилади. Иллюминаторларнинг қопқоғи унинг ойнасини механик шикастланишлардан муҳофаза қилади.

Барокамералар учун иллюминаторларни лойиҳалаштириш ва ишлаб чиқариш жараёнида ёруғлик ўтказувчан материаллар назарда тутилади ва қўлланади, уларнинг мустаҳкамлик захираси барокамера корпуси мустаҳкамлик захирасидан кам бўлмаслиги ва ёруғлик ўтказувчанлик коэффициенти 85 фоиздан кам бўлмаслиги лозим.

116. Ускуна лойиҳасида ҳаво ва газ таъминоти тизимлари қуйидаги мақсадда назарда тутилади:

а) барокамерада газ муҳитини шакллантириш;

б) стационар нафас олиш тизимининг ишлашини таъминлаш;

в) барокамерада босимни ушлаб туриш ва ўзгартириш;

г) барокамерадаги кислород ва индифферент газлар бўйича газ муҳити таркибини ушлаб туриш ва ўзгартириш;

д) шлюзлаш.

117. Барокамерадаги ҳаво ва газ таъминоти тизимлари бўйича босимни ошириш қуйидаги тезликларни таъминлаши лозим:

0,1 дан 1,7 МPа (1 — 17 kgf/сm²) гача бўлган босим диапазонида камида 0,2 МPа/min тезлик;

1,7 МPа (17 kgf/сm²) дан юқори босим учун камида 0,1 МPа/min (1 kgf/сm²·min) тезлик.

Босим ±0,025 МPа (0,25 kgf/сm²) аниқликда барқарор сақланиши шарт. Барокамерадаги босимни пасайтириш 0,003 — 0,9 МPа/h (0,03 — 9 kgf/сm²·h) оралиқдаги тезликда амалга оширилади.

118. Барокамерадаги газ назорати воситалари кислород, гелий, углерод диоксиди ҳамда эҳтимолий зарарли моддалар миқдорини аниқ ўлчашни таъминлаши лозим.

119. Барокамерани лойиҳалаштиришда ёнғин чиқиши ёки ёнғин хавфи юзага келиши (тутун, назоратсиз ҳарорат ошиши) ҳолатларини аниқлаш, авариявий хабар бериш ҳамда барокамерада мавжуд бўлган барча воситалар ёрдамида уни ўчириш имконини таъминлайдиган ёнғинга қарши ҳимоя тизими ва воситалари назарда тутилиши керак.

120. Барокамерадаги автоматик бошқариш тизими унинг ичидаги инсоннинг хавфсизлигини таъминлаши лозим.

121. Барокамеранинг ҳар бир бўлими ва шлюзи манометр билан жиҳозланади. Манометр барокамера корпусига ўрнатилган штуцерга ёки барокамера тизимларини бошқариш панелига (щитга) ташқи томондан ўрнатилади.

122. Барокамеранинг кучланиш тармоқлари ҳаво ва газ таъминоти тизимлари, ёнғинга қарши ҳимоя тизимлари ва воситаларининг узлуксиз ишлашини таъминлайдиган захира электр манбаларига эга бўлиши шарт.

123. Электр кучланиш ускуналарининг барча коммутацион ҳимоя ва ишга тушириш-созлаш қурилмалари барокамера ташқарисида ўрнатилади. Барокамера ичидаги кучланиш электр кабеллари ёнмайдиган қопламага эга бўлиши лозим. Барокамера лойиҳасида статик электрдан ҳимоя тизими, ички чиқариб олинадиган металл буюмлар, ускуналар ва барокамера корпусини ерлагич имконияти назарда тутилиши шарт.

124. Ускуна лойиҳасида ёритиш воситаларини ўрнатиш зарурати белгиланади. Барокамера ичига ўрнатиладиган ёриткичлар герметик бўлиши ва ишчи муҳит босимига мос равишда ҳисобланган бўлиши лозим.

125. Ускуна лойиҳасида барокамера ичида бўлган одамлар билан алоқа ўрнатиш имконияти назарда тутилиши лозим.

126. Барокамера ичида ўрнатиладиган қувурлар, буғ ва сув иситкичлари, шунингдек, барокамера ташқарисида ўрнатиладиган сиқилган ҳаво ва газ аралашмалари қувурларини лойиҳалаштиришда чоксиз мис ёки зангламайдиган пўлат қувурлардан фойдаланиш назарда тутилади.

127. Барокамера ички жиҳозлари учун ёнмайдиган (ёнғинга чидамли) материаллар қўлланади, улар барокамеранинг газ муҳитида зарарли моддалар ажраб чиқиш хавфини кафолатлаши зарур.

128. Нефть-газ, кимё, энергетика ва ишлаб чиқариш саноатидаги босим остида ишлайдиган ускуналар, резервуарлар ва қувурлар учун белгиланган интерваллардаги анъанавий гидравлик синаш ҳамда путур етказмайдиган назорат усулларига муқобил тарзда хавфга асосланган назорат услубияти асосида назоратини ўрнатиш ва техник кўрикдан ўтказилишига рухсат берилади.

Бунда илғор путур етказмайдиган назорат технологияларидан фойдаланиш талаб этилади.

129. Хавфга асосланган назорат услубияти қўлланганда қуйидагилар бажарилиши шарт:

а) техник кўрикни амалга оширувчи ва путур етказмайдиган назорат ишларини бажарувчи ташкилот қонунчиликда белгиланган тартибда аккредитациядан ўтказилиши ва рухсатнома олиши;

б) техник кўрик ташкилоти хавфга асосланган назорат услубиятини халқаро стандартларга асосланган ҳолда қўллаши ва қуйидаги ҳаракатларни амалга ошириши, бунда:

ускунани назоратдан ўтказиш учун хавфга асосланган назорат дастурини (режаси) ишлаб чиқиши, ускуна эгаси билан келишиши ва тасдиқлаши;

хавфга асосланган назорат дастури доирасида I ва II хавф даражасидаги ускуналар учун махсус ваколатли орган билан келишиши;

в) ҳар бир ускуна бўйича техник хулоса тайёрлаши, унда қуйидагиларни акс эттириши:

барча аниқланган хавф омилларининг таҳлили, шу жумладан, инсон ҳаёти ва соғлиғи, мулк ва атроф-муҳит учун эҳтимолий оқибатларини;

ускунанинг аниқланган техник ҳолатини;

кейинги техник кўрик ёки синаш муддатларини.

130. Ускуна эгаси (ёки жавобгар шахс) ушбу хулосага асосан ускуна паспортига тегишли расмий ёзувни киритади, унда ускунанинг фойдаланишга яроқлилиги ва кейинги кўрик ёки синаш муддатлари кўрсатилади.

131. Техник кўрик ишлари якунлангандан сўнг, беш иш куни ичида бажарилган ишлар тўғрисидаги тегишли ҳужжатлар нусхаси махсус ваколатли органга тақдим этилиши шарт.

132. Ортиқча босим остида ишлайдиган ускуналарга қўйиладиган ёнғин хавфсизлиги талаблари Ўзбекистон Республикасининг «Ёнғин хавфсизлиги тўғрисида»ги Қонуни, Вазирлар Маҳкамасининг 2020 йил 20 октябрдаги 649-сон қарори билан тасдиқланган Ёнғин хавфсизлиги қоидалари, шунингдек, ёнғин хавфсизлиги талаблари бўйича техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатларга мувофиқ белгиланади.

133. Ускуналарни етказиб беришда техник ҳужжатлар илова қилиниши ва унда қуйидагилар кўрсатилиши керак:

а) ускунанинг паспорти ёки унга тегишли элементлар (йиғма бирликлари, деталлар) ва бутловчи буюмларни идентификация қилишни таъминловчи ҳужжатлар;

б) йиғма ёки асосий ўлчамлар кўрсатилган чизма (арматура, қувур деталлари ва фланецлар учун асосий ўлчамлар кўрсатилган расмга рухсат этилади);

в) сақловчи қурилмалар;

г) сақловчи қурилмаларнинг ўтказувчанлик имконияти бўйича ҳисоб-китоби (агар лойиҳа ҳужжатларига мувофиқ бундай қурилмалар мавжуд бўлса);

д) ускунанинг мустаҳкамликка ҳисоб-китоби (арматура, қувурлар деталлари ва фланецлар учун ҳисобдан кўчирмага рухсат этилади);

е) фойдаланиш қўлланмаси (йўриқномаси) (ускунанинг элементлари (йиғма бирликлари, деталлари) ва бутловчи қисмларидан ташқари);

ж) хавфсиз фойдаланиш бўйича йўриқнома;

з) етказиб бериш шартномасига мувофиқ чизма, схема, ҳисоб-китоблар ва бошқа ҳужжатлар.

134. Техник ҳужжатлар давлат тилида ва буюртмачининг талабига кўра бошқа тилларга таржима қилинган ҳолда тақдим этилади.

135. Ускуна паспорти ускунани идентификация қилиш учун асосий ҳужжат ҳисобланади ҳамда ундан Ўзбекистон Республикаси ҳудудида ускунанинг бутун ҳаётий даврида фойдаланиш мажбурий ҳисобланади.

Ускуна паспорти ишлаб чиқарувчи томонидан расмийлаштирилади ва тасдиқланади.

Ускуна паспортида ишлаб чиқарувчининг имзоси ва расмийлаштирилган сана кўрсатилади.

Ускуна паспорти қоғоз ва электрон шаклда тақдим этилиши мумкин. Электрон шаклдаги паспорт, ўз навбатида, ишлаб чиқарувчи (ускуна етказиб берувчи) томонидан берилган бўлса, QR-код орқали тасдиқланган бўлиши шарт. QR-код орқали паспортнинг ҳақиқийлиги ва унинг асиллиги текширилиши мумкин бўлиши лозим.

136. Ускуналарнинг турига қараб, уларнинг паспортида ушбу Техник регламентнинг 137 — 141-бандларида кўрсатилган маълумотлар бўлиши шарт.

137. Қувурўтказгич паспорти қуйидаги маълумотларни ўз ичига олади:

а) қувурўтказгичдан фойдаланувчи ташкилотнинг ҳамда қувур ишлаб чиқарувчисининг номи ва манзили;

б) қувурўтказгич номи ва тоифаси;

в) қувур ишлаб чиқарилган (тайёрланган) сана;

г) ишчи муҳитнинг номи ва гуруҳи;

д) ҳисобланган босим, МРа (kgf/cm²), ишчи босим, МРа (kgf/cm²), деворнинг ҳисобланган ҳарорати, °C, ишчи муҳитнинг ишчи ҳарорати, °C;

е) ҳисобланган хизмат муддати;

ж) ҳисобланган ресурс;

з) ҳисобланган ишга туширишлар сони;

и) қувур ишлаб чиқариш (тайёрлаш) ва қувурўтказгични ўрнатишга оид схемалар, чизмалар, гувоҳномалар ва бошқа ҳужжатлар;

к) қувур диаметри;

л) қувур материалининг маркаси.

138. Қозон паспорти қуйидаги маълумотларни ўз ичига олади (маълумот ҳажми қозон турига қараб ишлаб чиқарувчи томонидан белгиланади):

а) умумий маълумотлар:

ишлаб чиқарувчининг номи ва манзили;

ишлаб чиқарилган (тайёрланган) сана;

тури (модели);

номи ва қўлланиш мақсади;

завод рақами;

ҳисобланган хизмат муддати;

қозон ва асосий қисмларнинг ҳисобланган ресурси;

ишга туширишнинг ҳисобланган сони;

қозоннинг геометрик ўлчамлари;

б) техник хусусияти ва кўрсаткичлари:

ҳисобланган ёнилғи тури ва унинг ёнишида ажралиб чиқадиган иссиқлик қиймати, MJ/kg (kcаl/kg) ёки MJ /m³ (kcаl/m³);

ёнилғи сарфи, m³/h (t/h);

ёқиш қурилмасининг (горелка) тури ва техник хусусияти;

ҳисобланган, ишчи, синаш босими, МРа (kgf/cm²);

қозоннинг номинал ишлаб чиқариш қувватидаги энг юқори рухсат этилган гидравлик қаршилиги, МРа (kgf/cm²);

номинал ҳароратда минимал йўл қўйиладиган босим, МРа (kgf/cm²);

қозондан чиқувчи буғнинг номинал ҳарорати, °С;

ҳисобланган қиздирилган буғ (суюқлик) ҳарорати, °С;

қозонга кирувчи суюқликнинг номинал ҳарорати, °С;

қозондан чиқувчи суюқликнинг номинал ва максимал ҳарорати, °С;

буғ ишлаб чиқаришнинг номинал, энг паст ва энг юқори рухсат этилган қиймати, t/h;

иссиқлик ишлаб чиқаришнинг номинал, энг паст ва энг юқори рухсат этилган қиймати, kW;

қозон ва унинг асосий қисмларининг иссиқлик бериш юзаси, m²;

сиғими, m³;

суюқликнинг энг паст ва энг юқори рухсат этилган сарфи, m³/h;

в) сақловчи қурилмалар тўғрисида маълумотлар (тури, сони, ўрнатиш жойи, кесим майдони, номинал диаметри, буғ ёки суюқлик сарфи коэффициенти, очилишининг бошланиш қиймати (диапазони));

г) суюқлик (сув) сатҳи кўрсаткичлари тўғрисида маълумотлар (кўрсаткич тури, сони, ўрнатиш жойи);

д) асосий арматура тўғрисида маълумотлар (сони, номинал диаметри, шартли босими, ишчи кўрсаткичлари, корпус материали, ўрнатиш жойи);

е) ўлчаш, бошқариш, хабар бериш тизими (сигнализация), тартибга солиш ва автоматик ҳимоя учун мўлжалланган асосий қурилмалар тўғрисидаги маълумотлар (миқдори, тури (маркаси));

ж) насослар тўғрисида маълумотлар (тури, сони, ишчи кўрсаткичлари, узатма тури);

з) листли пўлатдан тайёрланган қозоннинг асосий элементлари тўғрисида маълумотлар (сони, ўлчамлари, материали, пайвандлаш ва иссиқлик ишлов бериш, ўлчаш ва путур етказмайдиган назорат натижалари, ажралмас бирикмаларни синаш, гидравлик (пневматик) синаш ва бошқалар);

и) қувурлардан тайёрланган қозон элементлари тўғрисида маълумотлар (сони, ўлчамлари, материали, пайвандлаш ва иссиқлик ишлов бериш, ўлчаш ва путур етказмайдиган назорат натижалари, ажралмас бирикмаларни синаш, гидравлик (пневматик) синаш ва бошқалар);

к) штуцерлар, қопқоқлар, туб қисмлар, ўтиш қисмлари, фланецлар тўғрисида маълумотлар (сони, ўлчамлари, материали);

л) иссиқлик ташувчи модда тўғрисида маълумотлар (номи, қўлланишнинг рухсат этилган энг юқори ҳарорати, очиқ ҳавода ўз-ўзидан алангаланиш ҳарорати, қотиш ҳарорати, қайнаш ҳарорати, босим таъсирида қайнаш ҳароратининг ўзгариши (эгри чизиқ), хавфсиз фойдаланишга таъсир этувчи бошқа маълумотлар);

м) қозон ва унинг асосий элементларига оид схемалар, чизмалар ва бошқа ҳужжатлар (завод ўзгаришларининг жамланма қайдномаси, жиҳозлаш рўйхати, йиғма бирликларнинг асосий ўлчамлари кўрсатилган хусусиятлари ва бошқалар);

н) қозондан хавфсиз фойдаланишни таъминловчи бошқа маълумотлар.

139. Идиш паспорти қуйидаги маълумотларни ўз ичига олади:

а) умумий маълумотлар:

ишлаб чиқарувчининг номи ва манзили;

ишлаб чиқарилган (тайёрланган) сана;

завод рақами;

ҳисобланган хизмат муддати;

кучланиш амплитудаси қийматини аниқлаш мумкин бўлган ҳолда, рухсат этилган юкланиш даврлари сони;

б) техник хусусиятлар ва кўрсаткичлар тўғрисидаги маълумотлар:

ишчи, ҳисобланган, синаш босими, MPa (kgf/сm²);

ишчи муҳитнинг ишчи ҳарорати, °С;

деворнинг ҳисобланган ҳарорати, °С;

ҳисобланган босим остида идиш деворининг рухсат этилган энг паст ҳарорати, °С;

ишчи муҳит номи;

ишчи муҳитлар гуруҳи;

коррозия (эрозия)ни қоплаш учун қўшимча қиймат, mm;

сиғим, m³;

бўш идишнинг оғирлиги, kg;

қуйиладиган муҳитнинг максимал оғирлиги, kg;

в) асосий қисмлар тўғрисидаги маълумотлар (уларнинг сони, ўлчамлари, материаллар тўғрисидаги маълумотлар, пайвандлаш (кавшарлаш) ва термик ишлов бериш), ўлчаш ва путур етказмайдиган назорат натижалари, ажралмас бирикмаларни синаш, гидравлик (пневматик) синаш ва бошқа маълумотлар;

г) штуцерлар, фланецлар, қопқоқлар, мустаҳкамловчи буюмлар тўғрисида маълумотлар (сони, ўлчамлари, материаллари);

д) хавфсизлик қурилмалари, асосий арматура, назорат-ўлчаш асбоблари, хавфсизлик асбоблари тўғрисидаги маълумотлар (миқдори, номинал диаметри, номинал босими ва (ёки) ҳисобланган босими, корпус материали, ўрнатиш жойи);

е) идишнинг расмлари, схемалари, чизмалари ва бошқа ҳужжатлар (заводда киритилган ўзгаришлар бўйича жамланма қайдномаси, жиҳозлаш рўйхати, йиғма бирликларнинг асосий ўлчамлари кўрсатилган таснифлар ва бошқалар);

ж) манфий ҳарорат шароитида ишга тушириш (тўхтатиш) тартиби ва идишдан фойдаланиш хавфсизлигини таъминловчи бошқа маълумотлар (агар бундай маълумотлар мавжуд бўлса).

140. Баллон паспорти қуйидаги маълумотларни ўз ичига олади:

а) умумий маълумотлар:

ишлаб чиқарувчининг номи ва манзили;

ишлаб чиқарилган (тайёрланган) сана;

баллоннинг белгиланиши;

ишчи муҳитнинг номи ва гуруҳи;

завод рақами;

б) техник хусусиятлари ва кўрсаткичлари тўғрисидаги маълумотлар:

ишчи босими, МРа (kfg/cm²);

синаш босими,МРа (kfg/cm²)

баллоннинг асосий ўлчамлари, баллон чизмаси;

сиғими, m³ (l);

оғирлиги, kg;

оғиз қисмидаги резьба;

оғиз қисмидаги зичлагич;

фойдаланиш ҳарорат диапазони, °С;

ишчи муҳитнинг ҳарорати, °C;

рухсат этилган энг кўп тўлдириш сони;

ишлаб чиқарилган (тайёрланган) санадан бошлаб ҳисобланган хизмат муддати, йил;

в) баллонни ташиш ва сақлашга қўйиладиган талаблар;

г) баллонни ўрнатишга қўйиладиган талаблар;

д) баллондан фойдаланишга қўйиладиган талаблар;

е) баллондан фойдаланиш хавфсизлигини таъминловчи бошқа маълумотлар.

141. Арматура паспорти қуйидаги маълумотларни ўз ичига олади:

а) умумий маълумотлар:

ишлаб чиқарувчи номи ва манзили;

ишлаб чиқарилган (тайёрланган) сана;

арматуранинг номи, белгиси ва идентификация (завод) рақами;

арматуранинг мўлжалланган вазифаси (тўғри ишлатиш мақсади);

мувофиқликни тасдиқловчи маълумотлар;

б) техник кўрсаткичлар тўғрисидаги маълумотлар:

номинал диаметр (DN);

номинал босим (PN) ёки ишчи босим (Рr), МРа (kfg/sm²);

ишчи муҳитнинг номи ва гуруҳи;

ишчи муҳитнинг ҳарорати, °С;

затвор тиқинининг герметиклиги;

иқлим шароитига мослиги ва атроф-муҳит кўрсаткичлари;

қувурўтказгичга уланиш тури;

гидравлик хусусиятлари (қаршилик коэффициенти ёки шартли ўтказувчанлик имконияти ёки сарф коэффициенти);

ташқи таъсирларга чидамлилиги (ушбу маълумотни кўрсатиш зарур бўлганда);

оғирлиги, kg;

ишончлилик кўрсаткичлари;

хавфсизлик кўрсаткичлари;

узатма тури ва унинг асосий техник хусусиятлари;

в) асосий қисмларнинг материаллари тўғрисида маълумотлар;

г) арматурадан фойдаланиш хавфсизлигини таъминловчи бошқа маълумотлар.

142. Ишлаб чиқарувчи ушбу Техник регламентнинг 137 — 141-бандларида кўрсатилган маълумотларни айнан ускунанинг конструктив хусусиятларини акс эттирадиган маълумотлар билан тўлдиришга ҳақли.

143. Ускуналардан хавфсиз фойдаланиш бўйича йўриқнома қуйидагиларни ўз ичига олади:

а) ускунанинг конструкцияси, ишлаш принципи, хусусиятлари тўғрисидаги маълумотлар;

б) ускунани монтаж қилиш ёки йиғиш, созлаш ёки тартибга солиш, техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш бўйича кўрсатмалар;

в) ускунадан фойдаланишда хавфсизликни таъминлаш чоралари (ишга тушириш, белгиланган мақсадда қўллаш, техник хизмат кўрсатиш, барча турдаги таъмирлаш ишлари, даврий техник ташхислаш (диагностика), синашлар, ташиш, қадоқлаш, консервациялаш ва сақлаш шартлари);

г) конструктив хусусиятларига қараб белгиланган кўрсаткичлар (сақлаш, белгиланган хизмат муддати ва (ёки) белгиланган ресурс);

д) эҳтимолий нохуш ҳодисалар рўйхати, ходимларнинг бахтсиз ҳодиса ёки аварияга олиб келиши мумкин бўлган хато ҳаракатлари;

е) бахтсиз ҳодиса, авария ёки критик бузилишлар ҳолатида ходимлар ҳаракати;

ж) чегаравий ҳолатлар мезонлари;

з) ускунани фойдаланишдан чиқариш ва утилизация қилиш бўйича кўрсатмалар;

и) хизмат кўрсатувчи ходимларнинг малакаси тўғрисидаги маълумотлар;

к) ишлаб чиқарувчи (ишлаб чиқарувчининг ваколатли вакили), импорт қилувчининг номи, жойлашган жойи ва алоқа маълумотлари.

144. Ускунадан хавфсиз фойдаланиш қоидалари махсус ваколатли орган томонидан белгиланади.

145. Ускунани қадоқлаш юклаш-тушириш ишлари, ташиш ва сақлаш жараёнларида унинг бутун сақланиши, шунингдек, ташқи таъсир этувчи омиллардан (иқлимий ва механик) ҳимояланишини таъминлаши лозим.

146. Истеъмолчи билан келишилган ҳолда, ускунани ташиш ва сақлаш жараёнида уни ташқи таъсир этувчи омиллардан (иқлимий ва механик) ҳимоялаш бўйича зарур чоралар кўрилган тақдирда, қадоқлашсиз етказиб бериш мумкин.

147. Ишлаб чиқарувчи томонидан етказиб бериладиган ускуналар Ўзбекистон Республикасининг давлат тилида ва (ёки) томонларнинг келишувига кўра бошқа тилда тузилган юк ҳужжатларига, аниқ кўринадиган ва ўчиб кетмайдиган қуйидагиларни ифодаловчи идентификация ёзувларига эга бўлиши керак:

а) ускунанинг номи ва (ёки) тури, маркаси, модели;

б) техник хусусиятлари ва кўрсаткичлари тўғрисида маълумотлар (идишлар, қозонлар, баллонлар учун — ишчи, ҳисобланган ва синаш босимлари кўрсатилган ҳолда);

в) ускуна (унинг қисмлари) тайёрланган материал номи;

г) ишлаб чиқарувчи номи ва унинг товар белгиси (мавжуд бўлганда);

д) завод рақами;

е) ишлаб чиқарилган (тайёрланган) сана;

ж) ишлаб чиқарувчи давлат номи;

з) энергия ишлаб чиқарувчи ва (ёки) энергия истеъмол қилувчи ускуналар учун энергия самарадорлик кўрсаткичи.

Ишлаб чиқарувчи ускунани тамғалашда уни қўшимча маълумотлар билан тўлдиришига йўл қўйилади.

148. Агар ушбу Техник регламентнинг 147-бандида кўрсатилган маълумотларни бевосита ускунанинг ўзига жойлаштириш имконсиз бўлса, ушбу маълумотлар фойдаланиш қўлланмаси (йўриқномаси)да кўрсатилиши мумкин.

149. Тамға ускунанинг ўзига ёки унга маҳкамланадиган металл пластинка (табличка)га, шунингдек, қадоғига қўйилади. Ундаги маълумотлар ишончли, ўқишга ҳамда идентификация қилиш учун қулай бўлиши шарт.

150. Баллонларни ажратувчи рангга бўяш ва идентификация қилиш талаблари ушбу Техник регламентга 3-иловада келтирилган.

Агар баллонлар коррозияга чидамли ёки иссиқликдан ҳимояланган материаллар билан қопланган бўлса, бутун узунлиги бўйлаб ажратувчи рангга бўяш талаб этилмайди.

151. Суюлтирилган углеводород газларини ташиш учун мўлжалланган автоцистерналарнинг ташқи юзаси оч кулранг рангга бўялади. Идишнинг ҳар икки ён томонига 200 mm дан кам бўлмаган кенгликдаги қизил рангли ажратувчи чизиқ ҳамда устига қора рангда «Пропан — ёнғин жиҳатдан хавфли» ёзуви жойлаштирилади. Идишнинг орқа туб қисмига қора рангда «Ёнғин жиҳатдан хавфли» ёзуви жойлаштирилади.

Агар автоцистерналар коррозияга чидамли ва иссиқликдан ҳимояланган материаллар билан қопланган бўлса, бутун узунлиги бўйлаб ажратувчи рангга бўяш талаб этилмайди.

152. Тамғани ажратувчи рангга бўяш ва идентификация маълумотлари унинг узоқ муддат сақланишини таъминлаши лозим.

153. Ускуна тақдим этилган юк ҳужжатларига мувофиқлигини аниқлаш учун идентификация қилинади.

154. Ускунани идентификация қилиш унинг таснифлари ушбу Техник регламентнинг 147-бандида кўрсатилган маълумотлар билан бир хиллигини таъминлаш орқали амалга оширилади.

155. Ускунани идентификация қилиш учун маҳсулот таснифлагичида ва лойиҳа ҳужжатларида, шу жумладан, техник шартлар ва етказиб бериш шартномаларида кўрсатилган маълумотлардан фойдаланиш мумкин.

156. Ускунанинг идентификацияси ускунанинг номи, тури (вазифаси) каби маълумотлари бўйича қуйидагилар томонидан ўтказилади:

Ўзбекистон Республикаси ҳудудида уни муомалага киритган ишлаб чиқарувчи (сотувчи);

маҳсулот мувофиқлигини баҳолаш ва тасдиқлаш мақсадида тегишли ишларни амалга оширувчи сертификатлаштириш органи;

давлат назорати органлари — Техник регламент талабларига мувофиқлигини текшириш мақсадида.

157. Ускунанинг Техник регламент талабларига мувофиқлигини баҳолаш техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатларда белгиланган усулларни қўллаган ҳолда амалга оширилади.

158. Ускунанинг Техник регламент талабларига мувофиқлигини баҳолаш учун зарур синов ва намуна олиш усуллари Вазирлар Маҳкамасининг 2024 йил 14 августдаги 502-сон қарори билан тасдиқланган Маҳсулотларни сертификатлаштириш тартиби тўғрисидаги низомга мувофиқ амалга оширилади.

159. Ускунанинг ушбу Техник регламент талабларига мувофиқлиги мувофиқликни декларация қилиш ёки сертификатлаш орқали тасдиқланади.

160. Ушбу Техник регламентда келтирилган мажбурий тартибда мувофиқлиги декларация қилинадиган ускуналар ариза берувчининг ихтиёрига кўра сертификатлаштириш тартибида ўтказилиши мумкин.

161. Ускунанинг мувофиқлиги қуйидаги схемалардан бири бўйича декларация қилиш йўли билан тасдиқланади:

1Д схема — серияли ишлаб чиқарилган 1 ва 2-тоифага мансуб ускуналар учун ариза берувчининг ўз далилларига асосланиб мувофиқликни эълон қилишда қўлланади. Бунда ариза берувчи ишлаб чиқарувчи ёки у томондан ваколат берилган юридик шахс ҳисобланади;

2Д схема — ускуна тўпи ёки ягона (битта) 1 ва 2-тоифага мансуб ускуна учун ариза берувчининг ўз далиллари асосида мувофиқликни эълон қилишда қўлланади. Бунда ариза берувчи ишлаб чиқарувчи (у томондан ваколат берилган юридик шахс) ёки сотувчи (импорт қилувчи) ҳисобланади;

3Д схема — серияли ишлаб чиқарилган 1 ва 2-тоифали ускуналар учун синов лабораторияси иштирокида олинган далиллар ва ариза берувчининг ўз далиллари (агар мавжуд бўлса) асосида мувофиқликни декларациялашда қўлланади. Бунда ариза берувчи ишлаб чиқарувчи ёки у томондан ваколат берилган юридик шахс ҳисобланади;

4Д схема — ускуна тўпи ёки ягона (битта) 1 ва 2-тоифага мансуб ускуна учун синов лабораторияси иштирокида олинган далиллар ва ариза берувчининг ўз далиллари (агар мавжуд бўлса) асосида мувофиқликни декларациялашда қўлланади. Бунда ариза берувчи ишлаб чиқарувчи (у томондан ваколат берилган юридик шахс) ёки сотувчи (импорт қилувчи) ҳисобланади;

5Д схема — серияли ишлаб чиқаришга мўлжалланган маҳсулотлар учун маҳсулот модификацияларини чиқариш режалаштирилганда қўлланади. Бунда ариза берувчи ишлаб чиқарувчи ёки у томондан ваколат берилган юридик шахс ҳисобланади.

162. Ускунанинг ушбу Техник регламент талабларига мувофиқлиги қуйидаги схемалар асосида сертификатлаштириш орқали баҳоланади:

1С схема — серияли ишлаб чиқариладиган ускуналарни сертификатлаштиришда қўлланади. Бунда ариза берувчи ишлаб чиқарувчи (ишлаб чиқарувчи ваколат берган шахс) ҳисобланади ва сертификатланган маҳсулотларнинг мувофиқлик белгиси билан тамғаланишини таъминлайди;

3С схема — ускуналарнинг тўпи учун қўлланади. Бунда ариза берувчи ишлаб чиқарувчи (ишлаб чиқарувчи ваколат берган шахс) ёки сотувчи (импорт қилувчи) ҳисобланади ва сертификатланган маҳсулотларнинг мувофиқлик белгиси билан (импорт қилинган маҳсулотлар ариза берувчига қулай шаклда) тамғаланишини таъминлайди. Ускуналар Ўзбекистон Республикаси ҳудудига кириб келгунга қадар мазкур схема орқали сертификатлаштирилиши мумкин. Бунда сертификатлаштирилаётган маҳсулотнинг танлаб олинган намуналарига ва уларни сертификатлаштириш органига етказиб беришга ариза берувчи масъул ҳисобланади;

4С схема — ягона (битта) ускуна учун Техник регламентда белгиланган синаш ва ўлчаш жараёнида ушбу буюмга путур етказилмаса, қўлланади. Бунда ариза берувчи ишлаб чиқарувчи (ишлаб чиқарувчи ваколат берган шахс) ёки сотувчи (импорт қилувчи) ҳисобланади.

163. Мувофиқликни декларациялаш ва сертификатлаштириш Вазирлар Маҳкамасининг 2024 йил 14 августдаги 502-сон қарори билан тасдиқланган Хавф даражаси юқори бўлмаган маҳсулотларнинг мувофиқлигини декларациялаш йўли билан тасдиқлаш тартиби тўғрисидаги низом ҳамда Маҳсулотларни сертификатлаштириш тартиби тўғрисидаги низомга мувофиқ расмийлаштирилади.

164. Ушбу Техник регламент кучга кирган вақтдан бошлаб, Ўзбекистон Республикаси ҳудудида амалда бўлган ва ускуналар учун хавфсизлик талабларини белгилайдиган техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатлар Техник регламент талаблари билан мослаштирилгунига қадар норматив ҳужжатларнинг ушбу Техник регламентга зид бўлмаган қисмлари амалда қўлланади.

165. Техник регламент кучга киргунга қадар ускуналар учун олинган мувофиқликни тасдиқловчи ҳужжатлар ушбу ҳужжатларда белгиланган муддатлар давомида амалда бўлади.

166. Ушбу Техник регламент талабларига риоя этилиши устидан давлат назорати Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги қўмитаси, Ўзбекистон техник жиҳатдан тартибга солиш агентлиги, шунингдек, ускуналар хавфсизлиги соҳасидаги ваколатли давлат органлари томонидан ўз ваколатлари доирасида қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда амалга оширилади.

167. Ушбу Техник регламент талаблари бузилишида айбдор бўлган шахслар қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ жавоб берадилар.

1. Ускуналарнинг тоифаси 1 — 9-жадвалларига мувофиқ белгиланади.

Сақловчи қурилмалар 4-тоифа бўйича таснифланади.

Ускунанинг босим таъсирига чидамли элементлари (йиғма бирликлари ва қисмлари) ҳамда унга тегишли бутловчи қисмлар, кўрсатувчи ва сақловчи қурилмалар, хавфсизлик қурилмалари ва ускуналар 4-тоифа бўйича таснифланади.

Бунда қурилма муайян ускуна учун ишлаб чиқарилган (тайёрланган) тақдирда, қурилма айнан ушбу ускуна учун белгиланган тоифа бўйича таснифланиши мумкин.

Агар ускуна бир хил гуруҳдаги турли ишчи муҳитларга ёки ҳар хил гуруҳдаги ишчи муҳитларга мўлжалланган бўлса, ҳар бир ишчи муҳит учун белгиланган тоифалар орасидан энг юқори тоифа бўйича таснифланади.

2. Ускуна тоифаси (4-тоифадан ташқари) қуйида келтирилган унинг ҳисобланган девор ҳароратида фойдаланиш учун мўлжалланган бўлса, бир поғонага оширилади:

углеродли ҳамда кам қотишмали марганецли ва кремний-марганецли пўлатлар учун — 380 °C ва ундан юқори;

кам қотишмали хром-молибденли ва хром-молибден-ванадийли пўлатлар учун — 450 °C ва ундан юқори;

юқори хромли мартенсит синфига мансуб ва аустенитли қўшилмали пўлатлар учун — 525 °C ва ундан юқори;

темир-никель асосидаги қотишмалар учун — 575 °C ва ундан юқори;

никель асосидаги қотишмалар учун — 600 °C ва ундан юқори.