Ўзбекистон Республикасининг «Энергиядан оқилона фойдаланиш тўғрисида»ги Қонунига (Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Ахборотномаси, 1997 й., 4-5 сон, 118-модда), Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1992 йил 29 апрелдаги 210-сонли «Собиқ ССР Иттифоқи қонун ости ҳужжатларини қайта кўриб чиқиш бўйича ишларини ташкил этиш тўғрисида»ги қарорига ва 2004 йил 1 мартдаги 96-сонли қарори (Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2004 й., 9-сон, 105-модда) билан тасдиқланган Электр энергетикада назорат бўйича давлат инспекцияси тўғрисидаги низомга мувофиқ буюраман:

1. Иссиқлик энергиясини ва иссиқлик элтувчиларни ҳисобга олиш қоидалари иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Мазкур буйруқ Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлигида давлат рўйхатидан ўтказилган кундан бошлаб ўн кун ўтгандан кейин кучга киради.

Мазкур Қоидалар Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2009 йил 22 августдаги 245-сон «Электр ва иссиқлик энергиясидан фойдаланиш қоидаларини тасдиқлаш тўғрисида»ги қарорига мувофиқ иссиқлик энергиясини ва иссиқлик элтувчиларни ҳисобга олиш услубиётини белгилайди.

1. Ушбу Қоидаларда қуйидаги асосий тушунчалардан фойдаланилган:

иссиқлик истеъмоли тизимлари — иссиқлик юкламасининг бир ёки бир нечта турларини (иситиш, вентиляция, иссиқ сув таъминоти, технологик эҳтиёжлар) қондиришига мўлжалланган уловчи қувурлар ёки иссиқлик тармоқларига эга бўлган иссиқликни истеъмол қилиш ускуналари мажмуаси;

иссиқлик истеъмоли тизимларини боғлиқ бўлган уланиш схемаси — иссиқлик истеъмоли тизимини иссиқлик тармоғига уланиш схемаси, бунда иссиқлик элтувчи иссиқлик тармоғидан иссиқлик истеъмоли тизимига бевосита берилади;

иссиқлик истеъмоли тизимларини боғлиқ бўлмаган уланиш схемаси — иссиқлик истеъмоли тизимини иссиқлик тармоғига уланиш схемаси, бунда иссиқлик тармоғидан қабул қилинадиган иссиқлик элтувчи истеъмолчининг иссиқлик пунктида ўрнатилган иссиқлик алмашувчи орқали ўтади, бу ерда кейинчалик иссиқлик истеъмоли тизимида фойдаланадиган иккиламчи иссиқлик элтувчини иситади;

иссиқлик манбаи — иссиқлик энергиясини ишлаб чиқариш ва уни узатиш учун мўлжалланган қурилма;

иссиқлик пункти — иссиқлик элтувчини иссиқлик юкламаси бўйича тақсимлаш, ҳисобга олиш, унинг параметрларини ва иссиқликни истеъмол қилиш режимларини назорат қилиш, тезкор узиб - улашларни амалга ошириш учун мўлжалланган узел;

иссиқлик таъминоти корхонаси — иссиқлик энергиясидан фойдаланиш шартномаси бўйича иссиқлик энергиясини сотиш ва тақсимлаш ҳуқуқига эга бўлган юридик шахс;

иссиқлик таъминоти тизими — объектнинг (бино, цех, туман, шаҳар, корхона ва бошқалар) иссиқлик таъминотини амалга оширувчи ўзаро боғланган иссиқлик тармоқлари мажмуи;

иссиқлик элтувчи — иссиқлик қуввати ускунасида иссиқликни кўпроқ иситилган жисмдан камроқ иситилган жисмга узатишда фойдаланиладиган ҳаракатчан муҳит (сув, сувли буғ, конденсат);

иссиқлик энергияси — саноат маҳсулотининг тури ҳисобланиб, иссиқлик манбаидан узатилувчи иссиқлик элтувчидан олинадиган энергия;

иссиқлик энергиясини ҳисобга олиш прибори — кўрсаткичлари бўйича истеъмол қилинган иссиқлик энергияси учун иссиқлик таъминоти корхонаси билан ўзаро ҳисоб-китоблар амалга ошириладиган ҳисобга олиш приборлари;

истеъмолчи — иссиқлик таъминоти корхонасининг иссиқлик тармоқларига бевосита уланган, у билан иссиқлик тармоқларининг баланс бўйича мансублик чегарасига эга бўлган, иссиқлик энергиясидан фойдаланиш ҳуқуқи ва шартлари истеъмолчи ҳамда иссиқлик таъминоти корхонаси билан тузилган шартномада белгиланган юридик шахс;

сувли иссиқлик истеъмолининг ёпиқ тизими — иссиқлик тармоғида айланувчи сувдан фақат иссиқлик элтувчи сифатида фойдаланилади, ушбу тармоқдан сув олинмайдиган тизим;

сувли иссиқлик истеъмолининг очиқ тизими — иссиқлик тармоғида айланувчи сув, истеъмолчи томонидан қисман ёки тўлиқ олинадиган тизим;

ҳисобга олишни назорат қилиш прибори — назорат қилиш учун фойдаланиладиган ҳисобга олиш прибори, унинг кўрсаткичлари асосида иссиқлик тармоғининг мазкур нуқтасида иссиқлик элтувчининг миқдори, ҳарорати ва босими аниқланади.

2. Мазкур Қоидалар талаблари иссиқлик манбаини ўрнатилган қувватидан ва истеъмолчини уланган иссиқлик юкламасидан қатъи назар иссиқлик энергиясини узатиш ва истеъмол қилишда ўзаро ҳисоб-китоб учун иссиқлик таъминоти корхонаси ва истеъмолчиларга тааллуқлидир.

3. Иссиқлик энергиясини узатиш ва истеъмол қилинишини ҳисобга олиш ва қайд қилиш қуйидаги мақсадларда ташкил қилинади:

иссиқлик таъминоти корхоналари ва истеъмолчилар орасидаги ўзаро молиявий ҳисоб-китобларни амалга ошириш;

иссиқлик таъминоти тизими ва иссиқлик истеъмоли тизимларининг иссиқлик ва гидравлик иш режимларини назорат қилиш;

иссиқлик энергияси ва иссиқлик элтувчилардан оқилона фойдаланишни назорат қилиш;

иссиқлик элтувчининг параметрларини ҳужжатлаштириш: миқдори, ҳарорати ва босими.

4. Иссиқлик энергияси ва иссиқлик элтувчилар учун ҳисоб-китоблар тартиби, шунингдек иссиқлик энергиясини ва иссиқлик элтувчиларни узатиш, истеъмол қилиш режимларига риоя қилиш бўйича, иссиқлик таъминоти корхона ҳамда истеъмолчи ўртасидаги ўзаро мажбуриятлар иссиқлик энергиясидан фойдаланиш шартномаси (бундан кейин — Шартнома) билан белгиланади.

5. Иссиқлик энергияси ва иссиқлик элтувчиларни ҳисобга олишни назорат қилиш ҳамда иссиқлик энергиясини ҳисобга олиш приборлари O'zDSt 8.031:2008 «Ўзбекистон Республикасининг ҳисобга олишлар бирлигини таъминлаш давлат тизими катталиклар бирлиги. Ёқилғи ва энергия. Ҳисобга олиш приборлари билан таъминлаш ва уларни эксплуатация қилиш» талабларига мувофиқ эксплуатация қилиниши лозим.

6. Иссиқлик энергияси иссиқлик элтувчиларни ҳисобга олиш услубиёти ушбу Қоидаларнинг 1-иловасига мувофиқ амалга оширилади. Мазкур услубиётда қўлланилган шартли белгиларнинг таснифи ушбу Қоидаларнинг 2-иловасига мувофиқ белгиланади.

7. Мазкур Қоидалар «Ўзбекэнерго» Давлат акциядорлик компанияси, Ўзбекистон Республикаси Монополиядан чиқариш ва рақобатни ривожлантириш давлат қўмитаси, «Ўзстандарт» агентлиги билан келишилган.

1. Иссиқлик манбаларидан; иссиқлик электр марказлари (бундан кейин — ИЭМ), қозонхоналар ва шунга ўхшаш иссиқлик манбаларидан чиқувчи, уларнинг ҳар бир узатувчи қувурлари иссиқлик энергиясини ҳисобга олишни назорат қилиш приборлари билан жиҳозланади.

2. Қайтарувчи қувурларда ўрнатиладиган ҳисобга олиш приборлари тўйинтирувчи қувур уланган жойгача жойлашиши шарт.

3. Иссиқлик энергиясини ҳисобга олиш приборлари иссиқлик таъминоти корхонаси ва истеъмолчининг иссиқлик тармоқларининг бўлиниш чегарасида амалга оширилиши керак.

4. Иссиқлик манбаидаги ҳар бир иссиқлик пунктида қуйидагилар аниқланиши шарт:

ҳисобга олиш приборларининг ишлаган вақтлари;

етказиб бериладиган иссиқлик энергияси;

иссиқлик манбаи томонидан иссиқлик узатувчи қувур бўйлаб етказиб берилган ва қайтарувчи қувурлар бўйлаб қабул қилинган иссиқлик элтувчининг миқдори;

иссиқлик таъминоти тизимини тўйинтиришга сарфланадиган иссиқлик элтувчининг миқдори;

ҳар бир соатда етказиб берилган буғнинг ва иссиқлик манбаига қайтарилган конденсатнинг миқдори;

узатувчи ва қайтарувчи қувурлардаги иссиқлик элтувчининг ва тўйинтириш қувурларидаги тўйинтириш учун фойдаланиладиган совуқ сувнинг ўртача соатлик ва ўртача суткалик ҳарорати ва босими.

5. Иссиқлик элтувчининг параметрларни ўртача қиймати ва шунингдек бирон-бир бошқа вақт оралиғи учун уларнинг ўртача қийматлари, иссиқлик элтувчининг параметрларини қайд қилувчи приборлар кўрсаткичлари асосида аниқланади.

6. Сувли иссиқлик таъминоти тизимида иссиқлик элтувчининг ва унинг ўлчанаётган ва қайд қилинаётган параметрларини ҳисобга олиш нуқталарини жойлаштириш 1-расмда келтирилган схема асосида амалга оширилади.

7. Иссиқлик манбаидан сувли иссиқлик таъминоти тизимларга етказиб берилган иссиқлик энергияси миқдори, унинг ҳар бир узатувчи қувурлари бўйича етказиб берилган иссиқлик энергияси миқдорларининг йиғиндиси каби аниқланади.

8. Иссиқлик манбаининг ҳар бир алоҳида чиқувчи қувурларда етказиб берилган иссиқлик энергияси миқдори ҳар бир узатувчи, қайтарувчи ва тўйинтирувчи қувур бўйлаб иссиқлик элтувчининг миқдорини ўртача ҳароратга кўпайтмалари йиғиндиси сифатида аниқланади. Қайтарувчи ва тўйинтирувчи қувурдаги тармоқ сувининг миқдори манфий ифода билан олинади.

Иссиқлик манбаидан сувли иссиқлик таъминоти тизимига берилган иссиқлик энергияси миқдорларини аниқлаш учун қуйидаги формуладан фойдаланилади:

бу ерда:

a — узатувчи қувурлардаги ҳисобга олиш узеллари сони;

b — қайтарувчи қувурлардаги ҳисобга олиш узеллари сони;

m — тўйинтирувчи қувурлардаги ҳисобга олиш узеллари сони;

G_1j — иссиқлик манбаидан ҳар бир узатувчи қувур бўйлаб берилган иссиқлик элтувчининг миқдори, [т];

G_2k - ҳар бир қайтарувчи қувур бўйлаб иссиқлик манбаига қайтарилган иссиқлик элтувчининг миқдори [т];

G_Tl - иссиқлик манбаидаги ҳар бир тўйинтирувчи қувурда сарфланган иссиқлик элтувчининг миқдори [т];

t_1j- узатувчи қувурдаги тармоқ сувининг ўртача ҳарорати °С;

t_2k — қайтарувчи қувурдаги тармоқ сувининг ўртача ҳарорати, °С;

t_CCl — иссиқлик манбаидаги тўйинтирувчи қувурдаги совуқ сувнинг ўртача ҳарорати, °С;

с — солиштирма иссиқлик сиғими, [ккал/(кг-°С)],

с = 1,0 [ккал/(кг-°С)].

9. Буғли иссиқлик таъминоти тизимида иссиқлик элтувчининг ҳисобга олиш нуқталарини жойлаштириш ва унинг ўлчанаётган ва қайд қилинаётган параметрларини аниқлаш 2-расмда келтирилган схема асосида амалга оширилади.

10. Иссиқлик манбаидан буғли иссиқлик таъминоти тизимларига етказиб берилган иссиқлик энергияси миқдори, унинг буғ қувурлари бўйича берилган иссиқлик энергияси миқдорларининг йиғиндиси каби аниқланади.

Иссиқлик манбаининг ҳар бир алоҳида буғ қувурларидан етказиб берилган иссиқлик энергияси миқдори ҳар бир мос қувур (буғ ва конденсат қувур) бўйича иссиқлик элтувчининг миқдорини мос бўлган ҳароратига кўпайтирмасининг алгебраик йиғиндиси билан аниқланади. Конденсат қувурдаги иссиқлик элтувчининг миқдори манфий ифода билан олинади.

Иссиқлик манбаидан буғли иссиқлик таъминотига берилган иссиқлик энергияси миқдорларини аниқлаш учун қуйидаги формуладан фойдаланилади:

бу ерда:

k — буғ қувурлардаги ҳисобга олиш узеллари сони;

m — конденсат қувурлардаги ҳисобга олиш узеллари сони;

D_i — иссиқлик манбаидан ҳар бир буғ қувури бўйлаб берилган буғнинг миқдори [т];

G_kj — ҳар бир конденсат қувури бўйича иссиқлик манбаси қабул қилиб олган конденсатнинг миқдори [т];

t_i — буғ қувуридаги буғнинг ҳарорати, °С;

t_kj — конденсат қувуридаги конденсатнинг ҳарорати, °С;

t_CC — тўйинтириш учун ишлатиладиган совуқ сувнинг ҳарорати, °С.

11. Иссиқлик юкламаларининг алоҳида турлари мустақил қувурлар ёрдамида ташқи иссиқлик тизимларига уланган иссиқлик истеъмоли тизимлари учун, иссиқлик энергиясини ва иссиқлик элтувчининг миқдорини ҳамда параметрларини ҳисобга олиш ҳар бир мустақил уланган юклама учун алоҳида ҳар бир юкламадаги ўрнатилган иссиқликни ҳисобга олиш приборларининг кўрсаткичлари асосида олиб борилади.

12. Буғли иссиқлик истеъмолининг ва сувли иссиқлик истеъмолининг очиқ ва ёпиқ тизимларидаги иссиқлик энергиясини ва иссиқлик элтувчиларни ҳисобга олиш иссиқлик пунктларида ўрнатилган прибор (приборлар) ёрдамида қуйидагилар аниқланиши шарт:

приборларнинг ишлаган вақти;

қабул қилинган иссиқлик энергияси;

қабул қилинган ва қайтарилган иссиқлик элтувчининг миқдори;

ҳисобга олиш узелидаги қабул қилинган ва қайтарилган иссиқлик элтувчининг ўртача соатлик ва ўртача суткалик ҳарорати ва босими;

қайтарилган буғ конденсатининг миқдори ва ҳарорати.

Боғлиқ бўлмаган схема бўйича уланган иссиқлик истеъмоли тизимларида, тўйинтиришга сарфланадиган иссиқлик элтувчининг миқдори қўшимча равишда аниқланиши лозим.

Иссиқлик элтувчини ўртача соатлик ва ўртача суткалик миқдорлари, иссиқлик элтувчининг миқдорларини қайд қилувчи назорат приборларининг кўрсаткичлари асосида аниқланади.

13. Иссиқлик энергиясининг ва иссиқлик элтувчиларнинг миқдорини, иссиқлик элтувчининг ўлчанадиган ва қайд қилинадиган параметрларини ҳисобга олиш нуқталарини жойлаштириш сувли иссиқлик истеъмолини очиқ тизимлар учун 3-расмда келтирилган, ёпиқ тизимлари учун эса 4-расмда келтирилган схема асосида амалга оширилади.

14. Шартномада белгиланган давр учун, истеъмолчини ҳисобга олиш иссиқлик пунктида ўрнатилган иссиқлик энергиясини ҳисобга олиш приборлари ҳамда, назорат қилиш приборларининг кўрсаткичлари асосида, истеъмолчи томонидан қабул қилинган иссиқлик энергияси ва иссиқлик элтувчининг миқдори энергия таъминловчи корхона томонидан, қуйидаги формула бўйича аниқланади:

бу ерда:

Q_C — иссиқлик энергиясини ҳисобга олиш приборининг кўрсаткичлари асосида истеъмолчи томонидан сарфланган иссиқлик энергияси, (Гкал);

Q_Й — истеъмолчини иссиқлик тармоғининг баланс бўйича мансублик чегарасидан унинг ҳисобга олиш узелигача бўлган қисмидаги иссиқликни йўқотиш. Агар ҳисобга олиш узели баланс бўйича мансублик чегарасидан ташқарида жиҳозланган бўлса, бу катталик Шартномада кўрсатиб ўтилади ва ҳисобга олинади, (Гкал);

G_T — истеъмолчи томонидан иситиш тизимларини тўйинтириш учун сарфланган, сув сарфи ҳисоблагичининг кўрсаткичлари асосида аниқланган сув миқдори (иссиқлик тармоқларига боғлиқ бўлмаган схемаси асосида уланган тизимлар учун ҳисобга олинади) (т);

G_ИС — истеъмолчи томонидан тармоқдан олиниб сарфланган, сув сарфи ҳисоблагичининг кўрсаткичлари асосида аниқланган сув миқдори (иссиқлик истеъмолини очиқ тизимлари учун ҳисобга олинади) [т];

G_СЧ — иссиқлик истеъмоли тизимларида сизиб чиққан сувнинг миқдори. Унинг катталиги, узатувчи қувурда ўрнатилган сув сарфини ҳисоблагичнинг кўрсаткичлари асосида тармоқ суви миқдори G₁ ва қайтарувчи қувурда ҳамда иссиқ сув таъминоти қувури ўрнатилган сув сарфи ҳисоблагичларининг кўрсатгичлари асосида тармоқ суви миқдори йиғиндисининг (G₂+G_ИC) айирмаси билан аниқланади,

t₂ — истеъмолчининг қайтарувчи қувуридаги тармоқ сувининг ҳарорати,°С ;

t_CC — иссиқлик манбаида иссиқлик таъминоти тизимларининг тўйинтириш учун фойдаланган совуқ сувнинг кўриладиган давр оралиғидаги ўртача ҳарорати, °С.

15. Фақат иссиқлик элтувчининг миқдори ҳисобга олишни назорат қилиш приборлари ёрдамида аниқланадиган иссиқлик истеъмоли тизимларида сарф қилинган иссиқлик энергияси Qc қуйидаги формула ёрдамида топилади:

бу ерда:

G₁ — истеъмолчи томонидан қабул қилинган ва унинг ҳисобга олишни назорат қилиш приборлари ёрдамида ўлчанган, узатувчи қувурдаги тармоқ сувининг [т];

t₁ — узатувчи қувурдаги тармоқ сувининг ҳарорати, °С ;

t₂ — қайтарувчи қувурдаги тармоқ сувининг ҳарорати, °С ;

16. Буғли иссиқлик истеъмоли тизимларида иссиқлик энергияси ва иссиқлик элтувчининг миқдори, шунингдек иссиқлик элтувчининг ўлчанадиган ва қайд этиладиган параметрларини ҳисобга олиш нуқталарини жойлаштириш 5-расмда келтирилган схема асосида амалга оширилади.

17. Истеъмолчи томонидан Шартномада белгиланган давр учун қабул қилинган иссиқлик энергияси ва иссиқлик элтувчининг миқдори иссиқлик таъминоти корхонаси томонидан, истеъмолчининг ҳисобга олиш иссиқлик пунктининг приборларини кўрсаткичлари асосида, қуйидаги формула ёрдамида аниқланади:

бу ерда:

Q_C — иссиқликни ҳисобга олиш приборларининг кўрсаткичлари бўйича аниқланган иссиқлик энергияси (Гкал);

tкj — конденсат қувуридаги конденсатнинг ҳарорати, °С;