Ўзбекистон Республикасининг «Баҳолаш фаолияти тўғрисида»ги Қонуни, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2023 йил 28 февралдаги ПФ-27-сон «2022 — 2026 йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегиясини «Инсонга эътибор ва сифатли таълим йили»да амалга оширишга оид давлат дастури тўғрисида»ги Фармони ва 2023 йил 24 мартдаги ПҚ-101-сон «Давлат активларини бошқариш агентлиги фаолиятини самарали ташкил этиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарорига мувофиқ буюраман:

1. Ўзбекистон Республикасининг Ягона миллий баҳолаш стандарти иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Қуйидагилар ўз кучини йўқотган деб топилсин:

Ўзбекистон Республикаси Давлат активларини бошқариш агентлиги директорининг 2020 йил 1 майдаги 01/11-15/62-сон «Ўзбекистон Республикасининг Ягона миллий баҳолаш стандартини тасдиқлаш ҳақида»ги буйруғи (рўйхат рақами 3239, 2020 йил 4 июнь) (Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 04.06.2020 й., 10/20/3239/0721-сон);

Ўзбекистон Республикаси Давлат активларини бошқариш агентлиги директорининг 2022 йил 4 мартдаги 01/11-14/16-сон «Ўзбекистон Республикасининг Ягона миллий баҳолаш стандартига ўзгартиришлар киритиш тўғрисида»ги буйруғи (рўйхат рақами 3239-1, 2022 йил 14 март) (Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 14.03.2022 й., 10/22/3239-1/0216-сон).

3. Мазкур буйруқ Баҳоловчи ташкилотлар ассоциацияси, Ўзбекистон баҳоловчилар жамияти ҳамда Ўзбекистон баҳоловчилар, экспертлар ва маслаҳатчилар жамияти билан келишилган.

4. Мазкур буйруқ 2024 йил 1 январдан эътиборан кучга киради.

Мазкур Ўзбекистон Республикасининг Ягона миллий баҳолаш стандарти (бундан буён матнда ЯМБС деб юритилади) баҳолаш фаолиятини норматив жиҳатдан тартибга солинишини ҳамда баҳолаш тартиби ва баҳолаш экспертизасига қўйиладиган талабларни белгилайди.

1. Мазкур ЯМБС умумий баҳолаш стандартлари, махсус баҳолаш стандартлари ҳамда муайян баҳолаш объектларининг қийматини баҳолаш учун зарур бўлган минимал усулларни белгилайдиган методикаларни ўз ичига олади.

2. Умумий баҳолаш стандартлари барча турдаги баҳолаш объектларини баҳолаш ва баҳолаш ҳисоботларини экспертизадан ўтказиш тартибига қўйиладиган умумий талабларни белгилайди.

3. Умумий баҳолаш стандартлари қуйидаги Миллий баҳолаш стандартларидан (бундан буён матнда МБС деб юритилади) иборат:

1-сон МБС «Баҳолаш фаолиятининг тушунчалари, таърифлари ва принциплари»;

2-сон МБС «Баҳолашга оид вазифа»;

3-сон МБС «Баҳолаш жараёнида ўтказиладиган ўрганишлар ва таҳлиллар»;

4-сон МБС «Баҳолаш тўғрисидаги ҳисобот ва уни тузиш тартиби»;

5-сон МБС «Қиймат турлари»;

6-сон МБС «Баҳолаш ёндашувлари ва усуллари»;

7-сон МБС «Баҳоловчилар ишининг сифатини назорат қилишнинг ички қоидаларига қўйиладиган умумий талаблар»;

8-сон МБС «Баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботнинг ишончлилиги экспертизаси».

4. Махсус баҳолаш стандартлари, баҳолаш объектларининг айрим турларини (бизнес, кўчмас мулк, номоддий активлар, товар-моддий бойликлар ва бошқалар) баҳолашга қўйиладиган қўшимча талабларни белгилайди.

5. Махсус баҳолаш стандартлари қуйидаги МБСлардан иборат:

9-сон МБС «Бизнесни ва бизнесда иштирок этиш ҳуқуқи қийматини баҳолаш»;

10-сон МБС «Кўчмас мулк қийматини баҳолаш»;

11-сон МБС «Номоддий активлар ва интеллектуал мулк объектлари қийматини баҳолаш»;

12-сон МБС «Товар-моддий захиралар қийматини баҳолаш»;

13-сон МБС «Машина ва ускуналар қийматини баҳолаш»;

14-сон МБС «Хусусийлаштириш мақсадида давлат уй-жой фонди қийматини баҳолаш»;

15-сон МБС «Транспорт воситалари қийматини баҳолаш»;

16-сон МБС «Маданий бойликлар қийматини баҳолаш».

6. Қуйидагилар ЯМБСнинг асосий принциплари ҳисобланади:

стандарт талабларига риоя қилиш принципи — мазкур ЯМБС баҳоловчилар, баҳоловчи ташкилотлари ва бошқа фойдаланувчилар учун мўлжалланган бўлиб, активлар ва мажбуриятлар қийматини баҳолаш бўйича хизматлар кўрсатилганда, баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботни тузиш ҳамда экспертлар томонидан баҳолаш объектини баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботнинг ишончлилиги (ҳаққонийлиги) текширилганда, қўллаш мажбурий ҳисобланади. Агар баҳолаш ушбу ЯМБСга мувофиқ ўтказилган ёки ўтказилади деб кўрсатилган бўлса, баҳолаш қиймати мазкур ЯМБСнинг барча тегишли миллий баҳолаш стандартлари (МБС) талабларига риоя этган ҳолда тайёрланганлиги ёхуд тайёрланишини англатади;

активлар ва/ёки мажбуриятларни баҳолашда стандартни қўллаш принципи — мазкур ЯМБС активлар, мажбуриятлар ёки активлар ва мажбуриятлар гуруҳларининг қийматини баҳолашда қўлланилиши мажбурийлигини англатади;

холислик (объективлик) принципи — баҳолаш жараёни баҳоловчидан дастлабки маълумотлар, тахминлар ва баҳолаш натижаларини ишончлилиги тўғрисида холис (объектив) мулоҳазаларни шакллантиришни талаб қилади. Баҳолаш натижасининг ишончлилигини таъминлаш учун ушбу мулоҳазалар шаффоф ҳамда ҳар қандай субъектив омилларнинг баҳолаш жараёнига таъсирини минималлаштириш мумкинлигини инобатга олган ҳолда ишлаб чиқилган бўлиши шарт;

малакалилик принципи — баҳолаш объектининг қийматини баҳолаш баҳоловчининг тегишли малака сертификатига эга бўлган ва баҳолаш объекти, унинг айланма бозори ва баҳолаш мақсадлари тўғрисида зарур кўникма, тажриба, билимга эга бўлган баҳоловчи томонидан амалга оширилиши керак;

чекланишлар принципи — баҳолаш жараёнида юзага келадиган мажбурий чора бўлиб, унга мувофиқ баҳоловчи ушбу ЯМБСнинг айрим талабларидан фарқ қиладиган қонунчилик талабларига риоя этиши зарур бўлади. Бунда, баҳолаш мазкур ЯМБСга мувофиқ ўтказилган деб ҳисобланади. Мазкур ЯМБС талабларидан бошқа чекланишларга йўл қўйилмайди;

мустақиллик принципи — баҳоловчи ташкилот ўз фаолиятида мустақилдир. Буюртмачи ёки бошқа манфаатдор шахсларнинг баҳоловчи ташкилот фаолиятига аралашишига йўл қўйилмайди.

7. «Баҳолаш фаолиятининг тушунчалари, таърифлари ва принциплари» Миллий баҳолаш стандарти (бундан буён матнда 1-сон МБС деб юритилади) ЯМБСнинг ажралмас қисми бўлиб, баҳолаш фаолиятида фойдаланиладиган асосий принциплар, тушунчалар ва таърифларни белгилайди.

8. 1-сон МБС барча мулкчилик шаклларидаги мулк қийматини баҳолаш, баҳолаш объектининг қиймат турларини аниқлаш, баҳолаш объектини идентификация қилиш, баҳолаш ёндашувлари ва усулларини белгилаш, баҳолаш тўғрисида ҳисоботни тузишда қўлланилиши керак.

9. Мазкур ЯМБСда қуйидаги тушунча ва таърифлар қўлланилади:

айланма капитал (working capital) — хўжалик юритувчи субъект капиталининг айланма активларга қўйилган қисми, яъни йил ёки ундан ортиқ (ишлаб чиқариш технологиясининг ўзига хос хусусиятларидан келиб чиққан ҳолда) операцион цикл давомида ишлаб чиқариш жараёнида сотилиши ёки истеъмол қилинишига тахмин қилиш учун асосга эга бўлган активлар;

актив ёки мажбурият — баҳолашга оид вазифада (баҳолаш вазифасида) кўрсатилган баҳолаш объектлари. Мазкур ЯМБСда «актив ёки мажбурият» тушунчасининг бошқача маъноси кўрсатилмаган бўлса, унинг қўлланилиши «актив ёки активлар гуруҳи», «мажбурият ёки мажбурият гуруҳи» ҳамда «активлар ва мажбуриятлар гуруҳи» маъносида ишлатилишини ҳам назарда тутади;

алмаштириш қиймати — замонавий материаллар ва технологиялардан фойдаланган ҳолда баҳолаш объектининг фойдалилиги билан бир хил бўлган янги объектни яратиш учун сарфланадиган харажатлар йиғиндиси (баҳолаш санасида амалда бўлган бозор нархларида);

аналог — асосий иқтисодий, физик, техник ва бошқа тавсифларга кўра баҳолаш объектига ўхшаш, унинг рақобат бозорида тузилган битим ёки таклифнинг нархи ҳақида маълумот мавжуд бўлган бошқа объект;

аналог-объект — баҳолаш жараёнида маълумотлардан фойдаланиладиган айнан бир хил объект ёки аналог;

баҳоланаётган объектнинг экспозицияси даври — баҳоланаётган объект очиқ бозорга (оммавий оферта) тақдим этилган кундан бошлаб у билан битим тузилган санагача бўлган вақт даври;

баҳолашга оид вазифа — баҳолаш буюртмачиси ва баҳоловчи ташкилот ўртасида ёзма шаклда тузилган, баҳолаш объектини баҳолаш бўйича кўрсатиладиган хизматлар шартлари ҳамда буюртмачи томонидан баҳолаш учун баҳоловчи ташкилотга тақдим этилиши керак бўлган дастлабки маълумотларни ўз ичига олган ҳужжат;

баҳолаш ёндашуви — бир ёки бир нечта баҳолаш усулларидан фойдаланган ҳолда баҳолаш объектининг қийматини аниқлаш;

баҳолаш мақсади — баҳолаш вазифасида кўрсатилган ва баҳолаш объектининг қийматини (бозор ёки бозорникидан фарқланувчи) аниқлаш зарурати пайдо бўлган сабабларни акс эттирувчи баҳолаш натижасидан фойдаланиш мақсади;

баҳолаш объекти — Ўзбекистон Республикасининг «Баҳолаш фаолияти тўғрисида»ги Қонунида баҳолаш объектлари жумласига киритилган қонунчиликда фуқаролик муомаласида бўлиши мумкинлиги белгиланган фуқаролик ҳуқуқлари объектлари;

баҳолаш объектининг якуний қиймати — баҳоловчи томонидан баҳолашнинг турли ёндашувлари ва усулларидан фойдаланган ҳолда баҳолаш объекти қийматини ҳисоблаш натижаларини умумлаштириш натижасида олинган энг эҳтимолли қиймат;

баҳолаш усули — баҳоловчи томонидан баҳоланаётган объектнинг қийматини аниқлаш учун қўлланиладиган жараён;

баҳолаш санаси — баҳолаш объектининг қиймати аниқланган сана;

баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботнинг ишончлилигини экспертизадан ўтказиш (баҳолаш экспертизаси) — баҳолаш фаолияти тўғрисидаги қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ ва экспертиза буюртмачиси билан тузилган шартнома асосида, баҳоловчи ташкилот томонидан баҳолаш объектини такрорий баҳолашдан ўтказмасдан, баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботнинг ишончлилигини (ҳаққонийлигини) текширувдан ўтказиш;

баҳолаш тўғрисидаги ҳисобот — баҳоловчи томонидан ЯМБС талабларига мувофиқ тузилган ва баҳолашга оид вазифага мувофиқ тўпланган маълумотлар, ўтказилган таҳлил ва ҳисоб-китоблар асосида шакллантирилган, баҳолаш объектининг якуний қиймати тўғрисида баҳоловчининг профессионал фикрини ўз ичига олган ҳужжат;

баҳоловчи — баҳолаш фаолияти тўғрисидаги қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ ваколатли орган томонидан берилган баҳоловчининг малака сертификатига эга бўлган жисмоний шахс;

баҳоловчи ташкилот — баҳолаш фаолиятини амалга оширувчи юридик шахс;

баҳоловчи ташкилотларнинг профессионал жамоат бирлашмалари — камида элликта баҳоловчи ташкилотнинг аъзолигига асосланган, баҳоловчиларнинг профессионал даражасини оширишга ва сақлаб туришга кўмаклашиш, уларнинг профессионал манфаатларини ҳимоя қилиш, шу жумладан судларда ҳимоя қилиш мақсадида фаолият юритувчи нодавлат нотижорат ташкилот;

буюртмачи — баҳолашни ўтказиш учун баҳоловчи ташкилот билан шартнома тузган шахс;

вазн коэффициенти — баҳолаш объектининг якуний қиймати ҳақида хулосани шакллантириш жараёнида муайян баҳолаш қиймати кўрсаткичига ишонч даражаси;

гудвилл — корхонадан алоҳида идентификация қилиниши ва баҳоланиши мумкин бўлмаган омиллар (корхона номи ва ишлаб чиқарилаётган маҳсулотнинг машҳурлиги, муайян обрў ва ишга доир алоқалар мавжудлиги, жойлашган жойи ва бошқа шунга ўхшаш омиллар) таъсирида вужудга келадиган номоддий актив;

дала шароитида ўтказиладиган экспертиза — баҳолаш экспертизасини ўтказишда баҳолаш объектига чиқиб баҳоланган мол-мулкни текширишни ва баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда тақдим этилган маълумотларни тасдиқлаш учун мол-мулкнинг қиёсланган объектларини текширишни ўз ичига оладиган экспертиза;

девелопмент жараёнидаги кўчмас мулк — қурилиш, реконструкция ёки таъмирлаш ёки келгусида шундай ишлар учун мўлжалланган ер участкалари ва/ёки бинолар;

дисконтлаш ставкаси — келгусидаги пул оқимларини жорий қийматнинг ягона қийматига айлантириш учун ишлатиладиган фоиз ставкаси;

жорий қиймат — тегишли дисконтлаш ставкасидан фойдаланиб, муайян санага келтирилган келгуси даромадлар қиймати;

интеллектуал мулк объекти (интеллектуал мулк) — жисмоний ёки юридик шахснинг интеллектуал фаолиятнинг натижалари ҳамда фуқаролик муомаласи иштирокчиларининг товарлар, ишлар ва хизматларнинг хусусий аломатларини акс эттирувчи воситаларга бўлган мутлақ ҳуқуқи;

иштирокчи (иштирокчилар) — баҳолашга оид вазифада белгиланган қиймат турига мувофиқ тегишли иштирокчи ёки иштирокчилар;

капиталлаштириш ставкаси — муайян давр учун даромад миқдорини қийматга айлантириш учун фойдаланиладиган, қоида тариқасида, фоиз ҳисобида ифодаланадиган бўлувчи;

керак (тавсия) — баҳоловчи учун маъқул деб ҳисобланадиган ҳаракатларни англатади. Ҳар қандай ҳолатда баҳоловчи талабларни бажариш имконияти ва мақсадга мувофиқлигини кўриб чиқади ва агар асослар бўлса, уни бажаришни рад этиш ҳуқуқига эга;

баҳолаш объектининг қиймати (қиймат) — бозор иштирокчилари ёки аниқ шахслар учун баҳолаш объекти баҳосининг пул шаклида ифодаланган, маълум бир санага аниқланган, битимнинг ҳақиқий нархини кўрсатмайдиган ўлчов;

мажбур — баҳоловчининг муайян талабни сўзсиз бажаришга қаратилган мажбуриятини англатади. Агар ЯМБСда бундай кўрсатма берилган бўлса, баҳоловчи ушбу талабни бажаришга мажбур;

мультипликатор — баҳолаш объектининг нархи ва унинг фаолиятини тавсифловчи молиявий, ишлаб чиқариш ёки моддий кўрсаткич ўртасидаги нисбатни акс эттирувчи коэффициент;

мумкин (ихтиёрий) — баҳоловчи томонидан ўз ваколати доирасида кўриб чиқиши мумкин бўлган ҳаракатлар ва жараёнларни англатади. Бунда, баҳоловчи муайян ҳолатда ўзининг профессионал мулоҳазаси асосида маълум бир вазифаларни амалга ошириш ёки амалга оширмаслик ҳуқуқига эга бўлади;

нарх — актив учун сўралган, таклиф қилинган ёки тўланган, унинг қийматидан фарқ қилиши мумкин бўлган пул ёки бошқа тўлов;

пул оқими — муайян давр мобайнида актив, активлар гуруҳи ёки корхона томонидан яратиладиган пул маблағлари оқими;

ретроспектив баҳолаш — баҳоловчи томонидан ўтган даврнинг тегишли санасига амалга оширилган баҳолаш. Баҳоловчи баҳолаш ҳисоботини тайёрлаш жараёнида ҳавола қилган аналоглар бўйича ўтказилган ҳисоб-китоблар ва маълумотлар баҳолаш санасига тўғри келиши керак. Заруратга кўра, аналогларнинг жорий нархлари норматив маълумотларни (валюта курси (Ўзбекистон Республикаси Марказий банки маълумотларига кўра) ёки индексация (Ўзбекистон Республикаси Миллий статистика қўмитаси маълумотларига кўра) ёхуд инфляция (Ўзбекистон Республикаси Марказий банки маълумотларига кўра) инобатга олган ҳолда баҳолаш санасига келтирилади. Бунда, ҳисоб-китобда баҳоловчи баҳоланаётган объектнинг таснифлари ва хусусиятларидан келиб чиқиб, энг мос норматив кўрсаткичлардан бирини танлайди ва баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботида мазкур танловни асослайди. Ўтган даврнинг тегишли санасига аналогнинг қийматини аниқлаш учун аналогнинг жорий қиймати баҳолаш жараёнида баҳоловчи томонидан танланган юқоридаги кўрсаткичлардан бири бўйича индексация қилинади;

роялти — франшиза сотиб олувчиси томонидан компанияга унинг бренди, тажрибаси, ишчанлик обрўси ва технологиясидан фойдаланганлик учун мунтазам равишда тўлайдиган тўлов;

салмоқли/аҳамиятли/жиддий (ёки муҳим) — баҳолашга оид вазифа нуқтаи назаридан баҳолаш жиҳатларининг (шу жумладан, дастлабки маълумотлар, тахминлар, шунингдек қўлланиладиган усуллар ва ёндашувлар) аҳамиятлилиги ва қўлланилиши, уларнинг баҳолашга ҳамда баҳолаш фойдаланувчиларининг иқтисодий ёки бошқа қарорларига таъсири;

соф активлар — жамланган активлар ва жамланган мажбуриятлар ўртасидаги фарқ;

таваккалсиз ставка — инвестиция қилинган маблағларнинг қайтарилмаслиги хавфи йўқлиги ёки минимал бўлиши билан тавсифланган, энг ликвид активларга сармоя киритишда инвестор ўз капитали бўйича олиши мумкин бўлган фоиз ставкаси;

таннарх — товар, ишлар ёки хизматларни харид қилиш, яратиш, ишлаб чиқариш ва сотишга доир харажатлар йиғиндиси;

таҳлилий экспертиза — қиймат турининг баҳолаш мақсадларига мувофиқлигини, баҳолашда фойдаланилган маълумотларнинг асосланганлигини, методологиянинг мақбуллигини, ҳисоб-китобларнинг аниқлигини ва баҳолаш фаолияти тўғрисидаги қонунчилик талабларига риоя қилинишини текшириш учун ўтказиладиган баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда тақдим этилган маълумотлар таҳлили асосида амалга ошириладиган экспертиза;

терминал қиймати (terminal value) — активнинг қийматини даромад ёндашувидан фойдаланган ҳолда ҳисоблашда активнинг прогноз давридан кейинги йилдаги қиймати;

тиклаш қиймати — бир хил материаллар ва технологиялардан фойдаланган ҳолда баҳолаш объекти билан ўхшаш бўлган янги объектни яратиш учун сарфланадиган харажатлар йиғиндиси (баҳолаш санасида амалда бўлган бозор нархларида);

халқаро баҳолаш стандартлари — Европа баҳолаш стандартлари (European Valuation Standards — EVS), Халқаро баҳолаш стандартлари (International Valuation Standards — IVS), Профессионал баҳолаш амалиётининг ягона стандартлари (Uniform Standards of Professional Appraisal Practice — USPAP), Қироллик дипломига эга баҳоловчилар институти стандартлари (Royal Institution of Chartered Surveyors — RICS);

харажатлар — товар, ишлар ёки хизматларни яратиш ёки ишлаб чиқариш учун талаб қилинадиган ресурслар миқдорининг пулдаги ифодаси;

хусусий капитал — ташкилотга тегишли бўлган мулк, шу жумладан устав, қўшимча ва захира капиталлари ҳамда тақсимланмаган фойда;

чекловчи шартлар — буюртмачи ёки баҳоловчи томонидан ёхуд қонунчиликда баҳолашга қўйилган чекловлар;

эксперт хулосаси — баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботнинг мазмунига, ўтказилган баҳолаш ишлари сифатига ва баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботнинг ҳаққонийлигига нисбатан шарҳлар билан биргаликда экспертиза натижаларини акс эттирадиган ҳужжат;

энг самарали фойдаланиш — баҳолаш объектидан энг эҳтимолий, оқилона ва рухсат этилган фойдаланиш ҳисобланади;

яхшилашлар — ер участкасини ундан кейинчалик фойдаланиш учун ўзгартириш борасидаги фаолият натижасида яратилган ва у билан узвий боғлиқ бўлган ер участкасидаги ўзгаришлар. Яхшилашлар бинолар ва иншоотлар (капитал қурилиш объектлари), муҳандислик системалари ва тармоқлари, кўп йиллик ўсимликларни ва улар билан жамулжам ҳолда конструктив ёки функционал яхлитликни ташкил этадиган бошқа объектларни ўз ичига олади.

10. Баҳолаш турли омилларнинг баҳолаш объектининг қиймати миқдорига таъсирини аниқлаш имконини берадиган иқтисодий принциплар йиғиндиси асосида амалга оширилади.

Баҳолаш объекти қийматига таъсир этувчи иқтисодий принциплар йиғиндисини қуйидагича таснифлаш мумкин:

бозор муҳитига боғлиқ баҳолаш принциплари;

мулкдорнинг баҳолаш объекти ҳақидаги тасаввури билан боғлиқ баҳолаш принциплари;

баҳолаш объектини фойдаланиш хусусияти билан боғлиқ баҳолаш принциплари;

баҳоловчининг баҳолаш фаолиятини амалга ошириш билан боғлиқ асосий принциплар.

11. Бозор муҳитига боғлиқ баҳолаш принципларига қуйидагилар киради:

а) талаб ва таклиф принципи — баҳолаш объектининг қиймати бозордаги талаб ва таклиф мувозанати ҳамда рақобат натижасида шаклланади;

б) рақобат принципи — бозор иштирокчилари ўртасида рақобатни таъминлаш учун тенг шароитлар яратилишини кўзда тутувчи баҳолаш принципи;

в) ўзгариш принципи — баҳолаш объектининг қиймати вақтга боғлик ҳолда ўзгаради ва баҳолаш санасига белгиланади. Баҳолаш объектининг ўзи ҳамда ташқи шарт-шароитлар ҳам ўзгариши мумкин;

г) мувофиқлик принципи — баҳолаш объектининг энг юқори қиймати баҳолаш объектларидан фойдаланиш даражаси ҳамда характери, бозор талаблари ва кутишларига мос бўлган ҳолатда юзага келишини англатади;

д) боғлиқлик (ташқи таъсир) принципи — баҳолаш объектининг қиймати унга нисбатан ички ва ташқи омилларнинг таъсири билан боғлиқ бўлган баҳолаш принципи ҳисобланади.

12. Мулкдорнинг баҳолаш объекти ҳақидаги тасаввури билан боғлиқ баҳолаш принципларига қуйидагилар киради:

а) фойдалилик принципи — муайян баҳолаш объектининг фойдали бўлиши ва мулкдорнинг маълум бир жойда ҳамда маълум вақт ичида эҳтиёжлари қондирилишини ифодаловчи баҳолаш принципи;

б) алмаштириш принципи — баҳолаш объектининг энг юқори нархи унга эквивалент фойдалиликка эга бўлган бошқа аналог-объект харид қилиниши ёки унга алмаштирилиши мумкин бўладиган энг минимал сумма билан белгиланадиган баҳолаш принципи;

в) олдиндан кўра билиш принципи — даромад келтирувчи баҳолаш объектининг қиймати келгусида унга эгалик қилишдан олиниши мумкин бўлган даромадларнинг жорий қиймати билан белгиланишини ифодалайдиган баҳолаш принципи.

13. Баҳолаш объектининг фойдаланиш хусусияти билан боғлиқ принципларига қуйидагилар киради:

а) энг самарали фойдаланиш принципи — баҳолаш объектидан энг эҳтимолий ва оқилона фойдаланиш принципи бўлиб, бу баҳолаш объектидан қонунчиликка зид бўлмаган, жисмоний жиҳатдан амалга оширилиши мумкин бўлган, молиявий жиҳатдан мақсадга мувофиқ бўлган ҳамда баҳолаш объектини энг юқори қийматга олиб келадиган фойдаланишни ифодалайди. Энг самарали фойдаланиш принципи баҳолаш объектининг бозор қийматини ҳисоблашнинг асосий ва ажралмас қисми ҳисобланади;

б) ҳисса қўшиш принципи — ҳар қандай қўшимча элементлар ва яхшилашларни сотиб олиш ва амалга ошириш харажатлари баҳолаш объектига қўшимча элементлар ва яхшилашлар киритилишидан ҳосил бўлган ўсиш қийматига нисбатан ошиб кетмаган тақдирда, ўзини оқлашини англатадиган баҳолаш принципи;

в) мувозанатлашганлик принципи — агар баҳолаш объекти икки ва ундан ортиқ таркибий элементлардан иборат бўлса, бундай таркибий элементлар ўзаро функционал боғлиқликда бўлишлари ва объектнинг энг юқори қиймати уларни оптимал мувозанатлашганлигига риоя қилиш орқали эришиш мумкин бўлишини ифодалайдиган баҳолаш принципи;

г) ошиб борувчи ва камаювчи самара принципи — ишлаб чиқариш омилларига (меҳнат, капитал ва бошқалар) қилинган харажатларининг кўпайиши, баҳолаш объектининг қиймати ушбу харажатларга тенг равишда ўсишга олиб келмаслигини кўрсатадиган баҳолаш принципи;

д) мақбул тақсимлаш принципи — баҳолаш объектининг элементлари ва уларга бўлган мулкий ҳуқуқларни объектнинг максимал қийматига эришиш учун ажратиш ва бирлаштиришни ифодалайдиган баҳолаш принципи.

14. Баҳоловчи баҳолаш фаолиятини амалга оширишда қуйидаги асосий принципларга риоя қилиши шарт:

этика — баҳоловчилар жамоатчилик ишончини мустаҳкамлаш ва қўллаб-қувватлаш учун ҳалоллик, холислик, беғаразлик, махфийлик, ваколатлилик ва профессионаллик каби ахлоқий тамойилларга амал қилишлари керак;

ваколатлилик — баҳоловчилар баҳолашга оид вазифани тўғри бажариш учун зарур билим ва кўникмаларга эга бўлиши керак;

мувофиқлик — баҳоловчилар баҳолашга оид вазифани бажариш учун фойдаланилган баҳолаш стандартларини ошкор қилишлари ёки маълумот беришлари ва ушбу стандартларга риоя қилишлари керак;

қиймат тури — баҳоловчилар баҳолашга оид вазифага мос келадиган қиймат турини танлашлари ва барча белгиланган талабларга риоя қилишлари керак. Қиймат тури баҳолашга оид вазифада кўрсатилган бўлиши лозим;

қийматни аниқлаш санаси (баҳолаш санаси) — баҳоловчилар ўзларининг таҳлиллари, фикрлари ёки хулосалари учун асос бўлган баҳолаш санасини ошкор қилишлари ёки кўрсатишлари керак. Баҳоловчилар баҳолаш тўғрисидаги ҳисобот тузилган санани ҳам кўрсатишлари лозим;

фаразлар ва қўшимча шартлар — баҳоловчилар баҳолашга оид вазифанинг натижаларига таъсир кўрсатиши мумкин бўлган муҳим фаразлар ва шартларни баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда ошкор қилишлари керак;

мақсадли фойдаланиш — баҳоловчилар баҳолашга оид вазифадан келиб чиқиб баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда баҳолаш натижаларидан фойдаланишнинг аниқ тавсифини кўрсатишлари керак;

баҳолашдан тахминий фойдаланувчи(лар) — баҳоловчилар баҳолашга оид вазифадан келиб чиқиб баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда баҳолаш натижаларидан фойдаланувчи(лар)нинг аниқ тавсифини кўрсатишлари керак (агар маълумотлар мавжуд бўлса);

иш ҳажми — баҳоловчилар баҳолашга оид вазифадан келиб чиқиб ишончли баҳолашга олиб келадиган иш ҳажмини белгилаши, бажариши ва заруратга кўра ёритиб бериши керак;

баҳолаш объектини идентификациялаш — баҳоловчилар баҳолаш объектини баҳолашга оид вазифада аниқ белгилаб олишлари керак;

маълумотлар — баҳоловчилар баҳолаш объектини ҳаққоний баҳолаш учун бирламчи ва бошқа маълумотлардан фойдаланишлари керак;

баҳолаш методикаси — баҳоловчилар баҳолаш объектининг ҳаққоний баҳосини аниқлаш учун тегишли баҳолаш усул(лар)идан тўғри фойдаланишлари керак;

баҳолаш тўғрисида маълумот бериш — баҳоловчилар баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда баҳолаш таҳлиллари, фикрлари ва хулосаларини фойдаланувчи(лар) учун аниқ ёритиб беришлари керак;

ҳисобот юритиш ва сақлаш — баҳоловчилар баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботни (қоғоз ёки электрон шаклда) у тузилган санадан бошлаб 3 йил муддат давомида сақлашни таъминлашлари ва уларнинг реестрини юритишлари шарт.

15. «Баҳолашга оид вазифа» Миллий баҳолаш стандарти (бундан буён матнда 2-сон МБС деб юритилади) баҳолашга оид вазифага қўйиладиган умумий талабларни белгилайди.

16. 2-сон МБСдан буюртмачи билан баҳолашга оид вазифани тайёрлаш ва келишишда, шунингдек унга ўзгартириш ва қўшимчалар киритишда фойдаланиш керак.

17. Баҳолашга оид вазифани тайёрлаш баҳоловчи томонидан буюртмачи билан биргаликда амалга оширилади ва баҳолаш шартномасининг ажралмас қисми сифатида илова қилинади.

18. Баҳолашга оид вазифа қуйидаги асосий маълумотларни ўз ичига олиши керак:

баҳоланаётган объектнинг номи ва тавсифи;

баҳолаш объектига бўлган ҳуқуқлар;

баҳолаш объектининг жойлашган жойи;

буюртмачининг номи ва унинг реквизитлари;

баҳоловчи ташкилотнинг номи ва унинг реквизитлари;

баҳолаш мақсади;

баҳолаш санаси;

аниқланаётган қиймат тури;

баҳолашда қўлланиладиган валюта;

муҳим ва/ёки махсус фаразлар;

чекловчи шартлар;

буюртмачи томонидан баҳолаш ишларини амалга ошириш учун тақдим этиладиган бирламчи маълумотлар рўйхати;

баҳолаш ишларини бажариш муддатлари;

баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботни тузиш формати (электрон ёки қоғоз кўринишда);

тахминий фойдаланувчилар (агар мавжуд бўлса).

Баҳолаш мақсади ва баҳолаш объектининг хусусиятларидан келиб чиқиб, баҳолашга оид вазифа баҳоловчи томонидан буюртмачи билан келишилган қўшимча шартларни ўз ичига олиши мумкин.

19. Баҳоловчи буюртмачи билан баҳолашга оид вазифани тузишда қуйидаги маълумотларни муҳокама қилиши зарур:

а) баҳоловчи ташкилот тўғрисидаги маълумотларни. Агар баҳоловчи ташкилот буюртмачи, баҳолаш объекти ёки баҳолашга оид вазифанинг бошқа жиҳатлари билан боғлиқ бўлса ёхуд объектив баҳолаш учун баҳоловчи ташкилотнинг имкониятлари чекланган бўлса, баҳолашга оид вазифани олган пайтдан эътиборан бу ҳақида маълум қилишга мажбур.

Агар баҳоловчи ташкилот баҳолашга оид вазифанинг бирон бир қисмини бажариш учун бошқа шахсларга сезиларли ёрдам сўраб мурожаат қилиши лозим бўлса, ушбу ёрдам хусусияти ва ишончлилик даражасини буюртмачига маълум қилиши лозим;

б) буюртмачи(лар) ҳақидаги маълумотлар. Буюртмачи(лар) ҳақидаги маълумотлар, баҳолашга оид вазифанинг шакли ва мазмунини аниқлашда муҳим аҳамият касб этиб, баҳолаш тўғрисида ҳисоботдаги маълумотлар уларнинг эҳтиёжларига мослигини кафолатлайди;

в) таҳминий фойдаланувчилар (агар мавжуд бўлса) ҳақидаги маълумотлар. Баҳолаш ҳақидаги ҳисоботнинг ҳар қандай таҳминий фойдаланувчилари мавжудлигини тасдиқлаш баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботнинг мазмуни ва шакли уларнинг эҳтиёжларига жавоб беришини кафолатлаш учун муҳимдир;

г) баҳолаш объекти. Баҳолашга оид вазифада баҳоланаётган объект(лар)га аниқ таъриф берилиши шарт;

д) баҳолашнинг мақсади. Баҳолашга оид вазифада унинг мазмунига ёки кўрсатилган мақсадларга мос келмайдиган баҳолашни амалга оширишга йўл қўймаслик учун баҳолаш мақсадини аниқ белгилаш керак. Баҳолаш мақсади баҳолаш қиймати тур(лар)и ёки уларни аниқлашга ҳам таъсир кўрсатади;

е) аниқланадиган қиймат тури. Қиймат тури баҳолаш мақсадларига мувофиқ бўлиши лозим. Агар баҳоловчи ЯМБСда кўрсатилмаган ва мижоз томонидан белгиланган қиймат турини ишлатса, баҳоловчи ушбу қиймат турини кўрсатиши ҳамда унга таъриф бериши керак;

ж) баҳолашда қўлланиладиган валюта. Баҳолашни ўтказишда қўлланиладиган ва баҳолаш ҳақидаги ҳисоботда акс эттириладиган валютани белгилаш зарур;

з) баҳолаш санаси. Баҳолаш санаси кўрсатилган бўлиши шарт. Агар баҳолаш санаси баҳолаш ҳақидаги ҳисоботни тузиш санасидан фарқ қилса, бундай саналарни аниқ чегаралаб қўйиш лозим;

и) баҳоловчи ишининг хусусияти ва ҳажми ҳамда бу билан боғлиқ ҳар қандай чекловлар. Кўздан кечиришлар, ахборот сўровлар ва таҳлиллар билан боғлиқ барча чекловчи шартлар белгиланиши керак. Агар маълумотларни олиш имкони бўлмаса, барча бундай чекловлар ва ҳар қандай муҳим ва/ёки махсус фаразлар кўрсатилиши керак;

к) баҳоловчи асосланадиган ахборотнинг хусусияти ва манбалари. Баҳолаш учун асос қилиб олинадиган ҳар қандай муҳим ахборотнинг хусусияти ва манбаси, шунингдек баҳолашни бажариш жараёнида ахборотларни текшириш ҳажми белгилаб қўйилиши зарур;

л) муҳим ва/ёки махсус фаразлар. Баҳолашни бажариш ва баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботни тузишда ҳисобга олиниши шарт бўлган барча муҳим ва/ёки махсус фаразлар белгиланиши лозим;

м) баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботни тузиш формати. Баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботнинг формати, яъни баҳолаш тўғрисидаги ҳисобот қоғоз шаклда ва/ёки электрон рақамли имзоси билан тасдиқланган ҳамда электрон ҳужжатнинг уни идентификация қилиш имконини берадиган бошқа реквизитларига эга бўлган электрон ҳужжат шаклида тақдим этилиши кўрсатилган бўлиши лозим;

н) баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботдан фойдаланиш, тарқатиш ва чоп қилишга чекловлар. Баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботдан фойдаланиш ва ундан фойдаланиш имкони берилган шахслар доирасини чеклаб қўйиш зарур ҳамда тегишли чекловлар баҳолашга оид вазифада кўрсатилиши мақсадга мувофиқ;

о) баҳолашни мажбурий тарзда ЯМБСга мувофиқ ўтказиш ва ундан чекланишлар. Баҳоловчи баҳолашни ЯМБС талабларига мувофиқ ўтказиши лозим ҳамда агар ЯМБСдан чекланишлар мавжуд бўлса, мазкур чекланишлар асослантирилган бўлиши шарт.

20. Баҳолашга оид вазифа баҳолаш жараёни бошланишидан олдин баҳоловчи ташкилот ва буюртмачининг ваколатли шахслари томонидан имзоланади.

Агар баҳолаш бўйича ишларнинг ҳажмини аниқлашнинг имкони бўлмаса, баҳоловчи ташкилот буюртмачи билан баҳолашга оид вазифада амалга ошириладиган ишларнинг тахминий ҳажмини кўрсатади, кейинчалик иш ҳажми аниқ белгилангандан сўнг буюртмачи билан баҳолашга оид вазифага ўзгартириш ва қўшимчалар расмийлаштирилади.

21. Баҳоловчи ташкилот ва давлат буюртмачиси ўртасидаги баҳолаш фаолиятига оид шартномавий муносабатлар давлат харидлари ҳамда хўжалик юритувчи субъектлар фаолиятининг шартномавий-ҳуқуқий базаси тўғрисидаги қонунчилик ҳужжатлари билан тартибга солинади ва 2-сон МБС талабларига жавоб бериши керак.

22. ЯМБСнинг 19-бандидаги айрим масалаларни баҳолашга оид вазифада белгиланган баҳолаш жараёни бошланмасидан олдин ҳал қилиб бўлмаган, баҳолашга оид вазифага ўзгартириш ёки қўшимчалар киритиш заруратини юзага келтирувчи ахборот пайдо бўлган ёхуд ўрганишни талаб қиладиган бошқа ҳолатлар юзага келганда, баҳолашга оид вазифага баҳолашни ўтказиш мобайнида тегишли ўзгартириш ва қўшимчалар киритилиши мумкин. Бунда, баҳолашга оид вазифага ўзгартириш ва қўшимчалар баҳоловчи ташкилот ва буюртмачининг ваколатли шахслари томонидан имзоланиши керак.

23. Баҳолаш иши бошлангандан кейин юзага келган ҳар қандай ўзгаришлар (ишлар ҳажмининг ўзгариши, ЯМБСнинг 19-бандида кўрсатилган масалалар билан боғлиқ ўзгаришлар ва бошқалар) тўғрисида баҳоловчи баҳолашга оид вазифада кўрсатилган ишни бажаргунга ва баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботни тузгунга қадар буюртмачига хабар бериши шарт.

24. «Баҳолаш жараёнида ўтказиладиган ўрганишлар ва таҳлиллар» Миллий баҳолаш стандарти (бундан буён матнда 3-сон МБС деб юритилади) баҳолашга оид вазифани бажаришда ахборотни тўплаш, ўрганиш, таҳлил қилиш ва улардан фойдаланиш тартибини белгилайди.

25. 3-сон МБС баҳолаш объектларини баҳолаш бўйича вазифаларни бажаришда ва баҳолаш ҳисоботларининг ишончлилигини экспертизадан ўтказишда қўлланилиши керак.

26. Баҳолаш объектини баҳолашнинг асослилиги ва ишончлилигини таъминлаш, шунингдек зарур маълумотлар ва ахборотларни тўплаш жараёнини таъминлаш учун ўтказилган ўрганиш ва таҳлиллар мазкур ЯМБС талабларига, баҳолашга оид вазифа мақсадларига ва қиймат тур(лар)ига мувофиқ бўлиши лозим.

27. Асосланган баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботни тайёрлаш учун баҳоловчи баҳолаш объектни идентификация қилиш (кўздан кечириш), сўровлар тузиш, таҳлил ўтказиш ва ҳисоб-китоблар каби воситалар ёрдамида етарли миқдорда маълумотлар тўплаши керак.

28. Ахборотни йиғиш ва уни таҳлил қилиш жараёни баҳоловчи томонидан баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда акс эттириладиган баҳолаш объектини идентификация қилиш билан бирга олиб борилади.

29. Ҳисоб-китобларнинг ҳажми ва уларнинг батафсил тавсифи тўпланган маълумотлар ва баҳолаш учун зарур бўлган ҳужжатларга боғлиқ бўлади.

Баҳолаш объекти тўғрисидаги ахборотни йиғиш қуйидагиларни:

зарур маълумотлар таркибини аниқлаш;

зарур ахборотни йиғиш;

маълумотларни тизимлаштириш, уларни қайта ишлаш ва таҳлил қилиш;

баҳолаш объектининг миқдор ва сифат кўрсаткичларини ўрганиш;

баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда ахборотни баён этишни ўз ичига олади.

30. Ахборот йиғишда баҳоловчи томонидан баҳолаш объекти мансуб бўлган бозорнинг таҳлили ўтказилади ҳамда унинг якунлари бўйича баҳолаш объектининг хусусиятларига мувофиқ айнан бир хил объектлар ва аналогларнинг сотилиши ҳамда таклифлари тўғрисида маълумотлар тўпланади. Баҳолаш объектининг асосий параметр ва тавсифлари аналог-объектларнинг худди шундай параметр ҳамда тавсифлари билан солиштирилади.

Ахборот йиғишда айнан бир хил аналог-объектлар тўғрисидаги ахборот устувор ҳисобланади.

31. Ахборот ва тақдим этилган ҳужжатларни таҳлил қилишда баҳолаш объектини кўздан кечириш натижалари ҳисобга олинади. Агар ахборот ва тақдим этилган ҳужжатларнинг ишончлилигида номувофиқлик, қарама-қаршилик ёки шубҳалар юзага келса, баҳоловчи дастлабки маълумотларга аниқлик киритиш, уларни кейинги ҳисоб-китобларда қўллаш ёки баҳолаш учун бошқа асосланган маълумотлардан фойдаланишга ҳақли.

32. Агар баҳолашга оид вазифа буюртмачидан бошқа шахсдан олинадиган маълумотдан фойдаланишни назарда тутса, ушбу маълумот ишончли эканлиги ҳамда унга баҳолаш ҳақидаги ҳисоботнинг ишончлилигига салбий таъсир кўрсатмайдиган тарзда таяниш мумкинлиги таҳлил қилиниши керак.

33. Баҳоловчига тақдим этилган маълумотлар тасдиқланган (имзоланган) бўлиши лозим.

Тақдим этилган маълумотнинг тўғрилиги ёки ишончлилигини тасдиқлашнинг имкони бўлмаган тақдирда, бундай ахборотдан фойдаланиш масаласи кўриб чиқилиши керак.

34. Тақдим этиладиган маълумотнинг тўғрилиги ва ишончлилиги масаласи юзасидан қарор қабул қилишда баҳоловчи қуйидагиларни ҳисобга олиши лозим:

баҳолашнинг мақсади;

якуний қийматни чиқаришда маълумотларнинг аҳамиятлилиги;

манбанинг ишончлилиги;

маълумот манбасининг буюртмачига ёки буюртмачининг аффилланган шахсига, баҳолаш объектига боғлиқ ёки боғлиқ эмаслиги.

35. Йиғилган ахборот, агар ундан фойдаланиш баҳолаш объекти қийматининг жиддий ўзгаришига олиб келмаса, ишончли ҳисобланади.

Агарда ахборотнинг етарли эмаслиги баҳолаш объекти қийматининг якуний натижасига таъсир қилган тақдирда, бу ҳолат баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда акс эттирилиши лозим.

36. Баҳоловчи йиғилган (буюртмачи ёки унинг вакилларидан олинган) бирламчи ҳужжатларга эга бўлган ҳолда буюртмачи ёки баҳолаш объекти балансда сақловчисининг вакили билан биргаликда баҳолаш объектини кўздан кечириш, унинг амалдаги ҳолатини ўрганиш, уни тавсифлаш, ўлчаш, фотосуратга олиш ва баҳолаш объектини индентификация қилиш учун зарур бўлган бошқа ҳаракатларни амалга оширади.

37. Баҳолаш объектини кўздан кечиришдан мақсад уни идентификация қилиш, ҳолатини аниқлаш, тақдим этилган бошланғич ҳужжатларга мувофиқлигини аниқлаш ҳисобланади.

38. Баҳолаш объектини идентификация қилиш (кўздан кечириш) қуйидаги босқичларни ўз ичига олади:

баҳолаш объектини визуал кўздан кечириш;

баҳолаш объектининг фотосуратини олиш;

баҳолаш объектини идентификация қилиш;

кўздан кечирганлик далолатномасини тузиш.

39. Баҳолаш объектини идентификация қилишда баҳолаш объектининг амалдаги ҳолатидан келиб чиқиб унинг сифат ва миқдор кўрсаткичларининг буюртмачи ва (ёки) унинг вакили тақдим этган ҳужжатларда кўрсатилган маълумотларга мувофиқлиги аниқланади.

Баҳолаш объектига бўлган мулкий ҳуқуқларнинг мулкка бўлган ҳуқуқни тасдиқловчи ҳужжатларга мувофиқлиги ўрганилади. Заруратга кўра, баҳоловчининг сўровига биноан ҳужжатларни тақдим қилган шахс томонидан тегишли ҳужжатларга аниқликлар (изоҳлар) қўшимча маълумотномалар кўринишида расмийлаштирилади. Баҳолаш объектини идентификация қилиш билан боғлиқ барча бажарилган ишлар баҳоловчи томонидан баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда акс эттирилади.

40. Баҳоловчи баҳолаш объектининг қуйидаги хусусиятларини идентификация қилиши ва тавсифлаши лозим:

номи, функционал мақсади ва жорий фойдаланилиши;

баҳолаш объектининг жойлашган жойи (зонани кўрсатган ҳолда), унинг физик ва ҳуқуқий тавсифи;

баҳолаш объектининг умумий майдони;

баҳолаш объектига бўлган чекловлар.

41. Баҳолаш буюртмачиси ёки унинг вакили баҳоловчига белгиланган тартибда баҳолаш объектига киришни таъминлаши шарт.

42. Баҳолаш объекти идентификация қилинмаган (кўздан кечиришдан ўтказилмаган) тақдирда, баҳоловчи баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда идентификация қилмаганлик (кўздан кечирилмаганлик) сабаблари ҳамда у билан боғлиқ фаразларни кўрсатиб ўтиши шарт.

43. Агар баҳолаш объектини идентификация қилишда баҳолашга оид вазифага киритилган ва бажарилаётган ўрганишлар натижалари ишончли баҳолашни таъминламаса ёки тақдим этилган ахборот нотўғри бўлса ёхуд ахборотни олишнинг имкони бўлмаса, баҳоловчи баҳолашни давом эттиришни рад этиши лозим.

44. Баҳоловчи баҳолаш жараёнида олинган, қиймат тўғрисида якуний хулоса чиқаришга ёрдам берган барча материалларни, баҳолаш тўғрисидаги ҳисобот нусхасини (қоғоз ёки электрон шаклда) қонунчиликда белгиланган муддат давомида сақлаши лозим. Бу материаллар бошланғич ахборотларни, ҳисоб-китобларни, ўрганиш ва таҳлилларни, шунингдек баҳолаш ҳисоботида фойдаланилган ҳар қандай ҳужжатларни ўз ичига олиши лозим.

45. Баҳолашни ўтказишда баҳоловчи барча мавжуд маълумот ва ахборотлардан қонунчилик ҳужжатлари талабларидан келиб чиқиб, махфийлик шартларига риоя қилган ҳолда фойдаланиши шарт.

46. Агар баҳолаш жараёнида ЯМБСнинг айрим талабларидан фарқ қиладиган қонунчилик талабларига риоя этилиши зарур бўлса, баҳоловчи ЯМБС принципларига мувофиқ мазкур қонунчилик талабларига риоя этиши лозим.

Баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда ЯМБС талабларидан чекланишлар мажбурий чора сифатида асосланган бўлса, бундай баҳолаш ЯМБСга мувофиқ ўтказилган деб ҳисобланади.

47. Баҳоловчи ташкилотлар ўзининг ички ҳужжатларида белгиланган баҳолаш бўйича ўрганишлар ўтказиш, таҳлиллар қилиш ва ахборот тўплаш тартиб-таомилларига, агар улар ЯМБСга ҳамда баҳолаш фаолияти тўғрисидаги қонунчилик ҳужжатларига зид бўлмаса, риоя этишлари мумкин.

48. «Баҳолаш тўғрисидаги ҳисобот ва уни тузиш тартиби» Миллий баҳолаш стандарти (бундан буён матнда 4-сон МБС деб юритилади) баҳолаш ҳисоботини тузиш ва шакллантириш тартибини белгилайди.

49. 4-сон МБС баҳолаш объектини баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботларни тайёрлашда қўлланилиши керак.

Ўзбекистон Республикасининг «Баҳолаш фаолияти тўғрисида»ги Қонунига мувофиқ, баҳоловчи ташкилотлар томонидан қўшимча профессионал хизматлар кўрсатиш бўйича иш натижалари баҳолаш тўғрисидаги ҳисобот ҳисобланмайди.

50. Баҳолаш натижалари баҳолаш фаолияти тўғрисидаги қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ тузилган ҳамда баҳоловчи ташкилотнинг тўпланган ахборот ва ҳисоб-китоблари асосида тасдиқланган баҳолаш объекти қийматини акс эттирувчи баҳолаш тўғрисидаги ҳисобот билан расмийлаштирилади.

Баҳолаш объектининг баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда кўрсатилган қиймати тавсия хусусиятига эга.

51. Баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда баҳолашни ёки баҳолаш тўғрисидаги ҳисобот экспертизасини ўтказишни тўғри тушуниш учун зарур маълумотлар бўлиши лозим. Баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда ноаниқ талқин ва тушунмовчиликларга йўл қўйилмайди.

Машина ва ускуналар, товар-моддий захиралар, шунингдек бошқа актив ва мажбуриятлар қийматини баҳолашда, баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда кўрсатилган якуний қийматидан, агар баҳолаш тўғрисидаги ҳисобот тузилган санадан олти ойдан ортиқ вақт ўтмаган бўлса, фойдаланилиши мумкин.

Номоддий активлар ва интеллектуал мулк объектлари, бизнес ва бизнесда иштирок этиш ҳуқуқи ва кўчмас мулк қийматини баҳолашда, баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда кўрсатилган якуний қийматидан, агар баҳолаш тўғрисидаги ҳисобот тузилган санадан ўн икки ойдан ортиқ вақт ўтмаган бўлса, фойдаланилиши мумкин.

Ретроспектив баҳолаш ўтказилган тақдирда, баҳолаш объектининг қиймати ҳақидаги хулоса фақат баҳолашни амалга оширилган санага ҳақиқий бўлади.

52. Баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда баҳолашга оид вазифанинг ҳажми ва мазмуни, унинг фойдаланиш мақсади (шу жумладан, фойдаланишга оид ҳар қандай чекловларни), ҳар қандай муҳим, ноаниқ ёки чекловчи шартларни ўз ичига олган, баҳолашга тўғридан-тўғри таъсир қиладиган маълумотлар аниқ баён қилиниши лозим.

Баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда унинг ЯМБСга мувофиқлиги кўрсатилиши ва мазкур ЯМБСдан ҳар қандай чекланишлар мавжудлиги ёритилиши керак.

53. Баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботни тузиш шакли (электрон ёки қоғоз кўринишда) баҳолашга оид вазифага мувофиқ буюртмачи ва баҳоловчи ўртасида келишилган бўлиши керак.

54. Баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда баҳолашга оид вазифанинг талаблари, бажарилган ишлар ва олинган натижалар тўғрисидаги маълумотлар бўлиши керак.

55. Баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботга баҳолаш жараёнида фойдаланилмаган маълумотлар киритилмаслиги лозим, агар уларни киритилиши ЯМБС талабларига мувофиқ мажбурий бўлмаса.

56. Баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда қуйидагилар кўрсатилган бўлиши шарт:

баҳолаш тўғрисидаги ҳисобот тузилган сана ва унинг тартиб (рўйхатдан ўтказилганлик) рақами;

баҳолаш объектини баҳолашдан ўтказиш учун асос;

баҳолаш объектини баҳолашнинг мақсади;

баҳолаш объектининг аниқланадиган қиймат тури;

баҳоловчи ташкилотнинг номи, унинг жойлашган жойи (почта манзили);

баҳолаш объектини баҳолашни амалга оширган баҳоловчи(лар)нинг малака сертификати тўғрисидаги маълумотлар;

баҳолаш объектининг қийматини аниқлаш санасига уни идентификация қилиш имконини берадиган тавсифи, шунингдек баҳолаш объекти мулкдорининг маълумотлари;

баҳолаш стандартлари, улардан фойдаланиш учун асос, баҳолаш объектини баҳолашдан ўтказишда фойдаланилган маълумотларнинг мазкур маълумотлар олинган манбалар кўрсатилган ҳолдаги рўйхати;

баҳолаш объектини баҳолашдан ўтказиш изчиллиги, шунингдек олинган натижани қўлланиш чегаралари;

баҳолаш санаси;

баҳоловчи ташкилот томонидан фойдаланиладиган ҳамда баҳолаш объектининг миқдор ва сифат хусусиятларини белгилайдиган ҳужжатлар рўйхати.

Агар баҳолаш объектини баҳолаш бир нечта баҳоловчи томонидан ўтказилган бўлса, баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботни тайёрлаш жараёнида улар томонидан бажарилган иш баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда кўрсатилади.

Агар баҳолаш объектини баҳолашдан ўтказишда бозор қийматидан фарқланувчи қиймат аниқланаётган бўлса, баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда уни аниқлаш мезонлари ва баҳолаш объектининг бозор қийматини аниқлаш имкониятидан чекланиш сабаблари кўрсатилган бўлиши керак.

Баҳолаш тўғрисидаги ҳисобот баҳолаш объекти қийматини асослаш учун зарур бўлган бошқа маълумотларни ҳам ўз ичига олиши мумкин.

57. Баҳолаш жараёнида фойдаланилган маълумотлар ошкор қилиниши керак, бундан махфий маълумотлар мустасно.

Баҳоловчи махфий маълумотларни фақат буюртмачи ва (ёки) бундай маълумотларни тақдим этган шахслар билан келишилган ҳолда ёки суд қарорига мувофиқ ошкор қилиши мумкин.

Амалдаги маълумотларнинг махфийлик даражаси буюртмачи ва (ёки) бундай маълумотларни тақдим этган шахслар ёки ушбу маълумотларга бевосита алоқадор шахслар томонидан белгиланади.

58. Агар баҳолаш тўғрисидаги ҳисобот қоғоз шаклда тайёрланган бўлса, унинг ҳар бир варағи рақамланган ва баҳоловчи(лар) томонидан имзоланган, ҳисобот эса тикилган ва баҳоловчи ташкилот раҳбари томонидан имзоланган ҳамда тасдиқланган бўлиши шарт.

Агар баҳолаш тўғрисидаги ҳисобот электрон ҳужжат шаклида тайёрланган бўлса, мазкур ҳисобот баҳоловчи(лар) ва баҳоловчи ташкилот раҳбарининг электрон рақамли имзоси билан тасдиқланган ҳамда электрон ҳужжатнинг уни идентификация қилиш имконини берадиган бошқа реквизитларига эга бўлиши лозим

59. Баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботга қуйидагилар илова қилиниши мажбур:

баҳоловчи ташкилотларининг профессионал жамоат бирлашмаларидан бирига аъзолиги тўғрисидаги гувоҳноманинг нусхаси;

баҳоловчиларнинг малака сертификатлари нусхалари;

баҳоловчи ташкилотнинг фуқаролик жавобгарлигини суғурта қилиш шартномаси бўйича суғурталовчининг мажбуриятлари кучга кирганлигини тасдиқловчи суғурта полисининг нусхаси;

баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботни тайёрлаш ва баҳолаш объекти қийматини аниқлашда фойдаланилган ҳужжатлар нусхалари.

60. Баҳолаш тўғрисидаги ҳисобот қуйидаги асосий бўлимларни ўз ичига олади:

титул варағи;

бўлимлар мундарижаси;

баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботга алоқа хати;

баҳолашга оид вазифа, баҳолаш объекти бўйича асосий фактлар ва хулосалар;

мамлакат ва минтақадаги баҳолаш объекти билан боғлиқ умумий иқтисодий вазиятнинг тавсифи;

баҳолаш объекти тегишли бўлган тармоқ ва бозорнинг тавсифи;

баҳолаш объектининг тавсифи;

баҳолаш объектининг молиявий ҳисоботлари таҳлили, агар мавжуд бўлса;

баҳолаш ёндашувлари ва усулларини танлаш ва қўллаш тавсифи;

баҳолаш объектининг якуний қиймати ва уни аниқлаш;

иловалар.

61. Баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботнинг титул варағида қуйидагилар кўрсатилади:

баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботнинг рўйхат рақами;

баҳолаш объектининг номи ва манзили;

баҳолаш объектининг аниқланиши керак бўлган қиймати тури;

баҳолаш санаси;

баҳолаш тўғрисидаги ҳисобот тузилган сана;

буюртмачи ва баҳоловчи ташкилот номи (баҳоловчи);

баҳоловчи ташкилотларнинг профессионал жамоат бирлашмасига аъзолиги.

Баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботнинг якуний тузилиши баҳоловчи томонидан баҳолаш объектининг хусусиятига, баҳолаш мақсадларига ва баҳолаш ҳисоботининг мақсадли фойдаланувчисидан келиб чиққан ҳолда ўзгариши мумкин.

62. «Қиймат турлари» Миллий баҳолаш стандарти (бундан буён матнда 5-сон МБС деб юритилади) қиймат турларини, уларнинг таърифлари ва талқинини белгилайди ҳамда баҳолаш объектининг аниқланиши лозим бўлган қиймат турини белгилашда қўлланилиши керак.

63. Баҳолаш объектининг баҳолаш мақсадларидан келиб чиқиб бозор ёки бозор қийматидан фарқланувчи қиймати белгиланади.

64. Қиймат тури баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда кўрсатилган қиймат учун асос бўлган асосий принципларни белгилайди.

Қиймат тури бошланғич маълумотлар ва фаразларни танлашга ёки белгилаб беришга, шунингдек қиймат ҳақидаги якуний натижага таъсир кўрсатиши мумкин.

65. Баҳолашни ўтказишда қўлланиладиган қиймат турларига қуйидаги умумий элементлар хос:

баҳолаш объекти бўйича тузилиши мўлжалланаётган битим (бундан буён матнда мўлжалланаётган битим деб юритилади);

мўлжалланаётган битимнинг санаси;

мўлжалланаётган битимнинг тарафлари.

66. Қиймат туридан келиб чиқиб мўлжалланаётган битим қуйидаги шаклларга бўлинади:

гипотетик битим;

ҳақиқий битим;

харид қилиш (инвестициялаш) бўйича битим;

сотув (инвестиция объектидан чиқиш) бўйича битим;

муайян ёки гипотетик бозорда олдиндан белгиланган тавсифлар бўйича амалга ошириладиган битим.

67. Мўлжалланаётган битимнинг санаси баҳоловчи томонидан баҳолашни амалга оширишда қандай ахборот ва маълумотларни эътиборга олишга таъсир кўрсатади.

Аксарият қиймат турлари иштирокчиларга очиқ бўлмаган ахборотни ёки бозордаги вазиятни баҳолаш санаси ёхуд қийматни аниқлаш санаси ҳолатига қўшимча ўрганишларсиз ҳисобга олиш имконини бермайди.

68. Қиймат тури асосий фаразлар, шу жумладан гипотетик битим хусусияти, битим тарафларининг хоҳишлари ва улар ўртасидаги муносабатлар, шунингдек баҳолаш объектининг бозордаги экспозиция даври давомийлигини акс эттиради.

69. Баҳоловчи баҳолашга оид вазифа шартлари ва мақсадларига мос келадиган қиймат турини танлаши ҳамда ушбу қиймат тури билан боғлиқ барча талабларга амал қилиши зарур.

Баҳолаш ёндашуви ва усуллари, дастлабки маълумотлар ва чекланишларни танлаш қиймат турига боғлиқ бўлади.

70. Баҳоловчи баҳолашга оид вазифада кўрсатилган баҳолаш мақсадларига мос келмайдиган қиймат туридан фойдаланмаслиги керак.

71. Баҳолашга оид бошланғич маълумотларнинг хусусияти ва манбалари қиймат турига мувофиқ бўлиши керак.

72. ЯМБСга мувофиқ қиймат турлари қуйидаги гуруҳларга ажратилади:

а) бозор қийматига оид:

бозор қиймати;

бозор ижара ҳақи;

гаров объектининг қиймати;

б) бозор қийматидан фарқланувчи қийматларга оид:

адолатли қиймат;

инвестиция қиймати;

синергетик қиймат;

тугатиш қиймати;

йўқ қилиш қиймати;

қолдиқ баланс қиймати;

алмаштиришнинг қолдиқ қиймати;

такрор ишлаб чиқариш қолдиқ қиймати;

махсус қиймат;

суғуртага оид қиймат;

солиққа оид қиймат.

73. Бозор қийматидан фарқланувчи баҳолаш қиймати асосида бажарилган барча баҳолаш натижалари ҳар хил фаразларни талаб қилади, улар баҳоловчи томонидан аниқ идентификация қилиниши ва баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботга киритилиши лозим.

Бозор қийматидан фарқланувчи тегишли баҳолаш қийматини аниқлаш имкони бўлмаган тақдирда, баҳоловчи баҳолашга оид вазифага буюртмачи билан келишилган холда, тегишли ўзгартиришлар киритиши лозим.

74. Қиймат тури битим натижасида сотувчининг сотиш харажатларини ёки харидорнинг сотиб олиш харажатларини, шунингдек томонлар томонидан тўланиши керак бўлган солиқларни ҳисобга олмаган ҳолда, баҳолаш объектининг ҳисобланган қийматини англатади.

75. Баҳоловчи қиймат турларини ўзи томонидан тўғри талқин этилиши ва қўлланилиши учун жавобгардир.

76. Баҳолаш объектининг бозор қиймати деганда энг эҳтимол тутилган нархи тушунилиб, унга кўра мазкур баҳолаш объектининг очиқ бозорда рақобат шароитида, битимнинг тарафлари барча зарур ахборотга эга бўлган ҳолда ўз манфаатлари йўлида оқилона ва ихтиёрий равишда ҳаракат қилади, битим нархининг баланд-пастлигида эса бирон-бир фавқулодда ҳолатлар, шу жумладан тарафлардан бирининг ушбу битимга қўшилиш мажбурияти акс этмайди.

Агар бирон-бир баҳолаш объектини баҳолашда мажбурий ўтказиш талаби мавжуд бўлган норматив ҳужжатда ёки баҳолаш объектини баҳолаш тўғрисидаги шартномада қийматнинг аниқ тури кўрсатилмаган бўлса, мазкур объектнинг бозор қиймати белгиланиши лозим. Мазкур қоида норматив ҳужжатда баҳолаш объекти қийматининг турини аниқловчи Ўзбекистон Республикасининг «Баҳолаш фаолияти тўғрисида»ги Қонунида ёки ЯМБСда назарда тутилмаган атамалардан фойдаланилган тақдирда ҳам қўлланилиши керак.

77. Бозор қиймати қуйидаги концептуал доираларда талқин қилиниши лозим:

а) «энг эҳтимол тутилган нарх...» — пулда ифодаланган, бозорда тижорат битими тузилганда актив учун тўланиши мумкин бўлган нарх.

Бозор қиймати унинг таърифида кўрсатилган шартларга риоя этилганда баҳолаш санасида бозорда оқилона қабул қилиниши эҳтимоли энг юқори бўлган нархдир. Бу нарх оқилона ўйлаган сотувчи учун эришилиши мумкин бўладиган энг яхши, оқилона ўйлаган харидор учун эса эришилиши мумкин бўладиган энг фойдалисидир. Бу нархни аниқлашда, хусусан битимнинг алоҳида шартлари ёки ҳолатларига, масалан молиялаштиришнинг ноодатий шакли, мулкни сотиб кейин ижарага қайта олиш, битимга жалб этилган тарафлардан бири томонидан тақдим этилган махсус компенсациялар ёки чегирмалар кабиларга боғлиқ ҳолда ошириб ёки тушириб юборилган нархлар ҳисобга олинмайди, шунингдек фақат муайян аниқ мулкдор ёки харидор учун ҳамёнбоп бўлган қийматнинг бирорта элементи ҳам ҳисобга олинмайди;

б) «...очиқ бозорда рақобат шароитида…» — баҳолаш объектининг қиймати олдиндан белгилаб қўйилган ёки келишилган сотув нархи эмас (рақобатсиз шартлар), балки рақобат шароитида тахмин қилиниб, ҳисоблаб чиқилган миқдордир. Бу нарх баҳолаш санасидаги битимнинг шундай нархики, битимни амалга оширганда бозор қиймати таърифида кўрсатилган барча бошқа шартлар бажарилган бўлади;

в) «...битим...» — томонлар мустақил равишда ҳаракат қилишларини ва улар ўртасида битим нархини бозорга хос бўлмаган ҳолга келтирадиган махсус муносабатлар йўқлигини англатади;

г) «...ўз манфаатлари йўлида оқилона ҳаракат қилади…» — манфаатдор харидор ҳам, манфаатдор сотувчи ҳам сотилаётган активнинг хусусияти ва хоссалари, унинг ҳақиқий ва потенциал фойдаланилиши, шунингдек баҳолаш санасида бозордаги ҳолат ҳақида етарли даражада хабардор қилинган деб тахмин қилинишини англатади. Ушбу маълумотларга эга бўлган ҳолда уларнинг ҳар бири ўз позицияси нуқтаи назаридан битимдаги энг мақбул нархни қўлга киритишга интилган ҳолда ҳаракат қилади.

д) «...ихтиёрий равишда ҳаракат қилади...» — тарафларнинг ҳар бирида битим тузишга ўз асослари борлиги, аммо уларнинг бирортаси ҳам битим тузишга мажбур эмаслиги ёки ҳаддан ташқари мойиллиги йўқлигини англатади.

78. Бозор қиймати харидорлар ва сотувчилардан ташкил топган очиқ бозорда нархларни белгилашни ўз ичига олади.

79. Активнинг бозор қиймати ундан энг самарали фойдаланилишини акс эттиради. Бундай фойдаланиш жисмонан мумкин, қонуний рухсат этилган ва молиявий жиҳатдан амалга оширилиши керак.

80. Бозор қиймати асосидаги баҳолашлар таққосланувчи объектларга тегишли ахборотга асосланиши лозим.

Баҳолаш жараёни баҳоловчидан зарур ва керакли текширувларни ўтказишни, тўғри таҳлил олиб боришни ҳамда ахборот ва далиллар билан асосланган фаразларни шакллантиришни талаб қилади. Бу жараёнда баҳоловчилар бозорда кузатиладиган ва ишга дахлдор барча фактларни, тенденцияларни, таққосланувчи битимларни ва бошқа ахборотни баҳолаш вазифасига боғлик тарзда кўриб чиқишга мажбур.

Бозор маълумотлари чекланган бўлса ёки умуман мавжуд бўлмаса, баҳоловчи баҳолаш ҳисоботида лозим даражада вазиятни очиб бериши ҳамда маълумотларнинг етарли эмаслиги боис ҳисоб-китоблар қандай тарзда чекланганлигини (агар чекланган бўлса) кўрсатиши лозим.

Барча баҳолашларда баҳоловчининг шахсий мулоҳазаси талаб этилади.

81. Агар баҳоловчи баҳоланаётган баҳолаш объекти бозорига алоқадор бўлган очиқ маълумотлар ва ҳолатларни таҳлил қилиш имкониятига эга бўлса, баҳолаш жараёнида қўлланиладиган ҳар бир ёндашув ёки усул билан баҳолаш объектининг бозор қийматини аниқлашни таъминлаши лозим.

82. Бозор ижара ҳақи деганда баҳолаш санасига энг эҳтимол тутилган нарх тушунилиб, унга кўра мазкур баҳолаш объектининг очиқ бозорда рақобат шароитида ижарага берилиши мумкин бўлган, ижара битимининг тарафлари (манфаатдор ижарага берувчи ва ижарачи) барча зарур ахборотга эга бўлган ҳолда (маркетинг), ўз манфаатлари йўлида оқилона ва ихтиёрий равишда ҳаракат қилади, ижара ҳақининг миқдорида эса бирон-бир фавқулодда ҳолатлар, шу жумладан тарафлардан бирининг ушбу битимга қўшилиш мажбурияти акс этмайди.

83. Шартномавий ижара ҳақи деганда тузилган ижара шартномаси шартларига асосан тўланадиган ижара ҳақи тушунилади. Ижара ҳақи ижара муддатига қатъий белгилаб қўйилган ёки ўзгарувчан бўлиши мумкин. Ижара ҳақининг ўзгаришлари ижара шартномасида акс эттирилган бўлиб, ижарага берувчи оладиган нафларнинг умумий миқдорини ва ижарага олувчининг мажбуриятларини белгилаш учун аниқ ва тушунарли бўлиши керак.

84. Бозор ижара ҳақидан ижара шартномасини ёки ижара ҳуқуқини баҳолашда баҳолаш қиймати тури сифатида фойдаланилиши мумкин. Бундай ҳолларда шартномавий ижара ҳақи ва бозор ижара ҳақи (агар шартномавий ижара ҳақидан фарқ қилса) эътиборга олиниши керак.

85. Баъзи ҳолларда бозор ижара ҳақи тузилган ижара шартномаси шартлари асосида қабул қилиниши/ҳисобланиши мумкин.

86. Гаров объектининг қиймати деганда гаров нарсаси бўлган ёки гаров таъминоти сифатида ўтказилиши режалаштирилаётган баҳолаш объектининг бозор қиймати тушунилади.

Ҳар қандай мол-мулк, шу жумладан ашёлар ва мулкий ҳуқуқлар (талаблар) гаров нарсаси бўлиши мумкин, муомаладан чиқарилган мол-мулк, кредиторнинг шахси билан узвий боғлиқ бўлган талаблар, хусусан ҳаёти ёки соғлиғига етказилган зарарни қоплаш тўғрисидаги талаблар, алиментлар тўғрисидаги талаблар ҳамда бошқа шахсга берилиши қонун билан ман этилган бошқа талаблар бундан мустасно.

87. Баҳолашга оид вазифада баҳоловчи баҳолаш объектини баҳолаш гаров мақсадлари учун амалга оширилганлигини кўрсатиши керак.

88. Адолатли қиймат деганда баҳолаш объекти аниқ белгиланган ва барча зарур ахборотга эга, манфаатдор бўлган тарафлар ўртасида эркин битим асосида сотилганда (мулк сотилганда ёки қарздорлик ҳисобдан чиқарилганда), ушбу тарафларнинг манфаатларини акс эттирадиган, ҳисоблаб чиқиладиган-баҳоланадиган нарх тушунилади.

89. Адолатли қийматни аниқлаш қатъий белгиланган тарафлар ўртасида ушбу тарафларнинг ҳар бири битимдан кўрадиган афзалликлари ёки салбий томонларини ҳисобга олганда, адолатли бўладиган худди шундай нархни баҳолашни талаб қилади.

Бунда, қийматни аниқлашда қоида тариқасида, бозор иштирокчиларига хос бўлмайдиган ёки улар фойдалана олмайдиган барча афзалликлар ёки салбий ҳолатлар ҳисобга олинмайди.

90. Инвестиция қиймати деганда баҳолаш объектининг эгаси ёки потенциал инвестор учун уларнинг инвестициявий ёки операцион (хўжалик) мақсадлари ҳисобга олинадиган қиймат тушунилади.

91. Инвестиция қиймати субъектив ўзига хос қиймат тури бўлиб, актив қиймати унинг эгаси учун уни бошқа тарафга сотганда, олиш мумкин бўлган миқдорга тенг бўлсада, ушбу қиймат турида иқтисодий субъект активга эгалик қилишдан ва тегишлича актив билан ҳеч қандай алмашув мўлжалланмасдан олиши мумкин бўлган фойдалар акс эттирилади.

92. Инвестиция қийматида иқтисодий субъектнинг молиявий аҳволи ва баҳолашни бажаришдан молиявий мақсадлари акс эттирилади. Бу қийматдан кўпинча инвестициялар самарадорлигини аниқлаш учун фойдаланилади.

93. Синергетик қиймат — икки ва ундан ортиқ активлар ёки иштирокчиликдаги улушларнинг бирлаштирилиши натижасида қийматнинг умумий йиғиндиси суммаси уларнинг алоҳида олинган қийматлари суммасидан ортиқ бўлиб чиққанда (ижобий синергия) ёки аксинча холларда (салбий синергия) ҳосил бўладиган қиймат.

94. Агар фақат аниқ бир харидор синергетик самарани қўлга киритса, синергетик қиймат бозор қийматидан фарқланади, чунки синергетик қийматда активнинг фақат аниқ харидор учун қийматга эга бўлган аниқ тавсифлари акс этади.

95. Синергетик қийматни аниқлаш зарурати объектлар бир-бирини функционал равишда тўлдирадиган (ижобий синергия) ёки ҳар қандай функцияларни керакли даражада бажаришга халақит берадиган (салбий синергия) кўчмас мулк объектларининг мулкий ва инвестиция комплексларини баҳолашда пайдо бўлади.

96. Тугатиш қиймати деганда актив ёки активлар гуруҳини қисмларга бўлиб сотиб юборганда олиниши мумкин бўлган сумма тушунилади. Тугатиш қийматида активларни сотишга тайёрлаш ҳамда сотиш билан боғлиқ харажатларини ҳисобга олиш керак.

97. Тугатиш қийматини баҳолашни ўтказишнинг қуйидаги дастлабки шарт-шароитларидан фойдаланиб аниқлаш мумкин:

маркетинг даврида тартибга солинган битим;

маркетинг даври қисқартирилган мажбурий битим.

Баҳоловчи баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда тугатиш қийматини аниқлаш жараёнида фойдаланган дастлабки шарт-шароитни кўрсатиши шарт.

98. Йўқ қилиш қиймати деганда баҳолаш объектининг уни ташкил этган материалларнинг бозор қийматига тенг қиймати тушунилади.

Бу қиймат ялпи ёки соф қиймат (сотиш харажатларини чегирган ҳолда) тарзида ифодаланиши мумкин.

Йўқ қилиш қийматининг алоҳида ҳолати скрап қиймати (Scrap value) деб аталиб, унда объектнинг энг самарали қиймати уни металл парчалари сифатида сотиш деб тан олинган қиймат ҳисобланади.

99. Қолдиқ баланс қиймати деганда асосий воситаларнинг бошланғич (тикланиш) қийматидан жами эскириш суммаси чегириб ташланган қиймат тушунилади.

100. Алмаштиришнинг қолдиқ қиймати баҳолаш объектига ўхшаш объектни баҳолаш ўтказиш санасидаги бозор нархларида баҳолаш объектининг эскиришини ҳисобга олган холда яратиш учун зарур бўлган харажатлар миқдорини англатади.

101. Такрор ишлаб чиқариш қолдиқ қиймати деганда баҳолаш объекти билан бир хил объектни бир хил материаллар ва бир хил технологиялардан фойдаланган ҳолда яратишга сарфланадиган, баҳолашни ўтказиш санасида мавжуд бозордаги нархларда ўлчанадиган, баҳолаш объектининг эскиришини ҳисобга олувчи харажатлар суммаси тушунилади.

102. Махсус қиймат — бозор қийматидан юқори сумма бўлиб, фақат махсус харидор (алоҳида манфаатга эга бўлган) учун қийматга эга бўлган активларнинг муайян тавсифларини акс эттирадиган қиймат тушунилади.

103. Суғуртага оид қиймат деганда суғурта шартномаси ёки полисида назарда тутиладиган қиймат тушунилади. Бунда, суғурта мақсадлари учун мулкнинг ҳақиқий қиймати суғурта шартномаси ёки полиси имзоланган кунига аниқланади.

104. Солиққа оид қиймат деганда амалдаги солиқ қонунчилиги асосида ҳисоблаб чиқиладиган қиймат тушунилади.

105. Баҳолашга оид вазифада ва баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда ушбу қиймат солиқнинг қайси тури учун аниқланаётганлиги кўрсатилиши керак.

106. Баҳолаш учун зарур шарт-шароитларда (тахминий фойдаланишда) актив ёки мажбуриятдан фойдаланиш шартлари (ҳолатлари) акс эттирилади. Бу баҳолаш объектига тегишли бўлиши мумкин бўлган битим ҳолатларининг энг эҳтимолий тўпламига оид тахминнинг бир тури ҳисобланади. Турли баҳолаш қийматлари учун алоҳида баҳолаш шарт-шароитлари талаб этилиши ёки улар бир нечта баҳолаш шарт-шароитларида кўриб чиқилиши мумкин. Қуйидагилар умумий баҳолаш шарт-шароитлари ҳисобланади:

энг самарали фойдаланиш;

жорий/мавжуд фойдаланиш;

тартибга солинган тугатиш (сотиш);

мажбурий сотиш.

107. Энг самарали фойдаланиш деганда активдан фойдаланишнинг шундай шакли тушуниладики, бунда иштирокчи нуқтаи назаридан актив учун энг юқори қиймат таъминланади.

Энг самарали фойдаланиш амалга ошириш имкони борлиги (агар ўринли бўлса), молиявий асосланганлиги, қонунчилик нуқтаи назардан рухсат этилган бўлиши ва бу энг юқори қийматга олиб келиши шарт.

Агар бундай фойдаланиш тури жорий фойдаланишдан фарқ қилса, активни ундан самаралироқ фойдаланиладиган шаклига ўтказиш харажатлари унинг қийматига таъсир қилади.

«Энг самарали фойдаланиш» деганда дастлабки шарт-шароит нуқтаи назаридан актив сифатида кўчмас мулк объекти тушунилади.

108. Энг самарали фойдаланиш турини аниқлаш қуйидагиларни назарда тутади:

активдан у ёки бу тарзда фойдаланишни амалга ошириш имконини аниқлаш, бунда иштирокчилар оқилона деб тан оладиган фойдаланишлар ҳисобга олинади;

«қонунчилик нуқтаи назардан рухсат этилган бўлиши» талабини ҳисобга олиш учун активдан фойдаланишдаги ҳар қандай ҳуқуқий чекловларни эътиборга олиш керак. Масалан, шаҳарсозлик талаблари ёки ҳудудлар бўйича чекловлар, шунингдек бу чекловлар келгусида ўзгариши мумкинлиги;

фойдаланилишнинг «молиявий асосланган»лиги ҳақидаги талаб амалга ошириш имкони бор ва қонунчилик нуқтаи назардан рухсат этилганлиги активдан муқобил фойдаланишда одатдаги иштирокчига жорий фойдаланишдаги самарадан, активни муқобил фойдаланишга ўтказиш харажатларини инобатга олган ҳолда, етарли самара беришини ҳисобга олади.

109. Жорий/мавжуд фойдаланиш деганда актив ёки мажбуриятдан ҳозирги пайтдаги фойдаланиш шакли тушунилади. Жорий фойдаланиш активдан энг самарали фойдаланиш шаклига мос келиши мумкин.

110. Тартибга солинган тугатишда (сотишда) харидор(лар)ни излаш учун оқилона муддатларни назарда тутади, тугатиш жараёнида сотилиши керак бўлган активларнинг қиймати кўрсатилади, бунда сотувчи активни «мавжуд ҳолатда» ва «жойлашган жойида» сотишга мажбур бўлади.

Харидор(лар)ни излашга ажратилган оқилона муддат актив турига ва бозор шароитларига қараб, фарқ қилиши мумкин.

111. «Мажбурий сотиш» тушунчаси сотувчи сотувни амалга оширишга мажбур бўлганда ва бунинг натижасида экспозиция даври учун (сотиш учун объект бозорда бўлиши керак бўлган вақт) муддат етарли бўлмаган ҳамда харидорлар етарли текширувни ўтказа олмайдиган ҳолларда ишлатилади.

Бунда, олиниши мумкин бўлган нарх сотувчига бўлган босим хусусиятига ва нима учун актив бўйича зарур даражада экспозиция/маркетинг қила олмаслигига боғлиқ бўлади. Ушбу нарх етарли вақт ичида сотишни амалга ошира олмаслик сабабли сотувчи учун оқибатларни акс эттириши мумкин.

Агар сотувчига босим хусусиятлари ва сабаблари маълум бўлмаса, унда мажбурий сотишдан олиниши мумкин бўлган нархни тўғри аниқлаш мумкин бўлмайди.

Мажбурий сотишда сотувчи рози бўладиган нарх бозор қийматининг таърифи бўйича гипотетик манфаатдор сотувчини эмас, балки унинг ўзига хос шароитларини акс эттирувчи нарх бўлади.

Мажбурий сотиш — бу айирбошлаш содир бўлган вазиятнинг тавсифи бўлиб, аниқ белгиланган қиймат турини ифодаламайди.

112. Агар мажбурий сотишдаги нархни аниқлаш талаб этилса, сотувчига таъсир қиладиган чекловларнинг аниқ сабаблари кўрсатилиши керак.

Белгиланган муддатда сотишни амалга ошира олмаслик оқибати тегишли фаразлар билан кўрсатилиши керак.

Агар баҳолаш санасида бундай сабаблар мавжуд бўлмаса, улар махсус фаразлар сифатида аниқ белгиланиши керак.

113. Мажбурий сотишдаги зарур шарт-шароит қуйида келтирилган барча шартлар бажарилган тақдирда, аниқ мулк учун олиш мумкин бўлган энг эҳтимолий нархни акс эттиради:

сотишни қисқа муддатда тугатиш;

актив баҳолаш санасида ёки битим якунланиши керак бўлган маълум вақт ичида амал қиладиган бозор шароитлари таъсири доирасига тушади;

харидор ва сотувчи эҳтиёткорлик ҳамда хабардорлик билан ҳаракат қилади;

сотувчи сотишни амалга оширишга мажбур;

харидор битим тузишда хоҳишга эга;

ҳар иккала тараф ўзлари учун манфаатдор тарзда ҳаракат қилади;

экспозицияга ажратилган муддатнинг қисқалиги сабабли, маркетинг ўтказишнинг одатий чораларини қўллаб бўлмайди;

тўлов пул маблағлари билан амалга оширилади.

114. Фаолиятсиз ёки пасайиб бораётган бозорда сотиш автоматик равишда «мажбурий сотиш»нинг далили ҳисобланмайди, чунки сотувчи вазият яхшиланган тақдирда яхшироқ нархга умид қилиши мумкин.

Агар сотувчи активни зарур даражада маркетинг ўтказа олмаслик имконини бермайдиган муддат ичида сотишга мажбур бўлмаса, бу сотувчи бозор қийматининг таърифида келтирилган манфаатдор сотувчи ҳисобланади.

115. Амалга оширилган «мажбурий сотиш» битимлари қиймат тури бозор қиймати бўлган баҳолашда ҳисобга олинмайди.

116. Баҳолаш объектининг бозор қийматини аниқлашда дастлабки маълумотлардан бозор қийматидан фарқланувчи қийматлар бўйича баҳоланган объектлар ҳақидаги маълумотлар чиқариб ташланади ҳамда улар фақат маълум бир харидор ёки сотувчига хос бўлиб, бошқа иштирокчиларга нисбатан қўлланилмайди.

117. Иштирокчиларга маълум бўлмаслиги мумкин бўлган ва алоҳида иқтисодий субъектлар учун хос бўлган ўзига хос омилларга қуйидагилар мисол бўлади:

аналог активлар портфелини яратиш натижасида юзага келган қўшимча қиймат ёки қийматнинг пасайиши;

активнинг иқтисодий субъектга тегишли бошқа активлар билан ўзаро ноёб таъсири (синергия);

фақат кўриб чиқилаётган иқтисодий субъектга нисбатан қўлланиладиган юридик ҳуқуқлар ёки чекловлар;

кўриб чиқилаётган иқтисодий субъектга қўлланиладиган солиқ имтиёзлари ёки солиқ солиш мажбуриятлари;

кўриб чиқилаётган иқтисодий субъект учун эксклюзив бўлган активдан фойдаланиш имконияти.

Агар баҳолашнинг мақсади маълум бир мулкдор учун қийматни (масалан, инвестиция қийматини) аниқлаш бўлса, иқтисодий субъект учун ўзига хос бўлган омиллар активни баҳолашда акс эттирилади.

118. Қиймат турини белгилашда гипотетик битимда активнинг ҳолатини ёки актив алмашинуви мўлжалланаётган ҳолатларни аниқлаштириш учун битта ёки бир нечта фаразларни кўрсатиш зарур бўлади. Бундай фаразлар қийматга сезиларли таъсир кўрсатиши мумкин.

119. Фаразлар турлари қуйидаги икки тоифага ажратилади:

қабул қилинган фактлар баҳолаш санасига мавжуд фактлардан фарқланмайди ёки ушбу фактларга мувофиқ келиши мумкин (фаразлар);

қабул қилинган фактлар баҳолаш санасида ҳақиқатда мавжуд бўлган фактлардан фарқ қиладиган фактлар (махсус фаразлар).

120. Баҳолаш санасида мавжуд фактларга мос фактлар ёки мос келиши мумкин бўлган фактлар билан боғлиқ фаразлар баҳоловчи томонидан амалга оширилган ўрганишлар ёки сўровлар ҳажмининг чекланганлиги оқибати бўлиши мумкин.

Ушбу фаразларга қуйидагилар мисол бўлиши мумкин:

бизнеснинг тўлақонли фаолият юритаётган хўжалик юритувчи субъект сифатида берилаётганлиги ҳақидаги фараз;

бизнесга жалб қилинган активлар бизнессиз (якка тартибда ёки гуруҳ сифатида) бериб юборилаётганлиги ҳақидаги фараз;

алоҳида баҳоланаётган актив бошқа бир-бирини тўлдирувчи активлар билан бирга ўтказилиши ҳақидаги фараз;

акциядорлик улуши акциялар пакети ёки алоҳида ўтказилиши ҳақидаги фараз.

121. Агар баҳолаш санасида қабул қилинган фактлар ҳақиқий мавжуд фактлардан фарқ қилса, улар махсус фаразлар деб аталади.

Махсус фаразлар мумкин бўлган ўзгаришларнинг актив қийматига таъсирини кўрсатиш учун ишлатилади.

Махсус фаразлар баҳолаш фойдаланувчисига баҳолаш тўғрисидаги ҳисобот ҳозирги шароитларнинг ўзгаришига боғлиқлигини ёки баҳолаш санасидаги фикрни акс эттиришини кўрсатади ҳамда иштирокчилар унга рози бўлмаганлиги учун уни «махсус» деб белгилашади.

Махсус фаразларга қуйидагилар мисол бўлиши мумкин:

кўчмас мулк ижара мажбуриятлари юклатилмаган тўлиқ мулк ҳуқуқида эканлиги тўғрисидаги фараз;

баҳолаш санасига таклиф этилаётган бино қурилиши ҳақиқатда тугалланганлиги ҳақида фараз;

шартнома тузилмаган бўлсада, баҳолаш санасида уни мавжуд деб ҳисоблаш ҳақидаги фараз;

молиявий инструмент иштирокчи фойдаланиши мумкин бўлган даромадлилик эгри чизиғидан фарқли даромадлилик эгри чизиғи ёрдамида баҳоланаётганлиги ҳақидаги фараз.

122. Барча фаразлар ва махсус фаразлар белгиланган шароитга мувофиқ асосланган, тегишли далиллар билан мустаҳкамланган ҳамда баҳолаш мақсадидан келиб чиқиб долзарб бўлиши мажбур.

123. «Баҳолашнинг ёндашувлари ва усуллари» Миллий баҳолаш стандарти (бундан буён матнда 6-сон МБС деб юритилади) баҳолашнинг ёндашувлари ва усуллари, уларнинг таърифлари, талқини ва қўлланилишини белгилайди.

124. Баҳоловчилар мазкур 6-сон МБСни талқин қилиш ва қўллаш ҳамда баҳолашнинг ҳар бир тури (мажбурий ёки ташаббускор/ихтиёрий) учун тегишли ёндашувлар ва усулларни танлаш учун жавобгардир.

125. Баҳолашда энг мақбул ёндашувни танлашга эътиборни қаратиш лозим. Барча ёндашувлар нарх мувозанати, фойда ёки алмаштиришнинг иқтисодий тамойилларига асосланади.

Баҳолашнинг асосий ёндашувлари қуйидагилардан иборат:

қиёсий ёндашув;

даромад ёндашуви;

харажат ёндашуви.

Баҳолаш ёндашувларининг ҳар бири турли хил қўллаш усулларини ўз ичига олади.

126. Баҳолаш объектини баҳолашда баҳолаш ёндашувини танлашдан асосий мақсад аниқ мавжуд ҳолатларда фойдаланиш учун энг мос келадиган усулни танлашдан иборат. Баҳолаш усулларидан бирортаси ҳам барча вазиятларда қўллаш учун мос келмайди. Уларни танлашда камида қуйидагиларни ҳисобга олиш керак:

баҳолашга оид вазифада кўрсатилган шартлар ва мақсадларга мувофиқ аниқланадиган баҳолаш қиймат(лар)и ва зарур шарт-шароитни (дастлабки шарт-шароитларни);

баҳолашда қўллаш мумкин бўлган ёндашувлар ва усулларнинг кучли ва заиф томонларини;

баҳолаш объектининг тавсифидан келиб чиқиб, ҳар бир ёндашув ва усулларни қўллашнинг мақсадга мувофиқлиги;

баҳолаш мақсади ва вазифалари;

зарур бўлган ишончли маълумотларнинг мавжудлиги, тўлиқлиги ва ишончлилиги;

ўтказиладиган баҳолашдаги фаразлар ва чекловлар;

баҳолаш натижаларидан фойдаланиш тахмини.

127. Баҳолаш объектини баҳолашни амалга оширишда баҳоловчи қиёсий, даромад ва харажат ёндашувларини қўллаши лозим. Баҳолаш жараёнида баҳолаш ёндашувлари ва усулларини қўллаш ёки қўллашни рад этиш баҳоловчи томонидан асослаб берилиши лозим.

Баҳоловчи ҳар бир баҳолаш ёндашуви доирасида аниқ баҳолаш усулларини ўзи мустақил белгилаш ҳуқуқига эга. Баҳолаш усулларини танлашда у ёки бу усулни қўллаш учун ахборотнинг етарлилиги ва ишончлилиги ҳисобга олинади.

128. Агар баҳоловчи баҳолашга оид вазифа шартларидан келиб чиқиб ягона баҳолаш усулининг аниқлилиги ва тўғрилигига ишонч ҳосил қилган бўлса, баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда асослантирилган ҳолда қийматни баҳолашнинг битта усулидан фойдаланиши мумкин. Ягона усулни қўллашда етарли маълумотлар мавжуд бўлмаса,баҳоловчилар қийматни аниқлаш учун бир нечта баҳолаш ёндашувлари ва усулларидан фойдаланишни кўриб чиқишлари керак.

Агар бир нечта баҳолаш ёндашувлари ва усуллари ёки бир ёндашув доирасида бир нечта усуллар қўлланилса, бундай ёндашувлар ва/ёки усуллар ёрдамида олинган баҳолаш натижалари мувофиқлаштирилиши лозим. Бунда, баҳолаш натижалари ўртача қийматни ҳисобламасдан баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда акс эттирилиши керак.

129. Агар баҳолашда турли ёндашувлар ва/ёки баҳолаш усулларидан фойдаланган ҳолда, қиймат кўрсаткичларида жиддий фарқланишлар олинса, баҳоловчи қиймат кўрсаткичлари нима учун бундай фарқланаётганини тушуниш учун таҳлил олиб бориши керак. Бунда, икки ёки ундан ортиқ фарқланаётган қиймат кўрсаткичини оддийгина (арифметик) ўлчаш (келишиши) мақсадга мувофиқ бўлмайди.

Бунда, баҳоловчи қўлланилган ёндашувлар/усуллардан бирортаси қийматнинг ишончлироқ кўрсаткичини олишни қанчалик таъминлай олиши масаласини ҳал қилиш учун ЯМБСнинг 128-банди талабларини ҳисобга олиши керак.

130. Қиёсий ёндашув — бу баҳолаш объектини нархи маълум бўлган бир хил ёки таққосланувчи (ўхшаш) объектлар билан қиёслаш орқали қиймат кўрсаткичи олинадиган усуллар тўплами. Қиёсий ёндашув алмаштириш принципидан келиб чиқади.

131. Қиёсий ёндашув усуллари объектнинг ҳақиқатан ҳам бозор қиймати ҳақида тасаввур берадиган таққосланувчи баҳолаш объектларининг фаол бозори мавжуд бўлганда самарали ҳисобланади.

132. Қуйидаги ҳолатларда қиёсий ёндашувни қўллаш ва унга катта салмоқ бериш керак бўлади:

баҳолашда қўлланилаётган қиймат тури нуқтаи назаридан қаралаётган объект эътиборга олиш мумкин бўлган яқинда тузилган битимда сотилганда;

қаралаётган объект ёки моҳиятига кўра унга ўхшаш объектлар бозорда фаол равишда айланганда (сотилганда);

«моҳиятан ўхшаш» объектлар билан тез-тез ва/ёки яқинда содир этилган битимлар мавжуд бўлганда.

Агар ушбу ҳолатлар мавжуд бўлмаса, қуйидаги ҳолатларда ҳам қиёсий ёндашувни қўллаш ва унга катта салмоқ бериш мумкин:

бозорда кўриб чиқилаётган объект билан ёки «моҳиятан ўхшаш» объектлар билан тузилган битимлар бозорнинг беқарорлиги ва заиф фаолияти туфайли етарли даражада аҳамиятли бўлмаганда;

объект ёки деярли ўхшаш объектлар бозорда у қадар фаол равишда айланмаганда (сотилмаганда);

бозорда содир бўлган битимлар тўғрисидаги маълумотлар мавжуд бўлганда, аммо таққосланувчи объектлар қаралаётган объектдан сезиларли даражада фарқ қилган холда, бу эса субъектив тузатишлар киритишни талаб қилиши мумкин бўлганда;

яқинда амалга оширилган битимлар ҳақидаги маълумотлар ишончсиз бўлганда (батафсил маълумот мавжуд эмаслиги, бозор шартларидан ташқари битим, муаммоли сотиш ва бошқалар);

активнинг қийматига таъсир қилувчи энг муҳим омил — такрор ишлаб чиқариш харажатлари ёки унинг даромад олиш имконияти эмас, балки бозорда унга бериладиган нарх.

Агар ушбу кўрсатилган мезонлар бажарилмаса, баҳоловчи қиёсий ёндашув орқали олинган қиймат миқдорини асослаш учун бошқа ҳар қандай ёндашувларни қўллашни кўриб чиқиши керак.

133. Қиёсий ёндашув қўлланилмаган тақдирда, бошқа ёндашувларни қўллашда дастлабки бозор маълумотларидан максимал даражада фойдаланиш керак (самарали даромад ва фойда меъёри каби бозорни баҳолаш кўрсаткичлари).

134. Агар таққосланувчи бозор маълумотлари айнан бир хил ёки моҳиятига кўра айнан ўхшаш объектларга тааллуқли бўлмаса, баҳоловчи баҳоланган ва таққосланувчи объектлар ўртасидаги сифат ва миқдорий ўхшашлик ва фарқларнинг қиёсий таҳлилини ўтказиши керак.

Кўпинча қиёсий таҳлил натижаларининг якунларига кўра тузатишлар киритиш зарур бўлади.

Тузатишлар киритиш асосли амалга оширилиши керак ва баҳоловчи тузатишлар сабабларини баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда ҳужжатлаштириб қўйиши ҳамда миқдорий баҳони қандай берганлигини тушунтириб бериши керак.

135. Қиёсий ёндашувни қўллашда асосий талаб таққослаш объектини (аналогни) тўғри танлаш ҳисобланади.

Таққослаш объекти баҳоланаётган объект билан функционал ва таснифланиши жиҳатидан ўхшаш бўлиши, жумладан баҳоланаётган объект ҳамда таққослаш объекти функцияси ва нархни шакллантириш параметрлари миқдори бўйича битта гуруҳга мансуб бўлиши зарур.

136. Қиёсий ёндашувда кўпинча таққосланувчи объектлар танланмасидан олинадиган бозор мультипликаторларидан фойдаланилади, уларнинг ҳар бири ўзига хос мультипликатор кўрсаткичи билан тавсифланади.

Мавжуд кўрсаткичлар оралиғидан мос мультипликаторни танлаш, сифат ва миқдорий омилларни ҳисобга оладиган асослашни талаб қилади.

137. Баҳолаш объекти қийматини қиёсий ёндашув орқали баҳолашда қуйидаги асосий усуллардан фойдаланилади:

таққосланувчи битимлар усули (индикатив/олдинги битимлар усули);

капитал бозори усули (аналог-оммавий компанияларни таққослаш усули);

сотувларни тўғридан-тўғри қиёслаш усули ва бошқалар.

138. Қиймат кўрсаткичини олиш учун таққосланувчи битимлар усули қўлланилганда, баҳоланаётган ўхшаш ёки бир хил объектлар билан битимлар тўғрисидаги маълумотлардан фойдаланилади.

Агар баҳолаш объекти таққосланувчи битимда иштирок этса, бу усул «олдинги битимлар усули» деб аталади.

139. Агар баҳолаш объекти билан кам миқдорда битимлар содир этилган бўлса, баҳоловчи бир хил ёки ўхшаш объектлар учун таклиф нархларини ҳисобга олиши мумкин. Бунда, мазкур ҳолат аниқ белгиланган, синчиклаб таҳлил қилинган ва ҳужжатлаштирилган бўлиши лозим.

Баҳолаш объектининг қийматини аниқлашда унга берилган таклиф нархлари маълумотларнинг ягона манбаси сифатида қўлланилмаслиги керак, бироқ бошқа усуллар қўлланилганда улар мақбул деб ҳисобланиши мумкин.

Баҳолаш объектини сотиб олиш ёки сотиш бўйича таклиф нархлари таҳлил қилинганда, ушбу нархларга салмоқ миқдори белгиланади. Бунда, ушбу таклиф нархи билан боғлиқ мажбуриятлар ҳамда унинг бозорда бўлган даври ҳисобга олиниши лозим.

Масалан, баҳолаш объектини эълон қилинган нархда сотиш ёки сотиб олиш бўйича мажбуриятини ифодаловчи таклифга бундай қатъий мажбуриятни назарда тутмасдан эълон қилинган нарх таклифига қараганда каттароқ салмоқ бериш керак.

140. Таққосланувчи битимлар усулидан фойдаланишда баҳолаш объекти параметрларини қиёсий таҳлил қилишнинг турли натижаларидан фойдаланиш мумкин. Бу параметрлар «таққослаш бирликлари» деб ҳам аталади ва таққослаш учун асос бўлиб хизмат қилади. Таққослаш бирликлари асосан қуйидагилардан иборат:

а) кўчмас мулкка бўлган ҳуқуқларни баҳолашда:

бир квадрат метр учун нарх;

бир квадрат метр учун ижара ҳақи;

капиталлаштириш ставкаси.

б) бизнесни баҳолашда:

моддий ва номоддий активларнинг фоизлар, солиқлар ва амортизациядан олдинги фойда мултипликаторлари (EBITDA — Earnings before interest, taxes, depreciation and amortization);

нарх/фойда мултипликатори;

нарх/тушум мултипликатори;

нарх/баланс қиймати мултипликатори.

в) молиявий инструментларни баҳолашда:

даромадлилик;

фоиз ставкалари спредлари (фоиз ставкасидан юқори маржа).

Фойдаланиладиган таққослаш бирликлари активга тегишли бўлган гуруҳ, тармоқ ва минтақага боғлиқ ҳолда бир-биридан фарқ қилиши мумкин.

141. Таққосланувчи битимлар усулини қўллашда қуйидаги муҳим босқичлар мавжуд:

тегишли бозорда иштирокчилар фойдаланадиган таққослаш бирликларини аниқлаш;

ўринли таққосланувчи битимларни аниқлаш ва баҳолашнинг асосий салмоқ кўрсаткичларини, шу жумладан ушбу битимлар бўйича мультипликаторларни ҳисоблаш;

таққосланувчи объектлар ва баҳоланаётган объект ўртасидаги сифат ҳамда миқдорий ўхшашлик ва фарқларни изчил таққослаш таҳлилини ўтказиш;

заруратга кўра баҳоланаётган объект билан таққосланаётган объектлар ўртасида фарқларни акс эттириш мақсадида баҳолаш кўрсаткичларига керакли тузатишлар киритиш;

баҳоланаётган объектга тузатилган баҳолаш кўрсаткичларини қўллаш;

агар бир нечта баҳолаш кўрсаткичларидан фойдаланилган бўлса, олинган қиймат кўрсаткичларини мувофиқлаштириш.

142. Баҳоловчи таққосланувчи битимларни танлашда қуйидагиларни ҳисобга олиши керак:

бир нечта битимлар бўйича далиллар қоида тариқасида, бир марталик битимга қараганда самарали ҳисобланади;

бир хил ўхшаш объектлар билан тузилган битимлар, ушбу битимда ҳақиқий сотиш нархига сезиларли тузатишларни талаб қиладиган объектларга нисбатан яхшироқ қиймат кўрсаткичини таъминлайди;

баҳолаш санасига яқинроқ амалга оширилган битимлар ҳамда қатъий тижорат асосида бир-бирига боғлиқ бўлмаган томонлар иштирокида амалга оширилган битимлар устувор аҳамиятга эга;

баҳоловчи таққосланувчи объектнинг тавсифини чуқурроқ таҳлил қилиш имкониятига эга бўлиши учун битим бўйича мақбул маълумотларга эга бўлиши керак;

таққосланувчи битимлар тўғрисидаги маълумот ишончли ва эътиборга молик манбадан олиниши керак;

амалга оширилган битимлар режалаштирилаётган битимларга (таклиф нархига) қараганда ишончли ҳисобланади.

143. Баҳоловчи таққосланувчи битимлар ва баҳолаш объекти ўртасидаги ҳар қандай муҳим фарқларни таҳлил қилиши ҳамда тузатиш киритиши керак. Тузатишни талаб қиладиган энг кенг тарқалган фарқлар қуйидагилардан иборат:

муҳим тавсифлар (ёши, ўлчами, хусусиятлари ва бошқалар);

кўриб чиқилаётган объектга ёки таққосланувчи объектларга қўйилган тегишли чекловлар;

географик жойлашуви (объектнинг жойлашган жойи ва/ёки объект билан битим амалга оширилиши мумкин бўлган ёки ундан фойдаланадиган жой) ҳамда тегишли иқтисодий ва норматив-ҳуқуқий муҳит;

активларнинг рентабеллиги ёки фойдалилиги;

ретроспектив ва кутилаётган ўсиш;

даромадлилик даражаси/фоиз ставкалари;

таъминот турлари;

таққосланувчи битимларни амалга оширишдаги ноодатий шартлар;

таққосланувчи объект ва баҳоланаётган объектга нисбатан ликвидлилик ва назорат даражаси билан боғлиқ фарқлар;

мулкчилик тавсифлари (эгалик қилишнинг ҳуқуқий шакли, эгалик қилишнинг фоиз ифодасидаги улуши);

таққосланувчи объектлар таклиф нархлари ва содир этилган битимлар нархлари.

144. Капитал бозори усули таққослаш учун актив сифатида баҳоланаётган активга ўхшаш ва оммавий сотиладиган таққосланувчи активлар тўғрисидаги ахборотдан фойдаланишни назарда тутади.

Капитал бозори усули таққосланувчи битимлар усулига ўхшаш ҳисобланади, капитал бозори усули очиқ бозорда савдо қилинадиган таққосланувчи активларга боғлиқ бўлади. Қуйидагилар капитал бозори усулининг таққосланаётган активларнинг очиқ бозорда сотилиши билан боғлиқ фарқли жиҳатлари ҳисобланади:

баҳолаш қиймати кўрсаткичларини/таққосланувчи далилларни баҳолаш санасига олиш имконияти;

таққосланувчи активлар тўғрисидаги маълумотларнинг фойдаланиш учун очиқлиги;

таққосланувчи активлар тўғрисидаги маълумотларнинг бухгалтерия ҳисоби стандартларига мувофиқ тайёрланганлиги.

145. Капитал бозори усулидан баҳолаш объекти очиқ бозорда сотиладиган аналог-объектга ўхшаш бўлганда фойдаланилиши мумкин. Бу эса объектларнинг тўғри таққосланишини таъминлайди.

146. Капитал бозори усулини қўллашнинг асосий босқичлари қуйидагилардан иборат:

тегишли бозорда иштирокчилар қўллайдиган баҳолашнинг солиштирма кўрсаткичларини/таққосланувчан далилларни белгилаш;

оммавий бозорда сотиладиган аналог-объектларни танлаш ҳамда улар билан битимларда белгиланган асосий баҳолаш кўрсаткичларини (мультипликаторларни) ҳисоблаш;

бозорда сотиладиган аналог-объектлар билан баҳоланадиган актив ўртасидаги сифат ва миқдорий ўхшашликларни ҳамда фарқларни изчил қиёсий таҳлил қилиш;

заруратга кўра, баҳоланаётган объект билан очиқ бозорда сотиладиган аналог-объектлар ўртасидаги фарқларни ҳисобга олиш мақсадида ҳисоблаб чиқилган баҳолаш кўрсаткичларига тузатишлар киритиш;

тузатиш киритилган баҳолаш кўрсаткичларини баҳоланаётган активга қўллаш;

агар бир нечта баҳолаш кўрсаткичларидан фойдаланилган бўлса, ҳар бир ҳолатда олинган қиймат кўрсаткичларини (баҳолаш натижаларини) келишиш (салмоғини чиқариш).

147. Баҳоловчи оммавий бозорда сотиладиган аналог-объектларни танлашда қуйидагиларни ҳисобга олиши керак:

оммавий бозорда сотиладиган бир нечта аналог-объектлардан фойдаланиш битта аналог-объектдан фойдаланишга қараганда афзалроқ ҳисобланади;

оммавий савдода сотиладиган аналог-объектлар асосида олинган далиллар (ўхшаш бозор сегменти, ҳудуд, тушумлар ва/ёки активлар ҳажми, ўсиш суръатлари, рентабеллик коэффициентлари, қарз капиталидан фойдаланиш, ликвидлилик ва диверсификация) жиддий тузатишларга муҳтож таққосланувчи аналогларга қараганда яхшироқ баҳолаш кўрсаткичини олиш имконини беради;

фаол олди-сотдидаги қимматли қоғозлар суст айланаётган қимматли қоғозларга қараганда муҳимроқ маълумотларни беради.

148. Баҳоловчи фойдаланилган очиқ бозорда сотиладиган аналог-объектлар билан баҳоланаётган актив ўртасидаги ҳар қандай жиддий фарқларни таҳлил қилиши ва тегишли тузатишлар киритиши лозим.

Тузатишни талаб қиладиган кенг тарқалган фарқларга қуйидагилар мисол бўлиши мумкин:

муҳим тавсифлар (ёши, ўлчами, тузилиши ва шунга ўхшаш бошқа хусусиятлари);

тегишли чегирмалар ва устамалар;

баҳоланаётган ёки таққосланаётган объектларга нисбатан тегишли чекловлар;

таҳлил қилинаётган компаниянинг географик жойлашуви, у жойлашган жойдаги иқтисодий ва ҳуқуқий муҳит;

активларнинг рентабеллиги ёки даромадлилиги;

ретроспектив ва кутилаётган ўсиш;

таққосланаётган ва баҳоланаётган активнинг ликвидлилиги ҳамда назорат тавсифлари билан боғлиқ фарқлар;

мулкчилик шакли.

149. Қиёсий ёндашувда баҳоланаётган актив, битимлар ёки олди-сотди бўлаётган қимматли қоғозлар ўртасидаги фарқларни ҳисобга олиш учун тузатишлар киритиш муҳим ҳисобланади. Тузатишлар деганда чегирмалар ва устамалар тушунилади.

150. Чекланган ликвидлилик учун чегирма (DLOM — Discount for Lack of Marketability) таққосланувчи аналоглар баҳоланаётган активга нисбатан юқори бозор ликвидлилигига эга бўлганда қўлланилади.

Чекланган ликвидлилик учун чегирма (DLOM) бир хил активлар таққосланганда, осон сотиладиган актив сотилиши қийинроқ ёки сотишга чекловлари кўпроқ бўлган активга қараганда кўпроқ қийматга эгалиги ҳақидаги тасаввурни акс эттиради.

151. Назорат борлиги учун устамалар (мукофотлар) (сотиб олиш учун бозор иштирокчиларининг мукофотлари — Control Premiums ёки Market Participant Acquisition Premiums (MPAPs) ва назорат йўқлиги учун чегирмалар (пакетнинг назоратсиз табиати учун чегирмалар — Discount for Lack of Control (DLOC) таққосланувчи аналог билан баҳоланаётган актив ўртасидаги мазкур чегирмаларнинг қарорлар қабул қилишга таъсири борасидаги фарқини акс эттириш ҳамда объект ёки компания фаолиятига ўзгартиришлар киритиш учун қўлланилади.

Иштирокчилар, қоида тариқасида, баҳоланаётган активни назорат қилмасликдан кўра уни назорат қилишни афзал кўрадилар.

Иштирокчиларнинг назорат борлиги учун ҳақ тўлашга ёки назоратнинг йўқлиги учун чегирма қилишга тайёрлиги ушбу актив эгаси учун иқтисодий фойдани ҳақиқатан ҳам ошириш кўрсаткичи бўлиб хизмат қилади.

Назорат борлиги учун устамалар ёки назорат йўқлиги учун чегирмалар қуйидагилар:

пул оқимлари ошишининг аниқ натижаларини таҳлил қилиш;

назорат қилиш билан боғлиқ таваккални камайтириш;

бозорда муомалада бўлган қимматли қоғозларнинг назорат пакети учун тўланган ҳақиқий нархларни бундай битимни тузишга қадар бозор баҳоси билан солиштириш орқали ҳисоб-китоб қилинади.

152. Блокловчи чегирмалардан (blockage discounts) баҳоланаётган актив бозорда айланадиган акциялар пакети унинг эгаси ушбу пакетни очиқ бозорда белгиланган нархга салбий таъсир кўрсатмаган ҳолда тез сотиб юбора олмайдиган даражада катта бўлганда фойдаланилади.

Блокловчи чегирмаларга ҳар қандай оқилона усулдан фойдаланган ҳолда миқдорий баҳо бериш мумкин, бироқ қоида тариқасида, иштирокчи сотилиши мўлжалланган акцияларни бозорда берилаётган нархга салбий таъсир кўрсатмасдан сотиб юбориши (қимматли қоғозларнинг бир кунлик одатий савдолар ҳажмини ташкил қиладиган қисмига нисбатан камроқ қисмини сотиш) мумкин бўлган муддатни ҳисобга оладиган моделдан фойдаланилади.

Тегишли қиймат турлари, жумладан молиявий ҳисобот учун адолатли қийматдан фойдаланилганда, блокловчи чегирмаларнинг қўлланилиши тақиқланади.

153. Даромад ёндашуви — бу баҳолаш объектидан келажакда фойдаланишдан кутилаётган даромадни аниқлаш асосида баҳолаш объекти қийматини баҳолаш усуллари тўплами.

Даромад ёндашувини қўллашда активнинг қиймати активдан келадиган даромадлар, пул оқимлари ёки тежаладиган харажатларнинг жорий (келтирилган) қиймати билан белгиланади.

154. Даромад ёндашуви қуйидаги ҳолатларда қўлланилиши ва унга катта салмоқ берилиши керак:

активнинг даромад келтириш имконияти мавжуд бўлганда;

баҳоланаётган активдан келгусида муайян вақт давомида даромад олиш ҳамда унинг муддатларини ишончли прогноз қилиш мумкин бўлса ва айни вақтда бозорда ўхшаш аналог-объектлар (агар мавжуд бўлса) сони кўп бўлмаса.

Ушбу мезонлар бажарилмаган тақдирда, баҳоловчи бошқа ҳар қандай ёндашувларни қўллашни ҳам кўриб чиқиши керак.

Қуйидаги ҳолатларда ҳам даромад ёндашувини қўллаш мумкин:

баҳоланаётган активдан даромад олиш имконияти мазкур активнинг қийматига таъсир қилувчи омиллардан бири бўлганда;

баҳоланаётган актив билан боғлиқ келажакдаги даромадларнинг суммаси ва муддатлари бўйича сезиларли ноаниқлик мавжуд бўлганда;

баҳоланаётган актив ҳақидаги тўлиқ маълумотларни олиш имкони мавжуд бўлмаганда (миноритар акция эгаси молиявий ҳисоботларга эга бўлиши мумкин, лекин прогнозлар/бюджетларга эмас);

баҳоланаётган актив ҳали даромад келтира бошламаган, аммо прогнозларга кўра, келгусида даромад келтиради.

155. Инвесторларнинг ўз инвестициялари бўйича аниқланган таваккалчилик даражасини ҳисобга олган ҳолда даромад/самара олиш кутилмаси даромад ёндашувининг асосий жиҳати ҳисобланади.

156. Баҳолаш объекти қийматини даромад ёндашуви билан баҳолаш учун баҳоловчи баҳолаш объектидан кутилаётган даромадни баҳолаш санасидаги ягона қиймат бирлигига айлантиришга асосланган қуйидаги усулларнинг биридан фойдаланади:

пул оқимларини дисконтлаш усули (бундан буён матнда ПОД усули деб юритилади) — баҳолаш объекти қийматини баҳолаш санасига прогноз ва прогноздан кейинги даврлардаги (даврнинг охиридаги) пул оқимларининг жорий қийматларини қўшиш йўли билан аниқлашга асосланади;

даромадни капиталлаштириш усули — баҳолаш объекти қиймати белгиланган даврдаги даромад миқдорини ушбу даромадга мос келадиган капиталлаштириш ставкасига бўлиш орқали аниқланади.

157. ПОД усули пул оқимлари беқарор бўлган активларни баҳолаш учун қўлланилади.

158. ПОД усулига мувофиқ прогнозлаштирилаётган келгусидаги пул оқимлари баҳолаш санасидан орқага дисконтланади, бу эса натижада активнинг жорий (ҳозирги) қийматини аниқлашга имкон беради.

159. Қуйидагилар ПОД усулини қўллашнинг асосий босқичлари ҳисобланади:

баҳоланаётган объектнинг ва уни баҳолашнинг хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда пул оқимининг энг муносиб турини танлаш (солиқлар тўлангунга қадар ёки солиқлар тўлангандан кейинги пул оқимлари, ялпи пул оқимлари ёки хусусий ва/ёки инвестицияланган капитал учун пул оқимлари, реал ёки номинал пул оқимлари ва ҳ.к.);

пул оқимини прогнозлашнинг энг мақбул даврини аниқлаш (прогноз даври);

пул оқими прогноз даври мобайнидаги пул оқимлари прогнозини тайёрлаш;

баҳоланаётган активнинг хусусиятларини инобатга олган ҳолда белгиланган прогноз даври тугагандан сўнг, баҳоланаётган актив учун прогноздан кейинги қийматни (бундан буён матнда терминал қиймат деб юритилади) аниқлаш;

тегишли дисконтлаш ставкасини аниқлаш;

дисконтлаш ставкасини, заруратга кўра терминал қийматини ҳам ҳисобга олган ҳолда прогнозлаштирилаётган пул оқимига қўллаш.

160. Актив ёки унинг баҳолаш хусусиятини ҳисобга олган ҳолда тегишли пул оқими турини танлашда баҳоловчи қуйидаги омилларни эътиборга олиши лозим:

яхлит актив ёки бир қисми сифатида унинг улушига тўғри келувчи пул оқими. Қоида тариқасида, яхлит актив (инвестицияланган капитал)га тўғри келувчи пул оқимидан фойдаланилади. Баъзи ҳолларда бошқа шаклдаги даромадлар жумладан, акциядорлик (хусусий) капитали (асосий қарздорлик бўйича сумма ва фоизлар тўловидан кейин) ёки дивидендлар (акциядорлар ўртасида тақсимланувчи пул оқими)дан фойдаланилади;

пул оқимлари солиқ тўлагунга қадар ёки солиқ тўлангандан кейин аниқланиши мумкин. Бунда қўлланиладиган солиқ ставкасининг баҳолаш қийматига мувофиқлигини таъминлаш лозим;

реал ёки номинал пул оқими. Реал пул оқимида инфляция ҳисобга олинмайди, номинал пул оқимида эса инфляция ҳисобга олинади. Агар кутилаётган пул оқими инфляция даражаси бўйича тахминларни ўз ичига олса, дисконтлаш ставкаси инфляцияни ҳисобга олган тузатишни ҳам ўз ичига олиши керак;

валюта. Баҳолашда қўлланиладиган валютани танлаш инфляция ва таваккалчилик билан боғлиқ фаразларга таъсир кўрсатиши мумкин. Ушбу ҳолат ривожланаётган бозорлар ёки юқори даражадаги инфляциядаги валюта учун ўта муҳим ҳисобланади. Прогнозни тузишда фойдаланиладиган валюта ва у билан боғлиқ таваккалчиликлар актив жойлашган ёки фаолият юритаётган мамлакат(лар) билан боғлиқ таваккалчиликлардан ажратилиши керак;

прогноздаги пул оқимининг тури (эҳтимоллик сценарийсини инобатга олувчи кутиладиган пул оқими, энг эҳтимолий пул оқимлари, шартномавий пул оқимлари ва бошқалар);

дисконтлаш ставкаси ва бошқа дастлабки кўрсаткичлар танланган пул оқими турига мос келиши керак.

161. Прогноз даврини танлаш мезонлари баҳолаш мақсадига, активнинг ўзига хос хусусиятига, мавжуд маълумотларга ва талаб этиладиган қийматлар турига боғлиқ бўлади. Фойдаланиш муддати кам бўлган активлар бўйича пул оқимларини улардан фойдаланишнинг бутун муддати мобайнида прогнозлаш мумкин.

162. Прогноз даврини танлашда баҳоловчилар қуйидаги омилларни ҳисобга олишлари керак:

активдан фойдаланиш муддати;

прогноз учун асос бўладиган ишончли маълумот мавжуд бўлган муддат;

активнинг ва ундан кўриладиган фойданинг барқарор ўсишига эришиш учун етарли бўлган, ундан кейин терминал қийматни қўллаш мумкин бўлган энг кам прогноз даври;

циклик (даврий) активларни баҳолашда белгиланадиган прогноз даври, қоида тариқасида, имкон борича бутун циклни (даврни) ўз ичига олиши лозим;

унумли фойдаланиш муддати чекланган активлар учун пул оқими, қоида тариқасида, ушбу активдан тўлиқ унумли фойдаланиш муддати давомида прогноз қилинади.

163. Прогноз қилинадиган пул оқимида баҳоланаётган активга боғлиқ барча келгусидаги тушумлар ва пул маблағлари сарфларининг ҳажми ва муддатлари тегишли баҳолаш қийматидан келиб чиққан ҳолда ҳисобга олиниши керак.

164. Прогноз қилинадиган пул оқими қуйидагиларни акс эттиради:

шартномада келишилган ёки белгиланган пул оқими;

юқори эҳтимолли пул оқимлари;

эҳтимоллик билан ўлчаниб, кутилаётган пул оқими;

келгусидаги пул оқимларининг бир нечта эҳтимолий вариантлари.

165. Турли хил пул оқимлари аксарият ҳолларда турли хил таваккалчилик даражаларини акс эттиради ва улар учун турли дисконтлаш ставкалари талаб этилиши мумкин.

166. Баҳоловчи пул оқими прогнозларида баҳоланаётган объектнинг мавсумийлиги ва даврийлигини тўғри ҳисобга олинишини таъминлаши керак.

167. Агар актив маълум бир прогноз даври охирида фаолият кўрсатиши кутилса, баҳоловчилар ушбу давр тугаганидан кейин активнинг қийматини (терминал қиймат) баҳолашлари керак.

Ҳисобланган терминал қиймат охирги прогноз даврида пул оқимига қўлланилган бир хил дисконтлаш ставкасидан фойдаланган ҳолда баҳолаш санасига дисконтланади.

168. Терминал қийматда қуйидагилар инобатга олиниши зарур:

активнинг фойдаланиш муддати чекланган ёки чексиз фойдаланиш муддатига эгалиги, чунки бу омиллар терминал қийматини ҳисоблашдаги усулга таъсир кўрсатади;

белгиланган прогноз давридан кейин активнинг ўсиш салоҳияти (потенциали) мавжудлиги;

маълум бир прогноз даври охирида олиниши кутилаётган олдиндан белгиланган пул миқдори кутилаётганлиги;

терминал қиймати аниқланган вақтда активга нисбатан кутилаётган хавф даражаси;

прогноз даври якунлангандан кейин мазкур активга қўлланиладиган солиқлар (агар мавжуд бўлса), ушбу солиқларнинг чексиз давр мобайнида давом этиши;

терминал қиймат, пул оқимларининг ҳар қандай «максимал» ёки «минимал» даражаси чексиз равишда сақланиб қолишидан қатъи назар, активнинг циклик хусусиятини ҳисобга олиши керак.

169. Баҳоловчилар терминал қийматни ҳисоблашнинг ҳар қандай оқилона усулини қўллаши мумкин. Терминал қийматни ҳисоблашнинг турли хил усуллари мавжуд бўлиб, қуйидагилар энг кўп қўлланиладиган усуллар ҳисобланади:

гордон модели/доимий ўсиш модели;

қиёсий ёндашуви/чиқиш қиймати;

скрап қиймати/утилизация қилиш харажатлари.

170. Гордон модели активнинг қиймати келгусида чексиз вақт давомида доимий суръатда кўтарилиши (ёки пасайиши)ни тахмин қилади.

171. Қиёсий ёндашув/чиқиш қиймати усулида терминал қийматни ҳисоблашда бозор маълумотлари ёки бозор мултипликатори асосида капиталлаштириш коэффициенти қўлланилади.

Қиёсий ёндашув/чиқиш қиймати усулидан фойдаланганда баҳоловчилар ушбу ЯМБСнинг қиёсий ёндашув ва қиёсий ёндашув усуллари бўлимида кўрсатилган талабларга риоя қилишлари керак.

172. Айрим активларнинг терминал қиймати олдинги пул оқимларига ҳеч қандай алоқаси бўлмаслиги мумкин. Мазкур активларга шахталар ёки нефть қудуқлари каби тугаётган активлар мисол бўла олади.

Бунда, терминал қиймат скрап қиймати сифатида активни сотиш харажатлари чегирилган ҳолда ҳисоблаб чиқилади. Агар активни сотиш харажатлари скрап қийматидан юқори бўлса, у ҳолда терминал қиймати манфий кўрсаткичли бўлиб, «утилизация харажатлари» ёки «активни ҳисобдан чиқариш мажбуриятлари» сифатида аниқланади.

173. Прогноз қилинаётган пул оқимининг дисконтлаш ставкаси нафақат пулнинг вақт билан боғлиқ қийматини, балки кўриб чиқилаётган пул оқими тури ва активдан келажакда фойдаланиш билан боғлиқ хавфларни ҳам ҳисобга олиши керак.

174. Баҳоловчилар дисконтлаш ставкасини ҳисоблаш учун ҳар қандай оқилона усулдан фойдаланишлари мумкин.

Дисконтлаш ставкасини аниқлаш ёки мақбул дисконтлаш ставкасини қўллашни белгилашнинг кўплаб усуллари мавжуд бўлсада, умумэътироф этилган усулларнинг тўлиқ бўлмаган рўйхати қуйидагиларни ўз ичига олади:

капитал активларни ҳисоблаш модели (CAPM — Capital Asset Pricing Model);

капиталнинг ўртача ҳисобланган қиймати (WACC — Weighted Average Cost of Capital);

кузатилган ёки тахмин қилинган ставкалар/даромадлар;

кумулятив тузиш усули.

Баҳоловчи дисконтлаш ставкасини қўллашнинг мақсадга мувофиқлигини баҳолашда муқобил таҳлил усулларини кўриб чиқиши керак. Қўлланиладиган таҳлил усулларининг қисман рўйхатига қуйидагилар киради:

ички даромадлилик даражаси (IRR — Internal Rate of Return);

ўртача ҳисобланган даромадлилик даражаси (WARA — Weighted Average Rate of Return).

175. Қўлланиладиган дисконтлаш ставкасининг тўғрилигини текширишда бахоловчилар тасдиқловчи таҳлилларни ҳисобга олишлари керак. Бунда, ички даромадлилик даражаси (IRR) ёки активларнинг ўртача ҳисобланган даромадлилик даражасини (WARA) топиш ҳамда таҳлил қилиниши керак.

176. Дисконтлаш ставкасини ҳисоблашда баҳоловчи қуйидагиларни инобатга олиши зарур:

баҳоланаётган актив турини (масалан, қарзни баҳолашда қўлланиладиган дисконтлаш ставкалари кўчмас мулк ёки бизнесни баҳолашда қўлланиладиган дисконтлаш ставкаларидан фарқ қилади);

таққосланаётган бозор битимларида қўлланиладиган ставкалар;

активнинг географик жойлашуви ва/ёки улар сотиладиган бозорларнинг жойлашган жойи;

активдан унумли фойдаланиш муддати/даври ёки активнинг хизмат кўрсатиш муддати, баҳолаш объектига сармоя киритиш учун хавф омили сифатида (масалан, ставка активнинг ишлатиш шартларига боғлиқ ва пул оқими даврига мослаштирилади);

бошланғич маълумотларнинг асослилиги;

фойдаланиладиган қиймат турлари;

пул оқимини шакллантириш учун фойдаланиладиган валюта.

177. Баҳоловчи дисконтлаш ставкасини ҳисоблашда қуйидагиларни ҳисобга олиши лозим:

дисконтлаш ставкасини аниқлашда фойдаланиладиган усулни тавсифлаш ва усулни танлашни ёзма равишда асослантириш;

дисконтлаш ставкасининг келиб чиқишини исботловчи далилларни, шу жумладан муҳим бошланғич маълумотлар ва уларни келиб чиқиши ҳамда манбаларнинг қўлланилишини асослаш.

178. Даромадни капиталлаштириш усулидан пул оқимлари ўзгармас деб башорат қилинганда фойдаланилади. Бунда, баҳоловчи:

ретроспектив ва жорий молиявий ҳисоботларни таҳлил қилиши ва зарур бўлса, уларни бир меъёрга олиб келиши;

капиталлаштириладиган даромад тури ва суммасини танлаши;

капиталлаштириш ставкасини ҳисоблаб чиқиши;

баҳолаш объектининг жорий қийматини аниқлаши;

якуний тузатишлар киритиши шарт.

179. Капиталлаштириш ставкаси танланган даромад турига мос келиши лозим ва қуйидаги усулларнинг бири орқали ҳисоблаб чиқилади:

ўхшаш объектлар ҳақидаги битимлар ва таклифлар хусусида маълумотлар бўлса, бозор экстракцияси усули;

дисконтлаш ставкасида даромад ўзгаришининг доимий суръатини ҳисобга олиш усули.

Бошқа ҳолатларда баҳоловчи капиталлаштириш ставкасини ҳисоблашда ҳар қандай асослантирилган усулни қўллаш ҳуқуқига эгадир.

180. Баҳолаш объекти қиймати танланган даромад суммасини капиталлаштириш ставкасига бўлиш орқали ҳисобланади.

181. Харажат ёндашуви — бу баҳолаш объекти қийматини баҳолашнинг эскиришлар йиғиндисини ҳисобга олган ҳолда баҳолаш объектини сотиб олиш, тиклаш ёки алмаштириш учун зарур бўлган барча харажатларни аниқлашга асосланган усуллари тўплами.

Тиклаш харажатлари бир хил материаллар ва технологиялардан фойдаланган ҳолда баҳолаш объекти билан ўхшаш бўлган янги объектни яратиш учун сарфланадиган харажатлар йиғиндиси (баҳолаш санасида амалда бўлган бозор нархларида) ҳисобланади.

Баҳолаш объектини алмаштириш харажатлари замонавий материаллар ва технологиялардан фойдаланган ҳолда, баҳолаш объектининг фойдалилиги билан бир хил бўлган янги объектни яратиш учун сарфланадиган харажатлар йиғиндиси (баҳолаш санасида амалда бўлган бозор нархларида) ҳисобланади.

182. Харажат ёндашувини қуйидаги ҳолатларда қўллаш ва унга катта салмоқ бериш керак:

иштирокчилар баҳоланаётган актив билан деярли ўхшаш бўлган активни ҳеч қандай чекловларсиз қайта яратишга қодир ва бу актив жуда тез яратилиши оқибатида иштирокчида баҳоланаётган активдан дарҳол фойдаланиш имконияти учун катта устама тўлашнинг зарурати бўлмаганда;

баҳоланаётган актив бевосита даромад олиб келмайдиган, шунингдек активнинг ўзига хос хусусияти даромад ёндашуви ва/ёки қиёсий ёндашувдан фойдаланиш имконини бермаганда;

қўлланиладиган қиймат тури тиклаш қиймати ва алмаштириш харажатларига асосланганда.

183. Баҳоловчи харажат ёндашувида олинган харажат кўрсаткичларини тасдиқлаш учун бошқа ёндашувларни қўллаш ва натижаларни улар билан келишиш/салмоғини чиқариш имкониятини ҳисобга олиши керак.

Қуйидаги ҳолатларда ҳам харажат ёндашуви қўлланилиши ва унга юқори салмоқ берилиши мумкин:

иштирокчилар ўхшаш фойдали хусусиятга эга активни қайта яратишни кўриб чиқишлари мумкин, лекин норматив-ҳуқуқий характерга эга ёки активни яратиш учун вақт билан боғлиқ муҳим тўсиқлар мавжуд бўлганда;

харажат ёндашуви бошқа ёндашувларнинг тўғрилигини текшириш учун қўлланилганда (масалан, харажат ёндашувини амалдаги корхона сифатида баҳоланаётган бизнесни, тугатиш қиймати базасида кўпроқ қийматга эга бўлиши мумкинлигини текшириш учун қўлланилади);

агар актив яқинда яратилган бўлса, харажат ёндашувида қўлланиладиган фаразлар юқори даражадаги ишончга эга бўлганда.

184. Қисман тугалланган активнинг қиймати активни яратиш жараёнида қилинган харажатларни, шунингдек иштирокчиларнинг актив тўлиқ яратилганида мулк қийматига нисбатан кутишларини акс эттиради ҳамда активни тугаллаш учун зарур харажатлар, вақт, фойда ва рискка тегишли тузатишлар ҳам ҳисобга олинади.

185. Харажат ёндашуви қуйидаги усуллар ёрдамида ҳисобланади:

алмаштириш харажатлари усули — қийматни ҳисоблаш худди шундай тенг қийматда (эквивалент) ва фойдалиликдаги аналог-активга қилинган харажатларни ҳисоблаш йўли билан аниқланади;

тиклаш харажатлари усули — қийматни ҳисоблаш активнинг аниқ нусхасини қайта яратишга (тиклашга) кетган харажатларни ҳисоблаш йўли билан аниқланади;

компонент усули — активнинг қиймати унинг таркибий қисмларининг қийматларини қўшиш орқали ҳисобланади.

186. Алмаштириш харажатлари усулидан фойдаланишнинг асосий босқичлари қуйидагилардан иборат:

тенг қийматли фойдалиликни таъминлайдиган активни яратиш ёки сотиб олиш истагида бўлган иштирокчи амалга оширадиган барча харажатларни ҳисоблаш;

баҳоланаётган активнинг жисмоний, функционал ва ташқи эскириши муносабати билан қанчалик қадрсизланиши мавжудлигини аниқлаш;

баҳоланаётган актив қийматини олиш учун умумий харажатлар суммасидан жами эскириш-қадрсизланишни чегириш.

187. Алмаштириш харажатлари баҳоланаётган актив билан бир хил функцияларни бажарадиган ҳамда тенг қийматли фойдалиликни таъминлайдиган, иқтисодий самарадор материаллар ва технологиялардан фойдаланган ҳолда қурилган ёки ишлаб чиқарилган замонавий эквивалент активга тегишли бўлади.

188. Тиклаш харажатлари усули қуйидаги ҳолларда қўлланилади:

замонавий эквивалент активга қилинган харажатлар баҳоланаётган активнинг аниқ нусхасини қайта яратиш харажатларидан юқори бўлганда;

баҳоланаётган актив берадиган фойдалиликни замонавий эквивалент актив эмас, балки унинг аниқ нусхаси таъминлаши мумкин бўлганда.

189. Тиклаш харажатлари усулини қўллашнинг асосий босқичлари қуйидагилардан иборат:

баҳоланаётган активнинг аниқ нусхасини яратиш мақсадида иштирокчининг барча сарф-харажатларини ҳисоблаш;

баҳоланаётган активнинг жисмоний, функционал ва ташқи эскириши муносабати билан қанчалик қадрсизланиши мавжудлигини аниқлаш;

баҳоланаётган актив қийматини олиш учун умумий харажатлар суммасидан жами эскириш-қадрсизланишни чегириш.

190. Компонент усули, қоида тариқасида, инвестиция компанияларига ёки қиймати биринчи навбатда уларнинг қўйилмалари ва/ёки мулки билан белгиланадиган корхоналарга ёки активларга нисбатан қўлланилади.

191. Компонент усули қуйидаги босқичлар орқали амалга оширилади: