Oʻzbekiston Respublikasi hududida yengil alangalanuvchi va portlovchi kimyoviy moddalardan foydalanishda sanoat xavfsizligini taʼminlash maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi:

1. Yengil alangalanuvchi suyuqliklar, siqilgan va suyultirilgan gazlar, zaharli, oksidlovchi hamda portlovchi moddalardan foydalanishda texnologik jarayonlar xavfsizligiga qoʻyiladigan talablarni nazarda tutuvchi Yengil alangalanuvchi va portlovchi kimyoviy moddalar bilan muomala qilish xavfsizligi qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur qaror rasmiy eʼlon qilingan kundan boshlab uch oy oʻtgach amalga kiritilsin.

1. Ushbu Qoidalar yengil alangalanuvchi va portlovchi kimyoviy moddalar bilan muomala qilishda sanoat xavfsizligiga oid umumiy talablarni belgilaydi. Mazkur moddalar tashish, saqlash va boshqa sohalardagi maxsus talablar tegishli normativ-huquqiy hujjatlar bilan tartibga solinadi.

2. Ushbu Qoidalarda quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi:

anorganik ishqor — massaning 20 foiz va undan yuqori konsentratsiyasidagi litiy gidroksidi (LiOH), natriy gidroksidi (NaOH), kaliy gidroksidi (KOH) eritmalari hamda kristall koʻrinishdagi holati;

anorganik kuchli kislota — xomashyo, reagentlar sifatida ishlatiladigan, massaning 15 foiz va undan yuqori konsentratsiyasidagi kislorodli sulfat kislota (N₂SO₄), azot kislota (HNO₃), xlor kislota (HCIO₄) va kislorodsiz xlorid kislota (HCI), azot-vodorodli kislota (HN₃), plavik kislota (HF) va boshqa kislotalar;

yengil alangalanish va portlash xavfi mavjud boʻlgan modda — yonuvchan suyuqliklar, siqilgan va suyultirilgan gazlar, zaharli, oksidlovchi hamda portlovchi xususiyatga ega moddalarni oʻz ichiga olgan, muhitdagi harorat va bosim sharoitida alangalanish, yonish yoki portlash xavfini keltirib chiqarishi mumkin boʻlgan kimyoviy birikmalar, ularning aralashmalari;

zaharli modda — tabiiy holatda mavjud boʻlgan yoki har qanday ishlab chiqarish jarayoni natijasida hosil boʻlgan, yonish, portlash, odamlar hayotiga va sogʻligʻiga, hayvonot olami hamda atrof-muhitga zarar yetkazishi mumkin boʻlgan kimyoviy moddalar (yoki ularning birikmalari), mahsulotlar, buyumlar va chiqindilar, shu jumladan, barqarorlikni taʼminlash uchun zarur boʻlgan qoʻshimchalar hamda kimyoviy moddalarni olish jarayonida yuzaga keladigan aralashmalar, kimyoviy moddaning barqarorligini buzmasdan yoki uning tarkibini oʻzgartirmasdan ajratilishi mumkin boʻlgan erituvchi moddalar bundan mustasno.

Zaharli kimyoviy moddalar tarkibiga uning konsentratsiyasi 80 foizdan ortiq boʻlgan kimyoviy moddalar qolgan 20 foiz (ogʻirlik boʻyicha) yoki undan kam hisoblangan aralashmalar va (yoki) qoʻshimchalar kiradi;

oksidlovchi modda — yonishni kuchaytiruvchi, ekzotermik oksidlanish-qaytarilish reaksiyasi natijasida boshqa moddalarning alangalanishiga sabab boʻladigan yoki bu jarayonni osonlashtiradigan kimyoviy moddalar;

organik peroksid — suyuq yoki qattiq holatda boʻlgan, ikki valentli tuzilishga ega boʻlgan va bir yoki ikkala vodorod atomi organik radikallar bilan almashtiriladigan vodorod peroksid hosilasi sifatida koʻrib chiqilishi mumkin boʻlgan organik moddalar (organik peroksid va ularning aralashmalari termal barqaror emas, bu ularning oʻzidan oʻzi tezlashadigan ekzotermik parchalanishiga olib kelishi mumkin);

peroksid — tarkibida oʻzaro bogʻlangan ikki kislorod atomidan iborat guruhi boʻlgan murakkab moddalar. Vodorod peroksid — N₂O₂ formulali anorganik kimyoviy birikma, kuchli oksidlovchi, rangsiz, yengil sirpanuvchan va metallsimon taʼmli suyuqlik. Natriy peroksid — Na₂O₂ formulali anorganik kimyoviy birikma, kuchli oksidlovchi, och sariq rangli, suv bilan shiddatli reaksiyaga kirishadigan nihoyatda gigroskopik kristall modda;

portlovchi modda — oʻzidan oʻzi tegishli harorat va bosimda hamda atrofdagi obyektlarga zarar yetkazadigan tezlikda gazlar ajralib chiqishi bilan kimyoviy reaksiyaga kirishishga qodir boʻlgan qattiq yoki suyuq kimyoviy modda;

xavfsizlik pasporti — kimyoviy mahsulotlarning xavfli xususiyatlari, ularni ishlab chiqaruvchi (yoki ishlab chiqaruvchi tomonidan vakolat berilgan shaxs) va import qiluvchi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar, shuningdek, mahsulotdan xavfsiz foydalanishni taʼminlash uchun zarur boʻlgan profilaktika choralari hamda xavfsizlik talablarini oʻz ichiga olgan belgilangan shakldagi kimyoviy xavfsizlik hujjati;

xavfli ishlab chiqarish obyekti — Oʻzbekiston Respublikasining “Xavfli ishlab chiqarish obyektlarining sanoat xavfsizligi toʻgʻrisida”gi Qonunida belgilangan korxonalar yoki ularning sex, uchastka va maydonchalari, shuningdek, boshqa ishlab chiqarish obyektlari;

xavfga asoslangan nazorat (Risk Based Inspection) — uskunalarning ishdan chiqish ehtimolligi (sizib chiqish, buzilish) va uning odamlar hayoti va sogʻligʻiga, atrof-muhitga, mulkka taʼsir etishi mumkin boʻlgan oqibatlarini hisobga olgan holda texnik tashxislash (diagnostika) va nazorat tadbirlarini rejalashtirish, ularning ustuvorlik darajasini belgilash hamda amalga oshirish jarayoni boʻlib, xalqaro standartlar talablariga muvofiq amalga oshiriladi;

Yex-komponenti — portlash xavfli boʻlgan muhitda asbob-uskunalarning xavfsiz ishlashi uchun zarur boʻlgan, asbob-uskunalarga oʻrnatiladigan, portlashdan himoyalanib yasalgan, lekin mustaqil foydalanish uchun moʻljallanmagan texnik qurilmalar.

3. Ushbu Qoidalarning talablari sinil kislota ishlab chiqariladigan korxonalar va Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi tizimidagi laboratoriyalarga tatbiq etilmaydi.

4. Korxona va tashkilotlarda yengil alangalanuvchi va portlovchi kimyoviy moddalar bilan muomala qilish, tibbiy yordam koʻrsatish hamda umumiy va shaxsiy himoya vositalarini tanlash ushbu Qoidalar talablariga muvofiq amalga oshiriladi. Zaharlilik koʻrsatkichlari va shaxsiy himoya vositalariga oid talablar amaldagi sanitariya normalari hamda sohaviy normativ hujjatlar asosida belgilanadi. Ushbu Qoidalarning talablari yengil alangalanuvchi va portlovchi kimyoviy moddalarning barcha turlariga nisbatan qoʻllanadi.

5. Ushbu Qoidalarning talablari joriy etiladigan korxona va tashkilotda quyidagilar mavjud boʻlishi kerak:

yonish va portlash xavfi boʻlgan yangi texnologik jarayonlar va asbob-uskunalarni montaj qilish, taʼmirlash va ishga tushirish, shuningdek, xavfli ishlab chiqarish obyektlarida qoʻllanadigan texnik qurilmalardan foydalanish uchun ruxsatnoma;

yengil alangalanish va portlash xavfi mavjud boʻlgan moddalarni tashish va saqlash uchun sigʻimlarning texnik jihatdan yaroqligi toʻgʻrisida xulosa;

xavfli ishlab chiqarish obyektlarida yangi texnologik jarayon va texnik qurilmalarni ekspluatatsiya qilish uchun ruxsatnoma, shu jumladan, xorijda ishlab chiqarilganlari uchun ham;

xavfli ishlab chiqarish obyektidan foydalanishda boshqa shaxslarning hayoti, sogʻligʻi va (yoki) mol-mulkiga hamda atrof-muhitga zarar yetkazganlik uchun fuqarolik javobgarlikni sugʻurtalash toʻgʻrisida shartnoma;

xavfli ishlab chiqarish obyektlarining davlat reyestrida roʻyxatdan oʻtkazilgani toʻgʻrisida hujjatlar;

xavfli ishlab chiqarish obyektlarini qurish, kengaytirish, rekonstruksiya qilish, texnik qayta jihozlash, konservatsiya qilish va tugatish uchun loyiha hujjatlari;

xavfli ishlab chiqarish obyektlarida ishlarni xavfsiz bajarish qoidalarini belgilab beruvchi normativ-huquqiy va texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar;

sigʻimlar, texnologik uskunalar, quvur oʻtkazgichlar, armaturalar, saqlovchi qurilmalar, nazorat va boshqaruv tizimi asboblari, bino va inshootlarning pasportlari hamda boshqa foydalanish hujjatlari;

xavfli ishlab chiqarish obyektlarining qurilishida, kengaytirilishida, rekonstruksiya qilinishida, texnik qayta jihozlanishida davlat ekologik ekspertizasi xulosasi;

kamida bir nafar ekolog mutaxassis mavjud boʻlishi.

6. Muayyan xavfli ishlab chiqarish obyekti uchun sanoat xavfsizligi deklaratsiyasi Oʻzbekiston Respublikasining “Xavfli ishlab chiqarish obyektlarining sanoat xavfsizligi toʻgʻrisida”gi Qonuni talablariga muvofiq ishlab chiqiladi.

7. Korxona va tashkilotlarning har bir obyektida obyektning texnologik va boshqa oʻziga xos xususiyatlarini inobatga olgan holda avariya vaziyatlari tarqalishini cheklash va bartaraf etish rejalari (keyingi oʻrinlarda — AVTCHBER) ishlab chiqiladi hamda kamida besh yilda bir marta qayta koʻrib chiqiladi va amaldagi reja tugashidan bir oy oldin tasdiqlanadi.

8. Texnologik sxema, jihozlar, avtomatik nazorat va himoya tizimlariga oʻzgartirishlar sanoat xavfsizligi ekspertizasining ijobiy xulosasiga muvofiq loyihani ishlab chiqqan tashkilot bilan kelishilgandan soʻng kiritiladi. Bunda oʻzgartirishlar tizimning ishlashi va xavfsizligiga salbiy taʼsir koʻrsatmasligi lozim.

9. Yengil alangalanish va portlash xavfi mavjud boʻlgan moddalardan foydalanadigan yangi qurilayotgan ishlab chiqarish obyektlari turar joy hududiga taʼsiri, hududning seysmikligi hamda boshqa tabiiy va texnogen omillarni hisobga olgan holda qurilish meʼyorlari va qoidalari talablariga muvofiq joylashtirilishi kerak.

10. Korxona va tashkilotning ishlab chiqarish binolarida quyidagilar koʻzda tutilgan boʻlishi kerak:

a) boshqaruv shitlari oldida ishchi xodimlar tomonidan xizmat koʻrsatish kengligi kamida 2,0 m boʻlgan maydonchalar (doimiy ish oʻrinlari boʻlganda);

b) texnik va texnologik qurilmalarga ishchi xodimlar tomonidan doimiy xizmat koʻrsatiladigan joylarda kengligi kamida 1,0 m boʻlgan maydonchalar va vaqti-vaqti bilan xizmat koʻrsatiladigan joylarda kengligi kamida 0,8 m boʻlgan maydonchalar;

v) montaj va demontaj qilinadigan uskunalarni, montaj va taʼmirlash ishlarini bajarish uchun zarur moslamalar, asboblar va yordamchi materiallarni joylashtirish uchun sirpanmas va kislota-ishqorga chidamli qoplamalarni taʼmirlash (montaj qilish) maydonchalari. Bunda ishchi oʻtish yoʻllari va maydonchalarning oʻlchamlarini qisqartirishga, shuningdek, asosiy hamda zaxira chiqish joylarini toʻsib qoʻyishga yoʻl qoʻyilmaydi.

11. Ish oʻrinlari umumiy sanoat xavfsizligi talablari, yongʻin xavfsizligi qoidalari hamda ushbu Qoidalarda belgilangan talablarga javob berishi kerak.

12. Yengil alangalanish va portlash xavfi mavjud boʻlgan moddalar ishlatiladigan texnologik jarayonlar foydalanuvchi korxona tomonidan tasdiqlangan texnologik reglamentlarga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

Texnologik reglament har bir jarayonning tartibi, xavfsizlik koʻrsatkichi (ishchi harorat, bosim, modda sarfi) va nazorat mexanizmlarini qamrab olgan holda tuzilgan boʻlishi lozim.

13. Yengil alangalanish va portlash xavfi mavjud boʻlgan moddalar (peroksidlar, kislotalar) qoʻllanadigan texnologik jarayonlarda ishlatiladigan barcha texnik qurilma, kommunikatsiya va idishlar germetik (tashqi muhit bilan taʼsirga kirishmaydigan) boʻlishi shart.

Agar toʻliq germetiklash imkoniyati boʻlmasa, yengil alangalanish va portlash xavfi mavjud boʻlgan moddalar ajralib chiqishi mumkin boʻlgan nuqtalar muhitni nazorat-monitoring vositalari (gaz detektor, sensorlar) va mahalliy soʻrish qurilmalari bilan jihozlanishi lozim.

Germetiklik foydalanuvchi korxona tomonidan doimiy texnik nazorat va profilaktik koʻrikdan oʻtkazilishi kerak.

Germetiklik buzilishi aniqlangan hollarda texnologik jarayon toʻxtatilishi va nosozlik belgilangan tartibda bartaraf etilishi shart.

14. Mavjud yoki joriy etilayotgan (tajribaviy) texnik qurilmalarda tajriba ishlarini bajarish bilan bogʻliq yangi texnologik jarayonlar texnik jihatdan asoslangan va xavfsizlik choralari koʻrilgan hollarda joriy etiladi. Bunday ishlar foydalanuvchi korxona tomonidan tasdiqlangan vaqtincha texnologik yoʻriqnoma asosida amalga oshiriladi.

Yengil alangalanish va portlash xavfi mavjud boʻlgan moddalar ishlatiladigan ishlab chiqarish binolarida bunday tajriba ishlari qoʻshimcha ravishda loyiha tashkiloti xulosasi asosida amalga oshirilishi lozim.

15. Yengil alangalanish va portlash xavfi mavjud boʻlgan moddalar ishlatiladigan obyektlarda qoʻllaniladigan texnologik uskunalar, quvur oʻtkazgichlar va armaturalar uchun xizmat muddati moddaning kimyoviy faolligi, harorati, bosimi, korroziya darajasi va parchalanish reaksiyalarining xavfi asosida aniqlanishi lozim.

Xizmat muddati toʻgʻrisidagi maʼlumotlar foydalanish hujjatlarida va texnologik uskunalar, quvur oʻtkazgichlar va armaturalar pasportlarida aniq koʻrsatilishi kerak.

Muddati oʻtgan texnologik uskunalar, quvur oʻtkazgichlar va armaturalar qonunchilik hujjatlari talablariga muvofiq sanoat xavfsizligi sohasidagi ekspert tashkilotlarining xavfga asoslangan nazorat usullari va sanoat xavfsizligi ekspertizasining ijobiy xulosasiga muvofiq foydalanuvchi korxona tomonidan ishlatilishiga ruxsat etiladi.

16. Texnologik uskunalar, quvur oʻtkazgichlar va armaturalarning har bir turi uchun foydalanish hujjatlari (pasport, ekspluatatsiya qoʻllanmasi, texnik yoʻriqnoma) toʻplami rasmiylashtiriladi. Foydalanish hujjatlarida yengil alangalanish va portlash xavfi mavjud boʻlgan moddalarning xavfliligi hamda ular bilan ishlash boʻyicha maxsus talablar koʻrsatilishi shart.

17. Yengil alangalanish va portlash xavfi mavjud boʻlgan moddalarni transportirovka qilish uchun moʻljallangan quvur oʻtkazgichlarni (metall yoki nometall) ishlab chiqarish, oʻrnatish va foydalanish jarayonlari qurilish meʼyorlari hamda texnologik reglamentlarga mos boʻlishi lozim.

18. Foydalanish sharoitlarida yoʻl qoʻyiladigan loyiha koʻrsatkichlaridan ortiq bosim yuzaga kelishi mumkin boʻlgan yengil alangalanish va portlash xavfi mavjud moddalar uchun moʻljallangan texnologik uskunalar hamda quvur oʻtkazgichlar bosimning yoʻl qoʻyiladigan koʻrsatkichidan ortib ketishini himoya qiladigan saqlovchi qurilmalar bilan jihozlanishi kerak.

Ushbu texnologik uskuna va quvur oʻtkazgichlar moddaning ekzotermik reaksiya xususiyatini va parchalanish xavfini hisobga olgan holda tanlanishi lozim.

19. Bosimning oshib ketishidan saqlovchi qurilmalar kimyoviy taʼsirlarga chidamli materiallardan tayyorlangan boʻlishi kerak.

20. Saqlovchi qurilmalarning oʻtkazuvchanlik imkoniyati loyiha hujjatlarini ishlab chiqishda hisobga olinishi lozim.

Bunda yengil alangalanish va portlash xavfi mavjud boʻlgan moddaning aktivligi va ajralib chiqadigan gaz miqdori inobatga olinadi.

21. Bosim koʻtarilganda yoki avariya holatida saqlovchi qurilma orqali chiqadigan yengil alangalanish va portlash xavfi mavjud boʻlgan moddalar inson sogʻligʻi va atrof-muhit uchun xavf tugʻdirmasligi kerak.

Peroksidlar uchun bu jarayon inert gaz yordamida amalga oshiriladi.

22. Yengil alangalanish va portlash xavfi mavjud boʻlgan moddalarni saqlash uchun moʻljallangan idishlar va sigʻimlarni boʻshatish usullari (quyish, nasos yordamida soʻrish) hamda quyish tizimlarining konstruksiyasi tuzilishi texnologik xavfsizlik, moddaning reaksiya xususiyatlari va utilizatsiyasini hisobga olgan holda loyiha tashkiloti tomonidan belgilanadi.

Bunda yengil alangalanish va portlash xavfi mavjud boʻlgan moddalarning sachrashi va toʻkilishining oldini oladigan germetik konstruksiya nazarda tutilgan, chiqindi moddalarni yigʻish yoki zararsizlantirish tizimlari bilan bogʻlangan, shuningdek, peroksidlar bilan ishlashda inert muhitni taʼminlash vositalari mavjud boʻlishi shart.

23. Yengil alangalanish va portlash xavfi mavjud moddalar uchun moʻljallangan texnologik uskuna va quvur oʻtkazgichlar ishchi muhitga nisbatan korroziyaga chidamli materiallardan tayyorlanishi lozim.

Quvur oʻtkazgichlar choksiz (payvandlab ulanmagan) uglerodli poʻlat quvurlardan tayyorlanadi. Bunda gardishli (flanets) birikmalar eng kam miqdorda boʻlishiga yoʻl qoʻyiladi.

Armatura oʻrnatiladigan yoki quvur oʻtkazgichlar uskunaga ulanadigan joylarda, shuningdek, foydalanish sharoitlariga koʻra quvur oʻtkazgichlarni tozalash va taʼmirlash uchun qismlarga ajratish talab etiladigan uchastkalarda gardishli birikmalarni qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

24. Estakadalarda yengil alangalanish va portlash xavfi mavjud boʻlgan moddalarni tashish uchun moʻljallangan quvur oʻtkazgichlar quyidagi holatlarda mexanik shikastlanishlardan himoyalangan boʻlishi shart:

yuqoridan ogʻir buyumlar tushishiga qarshi: quvur oʻtkazgich ustidan yuk koʻtaruvchi mexanizmlar yoki oson tushishi mumkin boʻlgan buyumlarni joylashtirishga yoʻl qoʻyilmaydi;

transport vositalarining zarbasidan himoya: quvur oʻtkazgichlar avtotransport vositalari harakatlanadigan yoʻllardan amaldagi shaharsozlik meʼyorlari va qoidalarida belgilangan masofalarda joylashtirilishi yoki maxsus toʻsiqlar orqali ajratilishi lozim;

quvurlar bir necha qavatda (ustma-ust) oʻtkazilganda: yonuvchan moddalarni tashuvchi quvurlar eng pastki qavatda (darajada) joylashtirilishi lozim.

25. Korxona hududidan tashqarida joylashgan sexlararo quvur oʻtkazgichlarning har ikki tomonida kengligi kamida 2 m boʻlgan muhofaza zonalari boʻlishi shart.

26. Yengil alangalanish va portlash xavfi mavjud boʻlgan moddalar quvur oʻtkazgichlarining gardishli (flanets) birikmalarida himoya qoplamalari boʻlishi kerak.

27. Yengil alangalanish va portlash xavfi mavjud boʻlgan moddalar quvuroʻtkazgichlarida meʼyoriy-texnik hujjatlar talablariga muvofiq germetik berkitish armaturasi qoʻllanilishi kerak.

Armatura materiallari ishchi muhitning kimyoviy faolligiga, harorat va bosim koʻrsatkichlariga nisbatan barqaror, korroziyaga chidamli hamda sinovdan oʻtgan boʻlishi lozim.

28. Berkitish armaturasi ularga xizmat koʻrsatish uchun qulay, ochiq va xavfsiz joylarda oʻrnatilishi kerak.

29. Yengil alangalanish va portlash xavfi mavjud boʻlgan moddalar tashiladigan quvur oʻtkazgichlarga boshqa turdagi quvurlar (issiqlik quvurlaridan tashqari) mahkamlanmasligi kerak. Har qanday qoʻshimcha quvur yoki muhandislik kommunikatsiyasi mustaqil, mexanik jihatdan ajratilgan holda oʻtkazilishi shart.

30. Yengil alangalanish va portlash xavfi mavjud boʻlgan moddalar quvur oʻtkazgichlar orqali tashish jarayonida ularning qotib (kristallanib) qolishining oldini olish zarur. Bunda peroksidlar uchun issiqlik izolyatsiyasining maksimal harorati ishlab chiqaruvchi tavsiyasi asosida 20 — 25 °C dan oshmasligi lozim.

31. Yengil alangalanish va portlash xavfi mavjud boʻlgan moddalar tashiladigan quvur oʻtkazgichlar texnologik idishlar yoki maxsus yigʻish sigʻimlariga ulardagi suyuqlikni toʻliq boʻshatish imkonini beradigan nishablik bilan loyihalanishi oʻrnatilishi lozim.

32. Yengil alangalanish va portlash xavfi mavjud boʻlgan moddalar tashiladigan quvur oʻtkazgichlari loyihalashtirilganda, ularni yuvish, bugʻ bilan tozalash, vakuumlash yoki siqilgan (quritilgan) havo yoki azot bilan tozalash imkoniyati majburiy tarzda koʻzda tutiladi.

33. Texnologik uskuna va quvuroʻtkazgichlarni joylashtirishda ularga xizmat koʻrsatish, ularni taʼmirlash va almashtirish boʻyicha bajariladigan ishlar qulayligi va xavfsizligi taʼminlanishi kerak.

34. Quvur oʻtkazgichlarda ogohlantiruvchi belgilar boʻlishi kerak. Peroksid, kislota va ishqorlar uchun — sariq (oksidlovchi), qizil (zanglatuvchi) va koʻk (ishqor muhitlar) belgilar mos ravishda qoʻllanadi.

35. Yengil alangalanish va portlash xavfi mavjud boʻlgan moddalar tashiladigan quvur oʻtkazgichlari normativ texnik hujjatlar talablariga muvofiq mustahkamlik va germetiklikka bosim ostida sinovdan oʻtkazilishi kerak. Sinov turi modda xususiyatiga qarab belgilanadi.

36. Yengil alangalanish va portlash xavfi mavjud boʻlgan moddalar uchun moʻljallangan quvur oʻtkazgichlar va armaturalar foydalanishga topshirishdan oldin uning germetikligi normativ texnik hujjatlar talablariga muvofiq tekshirilishi kerak.

37. Yengil alangalanish va portlash xavfi mavjud boʻlgan moddalar ishlatiladigan ishlab chiqarish obyektlaridagi harakatlanuvchi qismga ega texnik qurilmalar xavfsiz ishlashini taʼminlash maqsadida toʻsilgan boʻlishi shart.

Funksional vazifasiga koʻra toʻsish texnik jihatdan imkoniyati boʻlmagan qismlar, shuningdek, 2,5 m dan yuqori balandlikda joylashgan, xavf tugʻdirmaydigan harakatlanuvchi qismlar toʻsilmasligiga yoʻl qoʻyiladi.

Toʻsiqlar konstruktiv jihatdan:

oʻrnatishga va xizmat koʻrsatishga qulay;

kimyoviy taʼsirlarga bardoshli materialdan tayyorlangan boʻlishi kerak.

38. Toʻsiqlari nosoz yoki yechib olingan boʻlsa, bunday texnik qurilmalar ishlatilishi taqiqlanadi.

39. Texnik qurilmalarning harakatlanuvchi qismlari toʻsigʻi turgʻun boʻlishi kerak. Agar texnik yoki texnologik sabablarga koʻra turgʻun toʻsiqni oʻrnatish imkoni boʻlmasa, yechiladigan himoya va toʻsiq konstruksiyalaridan foydalanishga ruxsat etiladi.

40. Ishlab chiqarish bino va inshootlarida hamda texnik qurilmalarda qoʻllanadigan maydonchalar, zinalar va ularning toʻsiqlarini oʻrnatish qurilish meʼyorlari hamda qoidalari talablariga muvofiq boʻlishi kerak.

41. Yer sathidan 2 m va undan yuqori balandlikda joylashgan texnik qurilmalar va quvur oʻtkazgich armaturalariga xizmat koʻrsatish uchun doimiy maydonchalar hamda ularga chiqish zinalari nazarda tutilgan boʻlishi kerak.

42. Xavfli uchastkalarda ishlovchi xodimlar Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 21-yanvardagi 26-son qarori bilan tasdiqlangan Xavfli ishlab chiqarish obyektlaridan foydalanuvchi tashkilotlarning rahbar va muhandis-texnik xodimlarini tayyorlash, qayta tayyorlash, ularning malakasini oshirish hamda attestatsiyadan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq davriy attestatsiyadan oʻtkaziladi.

43. Yengil alangalanuvchi suyuqliklardan foydalanadigan xavfli ishlab chiqarish obyektlari (quyish, aralashtirish, quvur orqali tashish) germetik yopiq tizimlar va masofadan boshqariladigan uskunalar bilan jihozlanishi shart.

Barcha texnologik qurilmalar, nasoslar va armaturalar portlashdan himoyalangan hamda yerga ulangan boʻlishi lozim.

Bugʻ chiqishi mumkin boʻlgan joylarda yer (qoplama) sathida havoni majburiy ravishda chiqaruvchi shamollatish tizimlari oʻrnatilishi kerak.

Agar texnologik jarayonda yengil alangalanuvchi suyuqliklarning harorati uning yonish haroratidan yuqori boʻlsa, havodagi bugʻ konsentratsiyasi nazorat qilinadi va binoda soatiga kamida 4 — 6-marta toza havo aylanishini taʼminlaydigan doimiy shamollatish tizimi ishlatilishi shart.

44. Koʻrsatkichlar meʼyordan chetga chiqqan hollarda (qizib ketish, bosimning oshishi yoki shamollatish tizimi ishdan chiqqanida) yengil alangalanuvchi suyuqliklarning kelishini toʻxtatadigan avtomatik blokirovka tizimlari joriy etilishi lozim va avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmasi bilan integratsiya qilinadi.

Uskunalarda portlash yoki qizib ketish holatlarida shikastlanishni oldini olish maqsadida saqlovchi qurilmalar va membranalar oʻrnatiladi.

Hajmi 0,5 litrdan ortiq boʻlgan barcha texnologik qurilmalar nafas olish klapani, shamollatish quvurlari va olov soʻndirgich bilan jihozlanishi lozim.

Yengil alangalanuvchi suyuqliklarni tashish uchun moʻljallangan quvur oʻtkazgichlari yongʻinga qarshi toʻsiqlar hamda olovning teskari zarbasining oldini oluvchi klapanlar bilan jihozlanadi.

45. Yengil alangalanuvchi suyuqliklar toʻkilish ehtimoli mavjud boʻlgan sex qoplamalari suyuqlik oʻtkazmaydigan holda tayyorlanishi hamda yopiq gidravlik toʻsqichlar bilan jihozlangan chuqurchalar yoki trap tomonga nishablikka ega boʻlishi lozim.

Yengil alangalanuvchi suyuqliklar toʻkilishi mumkin boʻlgan joylarda statsionar yutuvchi (sorbsion) gilamchalar yoki ariqchalar (lotok) oʻrnatilishi lozim.

46. Yengil alangalanuvchi suyuqliklardan foydalanuvchi korxona texnologik jarayonlardagi xavflarni muntazam tahlil qilishi shart.

Tahlilda yonish, bugʻ-havo aralashmasining portlashi, yongʻin mahsulotining zaharli taʼsiri kabi ehtimoliy oqibatlar inobatga olinishi lozim.

Uskunalar uchun belgilangan anʼanaviy putur yetkazmaydigan nazorat usullariga muqobil tarzda xavfga asoslangan nazorat uslubiyati asosida nazorat oʻrnatish va texnik koʻrikdan oʻtkazilishiga ruxsat beriladi.

Yengil alangalanuvchi suyuqliklar saqlanadigan poʻlat sigʻimlar uchun xavfga asoslangan nazorat dasturi korroziya va eroziya jarayonlarini, korroziyadan himoyalanganlik holatini hisobga olishi hamda sigʻimning eng kam (kritik) ruxsat etilgan qiymati darajasiga muvofiq rejali qalinlikni oʻlchash va defektoskopiya ishlarini amalga oshirishni nazarda tutishi lozim.

47. Yengil alangalanuvchi suyuqliklar bilan ishlashga ruxsat etilgan xodimlar maxsus tayyorgarlikdan oʻtkaziladi va oʻquv kurslarida oʻqitiladi. Oʻquv jarayonida saqlash va quyish qoidalari, suyuqliklar toʻkilishi yoki yongʻin sodir boʻlishi holatidagi harakatlar, birlamchi yongʻin oʻchirish vositalaridan foydalanish usullari boʻyicha bilim hamda koʻnikmalar berilishi lozim.

48. Yengil alangalanuvchi suyuqliklardan foydalanuvchi har bir xavfli ishlab chiqarish obyekti uchun sanoat xavfsizligi deklaratsiyasi ishlab chiqilishi shart.

Ushbu deklaratsiyada xavfli moddalarning xususiyatlari, ehtimoliy avariya oqibatlari hamda ularning oldini olish va taʼsirini kamaytirish boʻyicha himoya choralari bayon etilishi lozim.

Har bir modda boʻyicha kimyoviy mahsulotning xavfsizlik pasporti mavjud boʻlishi va u xodimlar uchun ochiq boʻlishi lozim.

49. Obyektda yengil alangalanuvchi suyuqliklar bilan bogʻliq avariya holatlariga tayyorgarlikni taʼminlash maqsadida AVTCHBER ishlab chiqilib, tasdiqlanishi lozim. Ushbu rejada quyidagi ehtimoliy ssenariylar inobatga olinadi: katta hajmdagi suyuqlik toʻkilishi bilan kelib chiqadigan yongʻin, yopiq hajmda bugʻ portlashi, omborda katta yongʻin chiqishi va boshqalar.

Har bir ssenariy boʻyicha xodimlar hamda avariya xizmatlarining harakat tartibi belgilanadi.

Reja tegishli Oʻzbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligining hududiy boshqarmasi hamda Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qoʻmitasining hududiy boshqarma yoki boʻlimlari bilan kelishilishi shart.

Sodir boʻlishi mumkin boʻlgan AVTCHBER boʻyicha xodimlar Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 24-dekabrdagi 819-son qarori bilan tasdiqlangan Tashkilotlarda mehnatni muhofaza qilish ishlarini hamda mehnatni muhofaza qilish xizmati faoliyatini tashkil etish tartibi toʻgʻrisidagi nizom talablariga rioya qilgan holda oʻqitiladi, sizib chiqish va yongʻin holatlarini imitatsiya qilgan holda yongʻin xavfsizligi xizmatlarini jalb etib oʻtkaziladigan amaliy mashqlarda qatnashadi.

50. Yengil alangalanuvchi suyuqliklar saqlanadigan binolar avtomatik yongʻin xabar berish (signalizatsiya) tizimi (alanga, issiqlik va tutun xabarlagichlari) hamda gaz nazorati tizimi (yengil alangalanuvchi suyuqlik bugʻlarini aniqlovchi detektorlar, bugʻ toʻplanishi mumkin boʻlgan joylarda) bilan jihozlanishi lozim.

Xabar berish tizimi (signalizatsiya) ishga tushganida xodimlar ovozli va yorugʻlik ogohlantirish signallarini qabul qilib, instruksiyada belgilangan harakatlar tartibiga muvofiq ish koʻrishlari: bunda ish jarayonini toʻxtatish, elektr taʼminotini oʻchirish, boshlangʻich yongʻinni oʻchirishga yoki evakuatsiyaga kirishish lozim.

Avtomatik xabar berish tizimi (signalizatsiya) sprinkler yoki drencher turidagi yongʻin avtomatikasi tizimi bilan integratsiya qilingan boʻlishi mumkin.

51. Yengil alangalanuvchi suyuqliklar ishlatiladigan joylarda birlamchi yongʻinni oʻchirish vositalari doimiy ravishda mavjud boʻlishi shart.

Bunday vositalar qatoriga oʻt oʻchirgichlar (kichik yongʻinlar uchun kukunli yoki uglekislota bilan toʻldirilgan hamda suyuqlik toʻkilishi holatlarida — koʻchma havo-koʻpikli oʻt oʻchirgichlar) kiradi.

Ular har 50 m² maydonga kamida 2 ta, lekin har bir xona uchun kamida bitta oʻt oʻchirgich joylashtirilishi lozim.

Xodimlar yongʻin chiqqan suyuqliklarni oʻchirishda oʻt oʻchirgichlardan toʻgʻri foydalanish usullarini qoʻllash boʻyicha oʻqitilgan boʻlishi shart.

Bunda koʻpikni yelpigʻichsimon shaklda sepish, yongʻinni panada turib oʻchirish va boshqa xavfsiz amaliy usullar boʻyicha koʻnikmalarga ega boʻlishi lozim.

52. Yengil alangalanuvchi suyuqliklar toʻkilish holatlarini bartaraf etish uchun obyektda avariya jihozlari toʻplami shakllantirilgan boʻlishi lozim.

Avariya jihozlari tarkibiga quyidagilar kiradi:

inert adsorbentlar (qum, vermikulit);

maxsus sorbsion miqdordagi matolar;

bon toʻsiqlari (toʻkilgan suyuqliklar kanalizatsiyaga kirishini cheklash uchun);

yonishga chidamli idishlar, ifloslangan grunt va sarflash materiallari.

Kichik yongʻin oʻchogʻini yopish uchun moʻljallangan yongʻinga qarshi toʻsiqlar va uchqun soʻndiruvchi yelpigʻichlar ham doimiy ravishda mavjud boʻlishi lozim.

Avariya jihozlari toʻplami tarkibiga, shuningdek, shaxsiy himoya vositalari ham kiritiladi, yaʼni:

organik bugʻlardan himoya qiluvchi “A” turdagi filtrli gaz niqoblari;

yongʻinga chidamli qoʻlqoplar;

avariya brigadalari uchun issiqlikni qaytaruvchi maxsus kiyimlar.

53. Yongʻin yoki portlash ehtimoli mavjud boʻlgan zonalardan xodimlarni tez va xavfsiz chiqarishni taʼminlash maqsadida evakuatsiya hamda oʻzaro hamkorlik sxemalari ishlab chiqiladi.

Ushbu sxemalarda avariya vaqtida chiqishlar joylashuvi, harakat yoʻnalishlari hamda yigʻilish punktlariga borish yoʻllari aniq koʻrsatilishi lozim.

54. Yengil alangalanuvchi suyuqliklar ishlatiladigan xavfli ishlab chiqarish obyektlarida quyidagilar boʻlishi shart:

a) yengil alangalanuvchi suyuqliklar uchun maxsus shamollatish tizimi bilan jihozlangan alohida omborxona yoki maxsus metall shkaf mavjud boʻlishi, bunda inshootning devorlari, tom qismi va yongʻinga qarshi eshiklari belgilangan yongʻinga chidamlilik darajasi boʻyicha shaharsozlik meʼyorlari hamda yongʻin xavfsizligi qoidalari talablariga toʻliq mos boʻlishi kerak;

b) yengil alangalanuvchi suyuqliklar saqlanadigan xonalarda begona buyumlar va materiallar saqlanishiga yoʻl qoʻyilmaydi, faqat shu toifaga kiruvchi moddalar saqlanishi lozim. Ochiq olov yoki issiqlik manbalariga ega uskunalar ushbu xonalardan kamida 10 m masofada joylashtirilishi shart;

v) shamollatish tizimining ishlash holati chiqaruvchi ventilyatorlar faoliyati tekshirilgan, shamollatish teshiklarining berk yoki toʻsilmagani tegishli hujjatlar (dalolatnomalar) bilan tasdiqlangan boʻlishi lozim, binolarning pastki qismida oʻlchangan bugʻ tarqalishining quyi konsentratsiyasi chegarasidan ancha past boʻlishi kerak, shkaflarning shamollatish tizimining chiqish quvurlarida uchqun soʻndirgich qurilmalar oʻrnatilgan boʻlishi kerak;

g) barcha yoritgichlar, kabel liniyalari va elektr dvigatellar portlashdan himoyalanganlik belgisiga ega boʻlishi lozim, uskunalar va idishlarning yerga ulangani tekshirilgan boʻlib, yerga ulanish qarshiligi 4 Om koʻrsatkichdan oshmasligi megommetr oʻlchovi yordamida tasdiqlangan boʻlishi shart.

Binolarda uchqun chiqaruvchi asboblar hamda litsenziyalanmagan (tegishli ruxsatsiz) elektr jihozlari boʻlmasligi lozim;

d) oʻt oʻchirgichlar joyida boʻlishi, ularni qayta quvvatlash muddatlari tekshirilgan, yongʻin oʻchirish kranlari qoʻl dastakli yongʻin oʻchirish yenglari bilan toʻliq jihozlangan va suv bosimi bilan yetarli taʼminlangan boʻlishi, qum yoki absorbent solingan idishlar erkin foydalanish uchun ochiq hamda yaqin joyda boʻlishi shart.

Yongʻindan xabar berish tizimi (signalizatsiya) va yongʻin avtomatikasi tizimi (agar loyihada koʻzda tutilgan boʻlsa) ishchi holatda boʻlishi, ularga texnik xizmat koʻrsatish jurnallari hamda soʻnggi sinov natijalari mavjud boʻlishi lozim;

j) yengil alangalanuvchi suyuqliklar saqlanadigan sigʻimlarda saqlovchi klapanlar va nafas olish qurilmalari boʻlishi, shamollatish liniyalarida yongʻinga qarshi toʻsiqlar oʻrnatilgan, barcha berkitish armaturalar (kranlar, klapanlar) aniq va koʻrinarli tamgʻalangan (markirovkalangan) hamda oqim yoʻnalishi va modda nomi koʻrsatilgan boʻlishi lozim.

Uskunalarning texnik koʻrikdan oʻtkazilgani boʻyicha hujjatlar, defektoskopiya dalolatnomalari, xavfga asoslangan nazorat tahlili natijalari va ular asosida belgilangan chora-tadbirlar boʻlishi kerak;

z) yengil alangalanuvchi suyuqliklar boʻyicha operativ hisob jurnali (kelib tushishi va sarfi) yuritilayotgan boʻlishi, har bir modda uchun amaldagi xavfsizlik pasporti mavjudligi, xodimlar uchun moddalar bilan ishlash boʻyicha yoʻriqnoma hamda AVTCHBER koʻzga koʻrinib turadigan joyda osilgan boʻlishi shart.

55. Sex va laboratoriyalardagi gaz ballonlari faqat tik holatda oʻrnatilishi, ular maxsus tutqichlar yoki devorga zanjir bilan mahkamlanishi lozim. Bunday xonalar doimiy ishlab turadigan havoni kiritish va chiqarish, shamollatish tizimi yoki gaz bilan ishlash uchun moʻljallangan tortuvchi shkaf bilan taʼminlanishi shart.

Zaharli yoki yonuvchan gazlar (xlor, vodorod) qoʻllanilayotganda, ballonlar shamollatish tizimiga ulangan maxsus shkaflarda joylashtirilishi tavsiya etiladi. Shkaflardan tashqi muhitga chiqadigan gazlar filtr yoki absorber qurilmalari orqali chiqarilishi lozim.

Bino ichidagi gaz quvur oʻtkazgichlari metall quvurlardan tayyorlanishi va flanetsli birikmalar soni minimal darajada boʻlishi lozim. Egiluvchan shlanglar talablarga muvofiq aniq identifikatsiyalanishi va oʻchmaydigan tamgʻaga ega boʻlishi kerak hamda amal qilish muddati tekshirilgan holda qoʻllanilishi mumkin. Sizib chiqishni aniqlash uchun barcha birikmalar muntazam ravishda sovunli emulsiya bilan tekshiriladi.

Har bir gaz balloni chiqish qismida ventil oʻrnatilishi, undan keyin esa bosim pasaytirgich (reduktor) va manometr oʻrnatilishi lozim. Reduktordan oldin va isteʼmolchi liniyasida gaz datchiklari hamda yongʻin xabar berish tizimidan keluvchi signal taʼsirida avtomatik gaz oqimini toʻxtatib, yopiluvchi elektromagnit klapanlar oʻrnatilishi tavsiya etiladi.

56. Yonuvchan gazlar (vodorod, atsetilen, propan) qoʻllanadigan binolarda yongʻin keltirib chiqarishi mumkin boʻlgan barcha manbalar bartaraf etilishi shart. Barcha elektr jihozlari portlashdan himoyalanib yasalgan Yex-komponenti, uskunalar esa yerga ulangan holda boʻlishi lozim. Atsetilen generatorlari va atsetilen (C₂N₂) gazi saqlanadigan ballonlar loyiha hujjatlaridan belgilangan mis saqlovchi quvurlar va jihozlardan xavfsizlik masofalariga rioya qilgan holda joylashtirilishi lozim.

Kislorod bilan ishlashda faqat moysiz uskunalardan foydalanish talab etiladi. O₂ toʻldirish zonasida har qanday moy va organik moddalarning mavjudligi qatʼiyan taqiqlanadi. Barcha shlanglar, reduktorlar va manometrlar faqat kislorod bilan ishlash uchun maxsus moʻljallangan boʻlishi shart. Xodimlar kislorod uskunalaridagi burilish (rezba) qismiga moy surtmaslik va moyli materiallar qoʻllamaslik boʻyicha oʻqitilgan boʻlishlari lozim.

57. Gaz taʼminoti tizimi avtomatlashtirilgan boshqaruv vositalari bilan jihozlanishi lozim. Agar havo muhitidagi gaz konsentratsiyasi belgilangan meʼyordan oshsa (yonuvchan gazlar tarqalishining quyi konsentratsiya chegarasi 20 foizdan yuqori yoki zaharli gazlar uchun chegaraviy yoʻl qoʻyiladigan konsentratsiya (keyingi oʻrinlarda — CHYQK) ortiq holatda) — gaz analizatori ovozli signal berish bilan bir vaqtda elektromagnit klapanlarni avtomatik ravishda yopishi shart.

58. Inert gazlar (azot, argon) chiqariladigan shamollatish chiqindilari uchun tabiiy havo chiqarish tizimi yetarli hisoblanadi. Zaharli gazlar (xlor, ammiak) va yonuvchan gazlar (vodorod) ishlatiladigan binolardagi shamollatish tizimlari esa adsorberlar yoki skrubberlar bilan jihozlangan boʻlishi shart.

59. Ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot ballonlar va gaz xoʻjaligi ustidan doimiy nazoratni taʼminlashi lozim. Buning uchun tegishli attestatsiyadan oʻtgan, gaz xoʻjaligi uchun masʼul shaxs tayinlashi shart. Masʼul shaxs ballonlar hisob jurnalini yuritadi (qabul qilish, ishga berish, boʻshatilganini qaytarish), sinov va texnik koʻrik muddatlarini kuzatib boradi.

Ballon ishga berilishidan oldin navbatdagi sinov sanasi (sanali tamgʻa) tekshiriladi. Shuningdek, har oyda kamida bir marta rejali tashqi koʻriklar oʻtkazilishi shart. Koʻrikda ballonlarda korroziya va shikastlanish belgilari koʻzdan kechiriladi, mahkamlash zanjirlari va shamollatish tizimining ishlashi tekshiriladi.

Quyidagilar ballonlarda saqlanadigan yonuvchi va portlovchi gazlar bilan bogʻliq xavfsizlik talablari hisoblanadi:

a) ballonlar saqlanadigan xonalar tabiiy shamollatish tizimiga ega va quyosh nuridan muhofaza qilingan boʻlishi shart. Oyna boʻlsa — oq rangga boʻyalgan yoki quyosh nurini qaytaruvchi pardalar oʻrnatilgan boʻlishi kerak;

b) ochiq maydonlarda saqlanayotgan ballonlar yogʻingarchilik va quyosh taʼsiridan himoyalanishi, bunday himoya vositalari yonmaydigan materiallardan tayyorlanishi lozim;

v) kislorod, ftor, xlor kabi oksidlovchi gazlar ballonlari yonuvchi va portlovchi gazlardan alohida saqlanishi lozim;

g) ballonlar saqlanadigan joyda gaz sizib chiqishini aniqlash uchun gaz analizatorlari oʻrnatilishi, ular boʻlmagan holda — havo muhitini nazorat qilish tartibi tashkil etilishi lozim;

d) moylangan buyumlar va moy tiqilgan materiallar bilan kislorod ballonlariga tegish qatʼiyan man etiladi;

j) ballonlar maxsus shkaflarda, vertikal holda va qulashiga yoʻl qoʻymaydigan usulda joylashtirilishi kerak. Shtabellashtirilgan holda — balandligi 1,5 m dan oshmasligi, klapanlari bir tomonga qaratilgan va himoya qalpogʻi bilan yopilgan boʻlishi shart;

z) ballonlar saqlanayotgan omborlarda uchqun chiqaruvchi jihozlar, yonuvchi moddalar va metall mixli oyoq kiyimlardan foydalanish man etiladi;

i) ballonlarni yuklash-tushirish ishlari avtomashina dvigateli oʻchirilgan holda amalga oshirilishi kerak. Avtoyuklagichlardan foydalanish taqiqlanadi.

60. Suyultirilgan gazlar ishlatiladigan yirik obyektlarda xavfga asoslangan nazorat tizimlari joriy etilishi lozim. Ushbu tizim doirasida gaz sizib chiqishi va portlash xavflari baholanadi, shu asosda nazorat qilinishi lozim ustuvor uchastkalar aniqlanadi, jumladan, sigʻimlardagi korroziya zonalari, saqlagich klapanlarining holati va gardish (flanets) birikmalarining germetikligi tekshiriladi.

Eng ustuvor nazorat elementi sifatida saqlash qurilmalarini tekshirish belgilanadi. Barcha klapanlar har 1-2 yilda qayta hisoblanib, qayta oʻrnatilishi (yoki almashtirilishi) hamda ishga tushish bosimining toʻgʻriligi tasdiqlanishi lozim. Zaharli va qimyoviy faol gazlar (xlor, ammiak) saqlangan ballonlar qayta toʻldirishdan oldin ichki tomondan tekshirilib, oqish yoki korroziya izlari mavjud emasligi aniqlanishi shart.

61. Xodimlar bilan gazlar bilan xavfsiz ishlash usullari boʻyicha har yili oʻquv mashgʻulotlari oʻtkazilishi shart.

Oʻquv dasturi quyidagi mavzularni oʻz ichiga oladi:

ballonlarni saqlash tartibi;

uskunalarga toʻgʻri ulanish qoidalari;

sizishlarni aniqlash usullari;

gaz chiqishi holatida favqulodda berkitish amaliyoti.

Xodimlar bilan gaz niqoblaridan foydalanish boʻyicha amaliy mashqlar muntazam oʻtkazilishi shart (xlor uchun — “V”, ammiak uchun — “KD” turdagi gaz niqoblari va boshqalar). Gaz xavfi yuqori boʻlgan obyektlarda ishlovchi xodimlar doimiy ravishda tibbiy koʻrikdan oʻtishi, bu jarayonda ayniqsa nafas olish tizimi holatiga alohida eʼtibor qaratilishi lozim.

Koʻzga yaqqol koʻrinib turadigan joylarda “Gaz sizib chiqishi aniqlanganda harakat tartibi” va “Ballonlarni saqlash tartibi” yoʻriqnomalari osib qoʻyilishi shart.

62. Gazlar saqlanadigan joylardagi pol yuzasida turli gazlar uchun saqlash zonalarini ajratib koʻrsatuvchi chiziqlar belgilanishi lozim:

qizil rang — yonuvchan gazlar zonasi;

yashil rang — inert gazlar zonasi;

sariq rang — zaharli gazlar zonasi.

Kirish qismida saqlanayotgan gazlar roʻyxati ularning xavf darajalari (toifalari) koʻrsatilgan holda osib qoʻyilishi lozim. Shuningdek, “Yongʻin xavfi bor”, “Zaharli moddalar”, “Chekish taqiqlanadi”, “Himoya koʻz oynaklarida ishlang” (zarur hollarda), “Xonani shamollating” kabi ogohlantiruvchi belgilar boʻlishi shart.

63. Gaz sizib chiqishini avtomatik aniqlovchi qurilmalar (statsionar gaz analizatorlari — metan, vodorod yoki xlor uchun) xabar berish tizimiga (signalizatsiya) ulangan holda oʻrnatilishi lozim. Ular umumiy ogohlantirish va avariyadan xabar berish tizimi bilan integratsiya qilingan boʻlishi shart.

Avtomatik nazoratdan tashqari laboratoriya usulida havo namunalarini davriy tekshirish amalga oshirishi lozim. Bunda:

zaharli gazlar uchun — havodagi modda CHYQK boʻyicha nazorat qilinadi;

inert gazlar uchun — kislorod darajasi tekshiriladi, azot sizib chiqishi natijasida havodagi kislorod miqdori 19 foiz koʻrsatkichdan pastga tushishi mumkin.

Oʻlchov natijalari maxsus jurnalda qayd etiladi, meʼyordan oshish holatlarida ish toʻxtatilib, binolar shamollatiladi va xavfsizlik choralari koʻriladi.

64. Korxonaning umumiy favqulodda holatlarda AVTCHBER tarkibida gazsimon moddalar bilan bogʻliq avariyalarga bagʻishlangan alohida boʻlimlari boʻlishi lozim.

Rejada shamol yoʻnalishi boʻyicha gaz buluti tarqalish sxemalari hamda xavfli zonalar radiuslari keltirilishi lozim. Zaharli gazlar (xlor, ammiak) sizib chiqish holatlarida xodimlarni ogohlantirish tizimi, katta hajmdagi chiqish holatlarida esa Oʻzbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligi orqali korxona hududiga yaqin boʻlgan aholini xabardor qilish tartibi nazarda tutiladi.

65. Gaz analizatorida yonuvchan gazlar uchun tarqalishning quyi konsentratsiya chegarasi 20 foiz yoki zaharli gazlar uchun CHYQK 50 foizga teng konsentratsiyasini aniqlaganda, avariyaviy shamollatish tizimi toʻliq quvvatda ishga tushishi, gaz quvurlaridagi elektr magnit klapanlar avtomatik ravishda yopilishi lozim.

Yonuvchan gazlar mavjud boʻlgan zonada uchqun chiqish xavfini bartaraf etish maqsadida elektr taʼminoti avtomatik ravishda oʻchirilishi lozim. Xodimlar shaxsiy himoya vositalarini (gaz niqoblari) kiyib, agar bu xavfsiz boʻlsa, gaz sizib chiqish manbaini aniqlashga kirishishi, aks holda zonani tark etishlari kerak. Shu bilan birga, avtonom elektr taʼminotli avariyaviy yoritish tizimi (portlashdan himoyalangan fonarlar) ishga tushirilishi lozim. Tashqi ventilyatorlar ishlaganda, gaz chiqindilarini odamlar toʻplanadigan yoki turar joylar tomon emas, balki xavfsiz yoʻnalishga chiqarishi lozim.

66. Obyektda gaz sizib chiqishlarini bartaraf etish uchun maxsus vositalar mavjud boʻlishi lozim:

gaz sizib chiqishini toʻsuvchi vosita;

ballonlarga qoʻyiladigan bandajlar;

yoriqlar uchun konussimon tiqinlar;

quvurlar uchun avariyaviy xomutlar.

Quyidagilar siqilgan hamda suyultirilgan gazlarni quyish, tashish va avariyaviy holatlarni bartaraf etish boʻyicha talablar sanaladi:

a) smena ehtiyoji 200 litrgacha boʻlgan hollarda, yengil alangalanuvchi suyuqliklar xavfsiz germetik qadoqlarda ish joylariga yetkazilishi mumkin. Katta hajmdagi mahsulotlar markazlashtirilgan tartibda yetkazib beriladi;

b) barcha quyish va toʻkish operatsiyalari germetik qoplamalar yordamida avtomatlashtirilgan usulda amalga oshirilishi, bugʻlarning havoga tarqalishiga yoʻl qoʻyilmasligi shart;

v) texnologik sigʻimlar va idishlardan gaz mahsulotlarini ochiq oqim bilan quyish taqiqlanadi. Bu ishlar faqat maxsus jihozlangan, bugʻ toʻplanishining oldini oluvchi tizimlar orqali amalga oshiriladi;

g) toʻkilib ketgan moddalar tezkor ravishda sorbentlar (qipiq, qum va boshqalar) orqali yigʻib olinishi hamda xavfsiz joyga olib chiqilishi shart. Obyektda avariyaviy zaxira sifatida sorbent vositalari boʻlishi kerak;

d) texnologik ehtiyoj tufayli ochiq idishlar va vannalardan foydalanilayotgan sexlarda:

ochiq vannalar xavfsiz qopqoqlar bilan taʼminlangan boʻlishi, foydalanilmayotganda yopilishi;

suyuqlikni avariyaviy holda toʻkib olish imkoniyati boʻlishi lozim.

67. Gaz xoʻjaligida ogohlantirish signallari va harakat tartibi aniq belgilab qoʻyilishi lozim.

Ogohlantirish signali berilganda xodimlar shamol yoʻnalishi boʻylab yoki xavfsiz yoʻnalishda evakuatsiya qilinadi.

Agar portlash xavfi (gaz ombori yaqinida yongʻin) yuzaga kelsa, cheklov (chetlashtirish) zonasi belgilanadi:

ballonlar uchun — kamida 100 m radiusda;

yirik hajmli rezervuarlar uchun — 300 m gacha.

Barcha shaxslar mazkur zona hududidan tashqariga chiqarilishi shart.

68. Obyekt vakolatli organlariga saqlanayotgan gazlar va ularning miqdori haqidagi maʼlumotlarni taqdim etishi shart.

Yilda bir marta Oʻzbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligi bilan hamkorlikda zaharli gaz sizib chiqishi yoki ballon portlashi bilan yongʻin ssenariysi boʻyicha qoʻshma amaliy oʻquv mashqlari oʻtkazilishi lozim.

Obyektda noxush holat bartaraf etilgandan soʻng binoda degazatsiya ishlari amalga oshiriladi, yaʼni majburiy shamollatish tizimi yordamida havo almashishi va zaharli qoldiqlarni neytrallash boʻyicha kimyoviy ishlov beriladi.

69. Siqilgan va suyultirilgan gazlardan foydalanadigan xavfli ishlab chiqarish obyektlarida quyidagilar boʻlishi shart.

a) kislorod ballonlari alohida saqlanayotgani (boshqa seksiyada yoki kamida 5 m masofada joylashgan boʻlishi), yonuvchan gazlar, zaharli va oksidlovchi gazlardan vizual tarzda yoki toʻsiq orqali ajratilgani hamda ballonlar yaqinida yonuvchan materiallar (yogʻlar, vetosh) mavjud emasligi;

b) barcha ballonlar ishonchli mahkamlangan boʻlishi lozim. Bunda tik holatdagi ballonlar zanjirlar bilan qotirilgani, yotgan holatdagi ballonlar esa maxsus oʻrindiqlarga (uyaga) joylashtiriladi. Ballonlarda yiqilish yoki zarba izlari mavjud emasligi, yotgan holatda ustma-ust saqlanayotgan ballonlar balandligi 1,5 m dan oshmasligi, shuningdek, ventillar bir tomonga qaratib joylashtirilgan boʻlishi shart;

v) ballonlar quyosh nuridan himoya qilingan holda saqlanishi lozim (bostirma yoki ekran orqali). Ular isitish uskunalaridan kamida 1 m va ochiq olov manbalaridan kamida 5 m oraliq masofada joylashtirilishi kerak. Bino ichidagi harorat loyiha boʻyicha yoʻl qoʻyiladigan meʼyordan oshmasligi lozim.

Shamollatish tizimi ishchi holatda boʻlishi shart: chiqaruvchi panjaralar tozaligi (toʻsilmagan), ventilyatorlar va xabar berish tizimi (signalizatsiya) ishlashi lozim;

g) ballonlar amaldagi talablarga muvofiq ranglarga boʻyalgan va aniq tamgʻalangan (yozuvli) boʻlishi lozim. Ballonlarda oxirgi texnik koʻrikda belgili tamgʻalar mavjudligi va muddati oʻtmagani aniqlanadi. Ballonlar hisob jurnali yuritilayotgan va yangilanib borilayotgan boʻlishi shart. Shuningdek, gaz partiyasi uchun pasport maʼlumotlari (sifat sertifikati, aralashmalar toʻgʻrisida maʼlumotlar) mavjud boʻlishi lozim;

d) ballonlar ventillarida sizib chiqishlar yoʻqligi tekshiriladi. Reduktorlar mavjud va soz holatda, manometrlar — tekshirish muddati oʻtmagan boʻlishi lozim. Suyultirilgan gazlar uchun saqlovchi klapanlar mavjudligi va ulardagi plombalar butunligi tekshiriladi. Foydalanilmayotgan ballonlarda qopqoqlar yopiq holda boʻlishi shart;

j) ogohlantiruvchi yozuvli belgilar (“Gaz ballonlari”, “Olov man etilgan”, “Chekish taqiqlanadi”, “Gaz! Yongʻin holatida zudlik bilan uzoqlashing!”) oʻrnatilgan boʻlishi lozim;

z) binoda oʻt oʻchirgichlar (kukunli yoki uglekislota bilan toʻldirilgan) mavjud boʻlishi lozim (har bir xonada kamida 2 tadan kam boʻlmasligi shart). Oʻt oʻchirgichlar tekshirilgan va ishchi holatda boʻlishi kerak. Agar binoda yongʻin avtomatikasi tizimi mavjud boʻlsa, uning barcha tugunlari butun, oʻchirilmagan va faol holatda boʻlishi lozim.

Ballonlar oʻrnatilgan metall stellaj yoki ramaning yerga ulangani tekshiriladi (multimetr yordamida oʻlchov oʻtkazish orqali amalga oshiriladi). Barcha elektr jihozlarida portlashdan himoyalanib yasalgan Yex-komponenti boʻlishi, elektr simlari esa poʻlat quvurlar yoki kabel kanallari orqali oʻtkazilgan boʻlishi lozim;

i) gaz sizib chiqishi holatida harakat qilish rejasi boʻlishi shart. Xodimlar gaz niqoblari saqlanadigan va oʻzini oʻzi qutqarish joyni bilishlari, ushbu shaxsiy himoya vositalari mavjud va ularning foydalanish muddati oʻtmagan boʻlishi lozim. Dori qutichalari maxsus antidotlar bilan toʻliq taʼminlangan holda saqlanishi kerak.

70. Zaharli moddalar qoʻllanadigan texnologik jarayonlarda toʻliq germetiklik tamoyiliga rioya etilishi lozim. Bunday jarayonlar yopiq uskunalarda, kichik vakuum ostida amalga oshirilishi kerak.

Zaharli moddalarning kukunsimon shakldagi turlarini tushirish va miqdorlash jarayonlari mexanizatsiyalashtirilgan holda, yaʼni shneklar, taʼminlovchilar hamda tortuvchi zontlar ostida amalga oshirilishi lozim.

71. Zaharli moddalar bilan ishlashda qoʻllanadigan materiallar yemirilish va sizib chiqish holatlarining oldini olish uchun moddaning taʼsiriga chidamli boʻlishi lozim.

Barcha germetiklikni taʼminlovchi elementlar (qistirmalar, salniklar) moddaning taʼsiriga chidamlilik va oʻtkazuvchanlikning minimal darajada boʻlishini hisobga olgan holda tanlanishi lozim. Rejaviy profilaktik taʼmirlash yoki xavfga asoslangan nazoratga muvofiq lyuk qistirmalari, nasos salniklari va miqdorlash shlanglari kabi muhim qismlar doimiy ravishda tekshirilib, zarurat tugʻilganda almashtirilishi shart.

72. Kislotali yoki ishqoriy zaharli moddalar ishlatiladigan sexlarda joyida neytrallash tizimlari (maxsus vannalar yoki sigʻimlar) boʻlishi hisobga olinishi lozim. Ushbu neytralizatorlar favqulodda holatda toʻkilgan moddani neytrallovchi reagent bilan aralashtirish uchun xizmat qiladi.

Zaharli organik suyuqliklar uchun adsorbent — aktivlashtirilgan koʻmir yoki moddalarni parchalovchi maxsus aralashmalar bilan toʻldirilgan idishlar boʻlishi lozim. Bunday uskunalar zaharli moddalarning umumiy kanalizatsiya tizimiga yoki tuproq qatlamiga tushishining oldini oladi.

73. Yuqori darajadagi zaharli moddalar ishlatiladigan obyektlarda xavfsizlik tizimida maxsus boʻlimlar tashkil etiladi. Ushbu boʻlimlar faoliyatida xavfsiz ishlash tartib-qoidalari, xodimlar sogʻligʻini nazorat qilish tizimi hamda har qanday kichik ogʻish holatlarida amalga oshiriladigan harakat rejasi joriy etiladi.

Korxona oʻz obyektida mavjud boʻlgan kuchli taʼsir etuvchi zaharli moddalar roʻyxatini tasdiqlaydi hamda har bir modda uchun masʼul shaxslarni tayinlaydi. Xavfsizlikni boshqarish tizimi doirasida mustaqil ekspertlar ishtirokida zaharli moddalarni saqlash va ulardan foydalanish xavfsizligi boʻyicha muntazam auditlar oʻtkazilishi lozim.

74. Uskunalarning texnik holatini nazorat qilishdagi eng muhim jihat — sizib chiqishlarning oldini olishdir. Xavfga asoslangan nazoratdan tashqari zaharli moddalarni tashish uchun moʻljallangan kommunikatsiyalarda kunlik koʻrik amalga oshirilishi lozim. Bu jarayonda masʼul xodim gardishlar (flanets) ostidagi tomchilar yoki sizib chiqish izlarining yoʻqligi, shuningdek, sizib chiqishni aniqlovchi datchiklar koʻrsatkichlarini nazorat qilishi lozim. Uskunani ishga tushirishdan oldin germetiklikni vakuum yoki inert bosim ostida sinovdan oʻtkazish usuli qoʻllanishi kerak.

Gazsimon zaharli muhitlarda faoliyat koʻrsatadigan obyektlarda avtomatik namuna oluvchi qurilmalar qoʻllanilishi lozim. Ular muhitdagi fon konsentratsiyasini doimiy ravishda nazorat qilishni taʼminlaydi.

75. Zaharli moddalar bilan ishlovchi xodimlar muntazam ravishda tibbiy koʻrikdan oʻtishi shart. Har bir xodim uchun shaxsiy tibbiy karta yuritiladi va surunkali zaharlanish alomatlari aniqlansa, bunday xodim ishdan vaqtincha chetlashtiriladi hamda boshqa ishga oʻtkaziladi. Shuningdek, barcha xodimlar favqulodda holatlarda birinchi tibbiy yordam koʻrsatish vositalari bilan taʼminlanishi lozim.

76. Zaharli moddalar bilan ishlovchi barcha xodimlar maxsus yoʻriqnomadan oʻtishlari shart. Tuzilgan yoʻriqnomalarda ehtiyot choralari va xavfsiz ishlash qoidalari aniq bayon etilgan boʻlishi lozim.

77. Ish joylarida yetarli miqdorda va toʻgʻri turdagi shaxsiy himoya vositalari mavjud boʻlishi lozim (muvofiq markadagi filtrli gaz niqoblari yoki yuqori konsentratsiyalar uchun izolyatsiyalovchi uskunalar). Gaz niqoblari filtrlari germetik sharoitda saqlanishi va foydalanish muddati tugaganda oʻz vaqtida almashtirilishi shart.

Zaharli suyuq moddalar bilan ishlashda xodimlar kimyoviy moddalarga chidamli maxsus kiyim, changdan himoya qiluvchi bir martalik himoya korjamalari bilan taʼminlanishi lozim. Koʻzni yopuvchi himoya koʻzoynaklari yoki yuzni toʻliq yopuvchi qalqonlar boʻlishi zaharli va yediruvchi moddalar toʻkilishi holatlarida majburiy. Qoʻlqoplar modda bilan muvofiqligi hisobga olingan holda tanlanishi lozim.

78. Kimyoviy avariyalarga oid AVTCHBER zaharli moddalar chiqishi holatida bajariladigan amaliy qadamlar batafsil bayon etilgan boʻlishi lozim. Ushbu rejada kommunikatsiyalardagi zulfinlarni yopish uchun masʼul, avariyaviy shamollatish tizimini ishga tushirish uchun masʼul xodimlar, tashqi xizmatlar bilan hamkorlik va harakatlarni muvofiqlashtirish uchun masʼul xodimlar belgilanishi shart.

Xodimlar va vakolatli organlar ishtirokidagi mashgʻulotlar yiliga kamida 1-marta oʻtkazilishi lozim.

79. Zaharli gaz yoki tutunning katta hajmdagi sizib chiqishi holatlarida korxona atrofidagi aholini xabardor qilish uchun ogohlantirish tizimi (sirenalar, ovoz kuchaytirgichlar, Oʻzbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligi orqali SMS-xabarlar) yoʻlga qoʻyilgan boʻlishi lozim. Obyektdagi barcha qoʻriqlash postlari va dispetcherlik punktlarida quyidagilar mavjud boʻlishi shart:

telefon raqamlari roʻyxati;

shamol yoʻnalishi sxemasi — zaharli bulut tarqalish yoʻnalishini aniqlash uchun;

ogohlantirish xabarlar matnlarining namunaviy shakllar.

Avariyani bartaraf etishga jalb etilmagan xodimlar avariya vaziyatlari tarqalishini chegaralash va bartaraf etish rejalarida belgilangan evakuatsiya yoʻnalishlari boʻyicha binolarni tark etishlari lozim.

80. Zaharli moddalar uchun avariya jihozlari toʻplami sorbentlar (universal, kislota yoki ishqorlarni neytrallovchi — zaharli moddaning xususiyatiga qarab tanlanadi), ifloslangan materiallarni toʻplash uchun idishlar, “Avariyaviy chiqindilar” yozuvli germetik yopiladigan konteynerlarni (bochkalar) oʻz ichiga olishi lozim.

Ish joylariga yaqin masofada avariyaviy dush va koʻzni yuvish uchun favqulodda favvorachalar oʻrnatilgan boʻlishi shart. Baʼzi maxsus turdagi moddalar bilan ishlanganda, ularga mos avariyaviy neytrallovchi reagentlar oldindan tayyorlab qoʻyilishi lozim.

81. Avariya holatida qattiq zaharli moddalar toʻkilgan taqdirda, maxsus tayyorgarlikka ega xodimlar shaxsiy himoya vositalaridan foydalanib, ularni maxsus asboblar yordamida yigʻishlari lozim. Toʻplangan moddalar keyinchalik utilizatsiya qilish uchun germetik idishlarga joylanadi.

Toʻkilgan zaharli suyuqliklar, birinchi navbatda, neytrallovchi kukun yoki sorbent bilan qoplanadi, yigʻilgan massa maxsus konteynerlarga toʻplanadi. Pol yoki uskuna ostida qolgan qoldiqlar neytrallovchi eritma bilan ishlov beriladi va ular ham yigʻilib utilizatsiya qilinadi. Bino ichidagi shamollatish tizimi kuchaytiriladi, havo holati tozalashdan oldin va keyin tekshiriladi. Avariya bartaraf etilgandan soʻng ishlab chiqarish laboratoriyasi mutaxassislari yoki akkreditatsiyadan oʻtgan tashkilot tomonidan havodagi zararli moddalar konsentratsiyasining nazorat oʻlchovlari oʻtkazilib, toʻliq zararsizlangani tasdiqlanishi lozim.

82. Oʻtkir zaharlanish holatlari yuzaga kelganda, obyektda tez tibbiy yordam koʻrsatishga tayyor sanitariya posti boʻlishi shart. Ushbu xona kislorod ingalyatori, antidotlar (zaharga qarshi vositalar) va zarur tibbiy uskunalar bilan jihozlangan boʻlishi lozim.

Xodimlar qaysi joyga murojaat qilishlari kerakligi haqida oldindan xabardor qilingan boʻlishlari shart. Favqulodda holatdan soʻng hatto zaharlanish alomatlari kuzatilmagan taqdirda ham, barcha ishtirokchilar 24 soat ichida tibbiy koʻrikdan oʻtishlari lozim.

83. Zaharli moddalardan foydalanadigan xavfli ishlab chiqarish obyektlarida quyidagilar boʻlishi shart:

a) zaharli moddalar saqlanadigan alohida xona yoki shkaf mavjud boʻlishi, unga cheklangan ruxsat (qulf va masʼul saqlovchi shaxs) belgilangan boʻlishi lozim. Eshikda “Zaharli” deb yozilgan ogohlantiruvchi belgi boʻlishi shart. Shamollatish tizimi ishchi holatda ekanligi (tortuvchi ventilyator faoliyati va havo almashinuv karra oʻlchovi). Harorat rejimi meʼyorda boʻlishi, modda etiketkasidan kelib chiqqan holda belgilangan talablarga mos boʻlishi lozim;

b) barcha idishlar mahkam yopilgan, oqish yoki sizish holatlari yoʻq, etiketkalar oʻqilishi oson va zarur maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan boʻlishi lozim.

Yengil uchuvchan moddalar uchun (yoʻriqnomada koʻrsatilgan boʻlsa) sovuq joyda yoki muzlatkich kamerasida saqlash talab etiladi. Yuqori zaharli yoki kanserogen reaktivlar (benzol, dixromatlar, simob tuzlari) shamollatish tizimiga ulangan tortuvchi shkaflarda yoki shamollatish tizimli germetik bokslarda saqlanishi lozim.

Xavfli reaksiya berishi mumkin boʻlgan moddalar bir joyda saqlanmasligi kerak (kislotalar sianidlar bilan, oksidlovchi moddalar organik moddalar bilan);

v) saqlash zonasida neytrallash uchun zarur moddalar, kislotalar uchun — ohak yoki soda, ishqorlar uchun — kislota (uksus yoki bor kislotasi), galogenlar uchun — sulfitlar va boshqalar boʻlishi lozim;

g) xodimlarning talab etiladigan markadagi gaz niqoblari bilan taʼminlangani, ulardagi filtrlar mavjudligi va yaroqlilik muddati. Shuningdek, xodimlarda muvofiq turdagi maxsus kiyimlar, kislotalarga chidamli fartuklar va qoʻlqoplar mavjudligi aniqlanadi. Yuqori xavf darajasidagi ishlarda ishtirok etuvchi xodimlarda koʻchma gaz analizatorlari (indikator naychalar) borligi;

d) xavfli moddalar hisobi — jurnal yoki roʻyxatlar koʻrinishida yuritilishi lozim. Har bir modda uchun xavfsizlik pasporti mavjud boʻlishi shart. Toksinlarning har bir toifasi bilan ishlash boʻyicha yoʻriqnomalar ochiq holda saqlanishi va amalda boʻlishi, xodimlar esa ular bilan tanishgani haqida imzo qoʻygan boʻlishlari lozim;

j) nasoslar, klapanlar va quvurlarda sizib chiqishlar mavjud emasligi, ularda kristallashuv izlari, dogʻlar yoki hidlar boʻlmasligi lozim. Shuningdek, zaharli chiqindilar saqlanadigan barcha idishlar tamgʻalangan boʻlishi, ular tortuvchi shamollatish tizimi ostida yoki mahkam germetik yopiq holda saqlanishi shart.

84. Ishlab chiqarish jarayonlarida (reaktorlar, dozalash uzellari) oksidlovchi moddalar yonilgʻi komponentlaridan alohida holda reaksiya zonasiga uzatiladi, bu esa rejadan tashqari aralashish va nazoratsiz reaksiya yuz berishi xavfining oldini olishni taʼminlaydi.

Obyektdagi kommunikatsiyalar toʻliq germetik boʻlishi lozim. Nasoslar ikki tomonlama zichlangan monoblok turda jihozlangan boʻlishi hamda moddaning tashqi muhitga chiqishini butunlay istisno etadigan toʻsuvchi suyuqlik tizimiga ega boʻlishi shart.

Konsentratsiyani nazorat qilishni taʼminlashda: agar texnologik jarayonda oksidlovchi modda yonilgʻi bilan aralashtiriladigan boʻlsa, avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimi ularning xavfsiz nisbatini saqlab turishi va portlash reaksiyani keltirib chiqarishi mumkin boʻlgan ortiqcha oksidlovchining qoʻshilishiga yoʻl qoʻymasligi lozim. Reaksiya nazoratdan chiqqan taqdirda, tizimda ingibitor moddani yoki reaktor qurilmasini favqulodda sovitkichni avtomatik dozator uskunalari mavjud boʻlishi shart.

85. Oksidlanish reaksiyalari xavfsizligi: tarkibida kuchli oksidlovchi moddalar (peroksidlar, ozon, nitratlar) ishtirok etuvchi reaksiyalar odatda, ekzotermik boʻladi. Reaktorlarda samarali sovitish tizimi hamda oksidlovchi modda berilishi harorat boʻyicha avtomatik tarzda boshqarilishi hisobga olinishi lozim. Shuningdek, reaksion massa nazoratsiz parchalanishi holatida bosim ortishini xavfsiz bartaraf etish uchun uyurma soʻndiruvchi qurilmaga ega avariya chiqarish klapanlari yoki bosimni idishga xavfsiz yoʻnaltiruvchi quvurlar tizimi oʻrnatilishi shart.

Oksidlanish jarayonlari amalga oshiriladigan binolarda portlash bosimini chiqaruvchi portlashdan himoyalovchi konstruksiyalar boʻlishi lozim, bular yengil chiquvchi panellar yoki shamollatish teshiklari portlash bosimini xavfsiz ravishda chiqarish imkoniyatini taʼminlaydi. Elektr jihozlari kislorod yoki xlor ajralishi ehtimoli hisobga olingan holda tanlanadi, ular moylanmagan boʻlishi va korroziyaga qarshi himoyaga ega boʻlishi shart.

86. Kukunsimon oksidlovchi moddalar bilan ishlanganda, jihoz va inshootlarda chang (xlorat yoki permanganat changlari) toʻplanishiga yoʻl qoʻyilmaslik lozim. Bunday chang toʻplanishining oldini olish uchun uskunalar va sirtlar davriy ravishda suv bilan yuvib tozalanishi, shu orqali portlovchi chang “yostiqchalari” hosil boʻlmasligini taʼminlanish kerak. Ammiak selitrasi (NH₄NO₃) saqlanadigan omborlarda mahsulot toʻplanib qolishi mumkin boʻlgan boʻshliq yoki kovak joylar boʻlishi qatʼiyan man etiladi. Bunday binolar barcha sirtlari silliq va tozalash uchun qulay holda loyihalashtirilishi shart.

87. Oksidlovchi moddalar metall materiallarda korroziyani keltirib chiqarishi mumkin, shuning uchun bunday muhitlarda ishlatiladigan uskunalar mos zanglamaydigan poʻlat yoki qoplamali tayyorlangan boʻlishi kerak.

Jumladan:

kislotali muhit uchun — qoʻshimchali zanglamas poʻlatdan tayyorlangan uskunalar;

gipoxlorit va peroksidlar uchun — emal qoplamali reaktorlar yoki plastik (PVX, PVDF) quvuroʻtkazgichlar;

“nam xlor” bilan ishlash uchun — titan materialidan yasalgan jihozlar tavsiya etiladi.

Moy mavjud boʻlgan sharoitda bosim ostidagi kislorod portlash xavfini keltirib chiqarishi mumkinligi sababli, ikkilamchi reaksiyalar ham hisobga olinishi lozim.

Armatura va nasoslarda qoʻllanadigan barcha surkov materiallari kislorod bilan muvofiq kelishi, yaʼni uglevodorodli moylar ishlatilmasligi, silikonli yoki ftoruglerodli surkovlar qoʻllanilishi lozim.

88. Oksidlovchi moddalar ishtirokidagi jarayonlar boʻyicha xavf tahlili amalga oshirilishi lozim. Tahlil jarayonida quyidagi ehtimoliy ogʻishlar aniqlanadi: “oksidlovchining ortiqcha miqdori”, “sovitishning yetishmasligi”, “oksidlovchi moddaga begona moddaning tushishi” va boshqalar. Tahlil natijalari asosida zarur himoya choralari va xavfsizlik texnik tadbirlari ishlab chiqilishi shart.

89. Oksidlovchi muhitlar uskunalarning eskirishi va yemirilishini tezlashtiradi, shuning uchun taʼmirlashlar orasidagi intervallar qisqartirilgan holda belgilanishi lozim.

Kislorod kompressorlari uchun zichlagich elementlarni tez-tez almashtirish, shuningdek, korroziya taʼsirida yoriqlar hosil boʻlishi ehtimoliga koʻra kuraklarni muntazam koʻzdan kechirish talab etiladi.

Peroksidlar saqlanadigan omborlarda har oyda bir marta bino ichidagi termometrlar va haroratdan xabar berish tizimi (signalizatsiyasi) qurilmalarining holati koʻrilishi shart.

Peroksidlar uchun moʻljallangan muzlatkich kameralaridagi sovitish uskunalari kabi parchalanishning oldini olish tizimi har chorakda tekshiriladi va ishchi holati tasdiqlanadi.

90. Xodimlar oksidlovchi moddalar bilan ishlashning maxsus xavfsizlik chora-tadbirlari boʻyicha oʻqitilgan boʻlishlari lozim. Shuningdek, oksidlovchi moddalarga oid yongʻin xavfsizligi qoidalari boʻyicha amaliy oʻquv mashgʻulotlari muntazam ravishda oʻtkazilishi shart.

91. Oksidlovchi moddalar boʻyicha favqulodda holatlarga tayyorgarlik yongʻin va portlash xavfini hisobga olgan holda tashkil etilishi lozim.

92. Ayrim oksidlovchi moddalar, jumladan, organik peroksidlar, oʻzidan oʻzi parchalanib portlash xavfini keltirib chiqarishi mumkin. Agar datchiklar saqlanayotgan peroksid haroratining belgilangan darajadan ortishini aniqlasa, tizim avtomatik ravishda sovitishni ishga tushirishi yoki evakuatsiya ogohlantirish va xabar berish tizimlari ishga tushishi lozim.

AVTCHBER barcha shaxslarni xavfsiz masofaga evakuatsiya qilishni nazarda tutishi lozim. Agar organik peroksidning nazoratdan chiqqan parchalanish jarayonini toʻxtatish imkoni boʻlmasa, reaksiya toʻliq yakunlanmaguncha yongʻinni oʻchirish ishlarini boshlamaslik talab etiladi.

93. Suyuq oksidlovchi modda (50 foiz vodorod peroksid) toʻkilishi holatida xodimlar himoya qoʻlqoplari va koʻz oynaklarini kiyib, toʻkilgan joyni inert qum bilan toʻsishlari lozim. Bu holatda paxta yoki mato va boshqa yonuvchan tolali materiallardan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi, ular oksidlovchi modda bilan reaksiyaga kirishi mumkin. Toʻyingan nam qum metall chelakka toʻplanishi, binodan tashqariga chiqarilishi lozim.

Qattiq oksidlovchi moddalar (selitra, permanganat va boshqalar) toʻkilishi holatida modda toza idishga yigʻib olinadi, qoldiq esa koʻp miqdordagi suv bilan yuvib tozalanadi. Granulalarni polga bosib kiritish qatʼiyan man etiladi, ishqalanish natijasida organik moddalar yonishi mumkin.

Kichik avariyalarni bartaraf etish rejasi xodimlar uchun qadamma-qadam koʻrsatmalar yoʻriqnomasini oʻz ichiga olishi lozim. Yoʻriqnomada toʻkilgan moddani qanday modda bilan qoplash (sorbent yoki qum), qaysi modda bilan yuvilishi, toʻplangan moddalarni qayerga va qanday tarzda chiqarilishi yoki vaqtincha saqlanishi aniq koʻrsatilishi shart.

94. Zaharli gazlar ajralib chiqishi sababli yongʻin sodir boʻlganda (nitrat sellyulozasi yonishida azot oksidlari (NOx) ajraladi) ogohlantirish tizimi kimyoviy hodisa kabi ishga tushishi lozim. Yaʼni, sirenalar orqali signal berilishi, shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligi tomonidan aholiga axborot yetkazilishi taʼminlanishi kerak.

95. Yongʻindan saqlash xizmatlari (davlat, idoraviy va koʻngilli yongʻindan saqlash xizmatlari) obyektda oksidlovchi moddalar mavjudligi toʻgʻrisida oldindan xabardor qilingan boʻlishi va ular bilan ishlash taktikasi boʻyicha maxsus tayyorgarlikdan oʻtgan boʻlishlari lozim.

Xususan, ular quyidagilarni bilishlari shart:

suv oksidlovchi moddalarda yongʻinni oʻchirishning asosiy vositasi ekanligi;

uglevodorodli erituvchilar asosidagi koʻpik tarkiblardan foydalanish man etilishi, chunki ular oksidlovchi muhitda oʻzlari yonuvchan;

ftorli birikmalar asosidagi maxsus chidamli koʻpiklar yoki mayin purkaladigan suv qoʻllanishi lozim.

Shuningdek, yongʻindan saqlash xizmati qayta portlashlar ehtimoli (agar omborda turli partiyada peroksidlar boʻlsa) haqida xabardor boʻlishi kerak. Korxona mahalliy yongʻindan saqlash xizmatiga obyektdagi oksidlovchi moddalar zaxirasi va ularning asosiy xususiyatlari toʻgʻrisida maʼlumot berishi shart.

96. Oksidlovchi moddalar bilan ishlaydigan xavfli ishlab chiqarish obyektlarida quyidagilar boʻlishi shart:

a) oksidlovchi moddalar yengil alangalanuvchi suyuqliklar (YEAS), yonuvchan suyuqliklar (YOS), yonuvchan gazlar yoki boshqa yonuvchan moddalar bilan bir joyda saqlanmasligi lozim. Oksidlovchi moddalar saqlanadigan xona yoki boʻlimda har qanday yonuvchan materiallar (yogʻoch quti, qogʻoz qoplama, mato va boshqalar) boʻlmasligi shart.

Agar oksidlovchi moddaning qadoq qoplamasi yonuvchan materialdan (karton quti) tayyorlangan boʻlsa, u holda uni metall yoki keramik tagdonga, yongʻin chiqarishi mumkin boʻlgan manbalardan uzoq masofada joylashtirilishi kerak;

b) saqlash joylarida ogohlantiruvchi belgilar mavjud boʻlishi lozim. Idishlar (bochkalar, kanistrlar) tamgʻalangan boʻlishi shart: ularda sariq romb shaklidagi belgi, doira ustida alanga tasviri va “Oksidlovchi modda” degan yozuv boʻlishi kerak. Yorliqlar aniq oʻqiladigan, ularda moddaning konsentratsiyasi va ishlab chiqarilgan sanasi koʻrsatilgan boʻlishi shart;

v) bino ichida havo aylanishi yaxshi va harorat moʻtadil, ombordagi termometr koʻrsatkichi belgilangan meʼyor (15 — 25 °C) doirasida boʻlishi lozim (alohida maxsus talablar belgilanmagan boʻlsa);

g) pol va javonlar holati, ularda toʻkilgan kristall yoki suyuqlik oqishi mavjud emasligi lozim;

j) “Oksidlantiruvchi moddalarni saqlashda yongʻin xavfsizligi choralari” va “Toʻkilishi/avariya holatida harakatlar tartibi” nomli yoʻriqnomalar boʻlishi kerak;

z) ombor yaqinida oʻchirish va neytrallashga moʻljallangan vositalar boʻlishi kerak:

kislotali oksidlovchilar uchun — kalsiylangan (suvsizlantirilgan) soda solingan qoplar;

permanganat toʻkilishi holatida — suv toʻldirilgan bochkalar;

oʻta reaksion moddalar uchun — qum, belkuraklar va boshqa yordamchi jihozlar;

i) oksidlantiruvchi moddalarning kelib tushishi va sarfi hisobi yuritilishi kerak (ayniqsa, ular prekursor yoki nazoratdagi moddalar boʻlsa). Binoni davriy koʻrikdan oʻtkazish jurnali mavjudligi va unda organik materiallar yoʻqligi hamda tozalash ishlari amalga oshirilgani haqidagi yozuvlar borligi aniqlanadi.

97. Portlovchi moddalarni ishlab chiqarish yoki qoʻllash jarayonlarida ish joyida bir vaqtning oʻzida mavjud portlovchi moddalar miqdori minimal darajada saqlanishi lozim.

98. Portlovchi moddalar bilan ishlaydigan mashinalar va mexanizmlar sodda tuzilishda hamda ular umuman uchqun chiqarmaydigan boʻlishi lozim. Elektr yuritmalar oʻrniga pnevmatik boshqaruv tizimlari qoʻllanishi, havo bosimi meʼyoriy darajada cheklanishi kerak (uskunalar qizimasligi uchun).

Agar elektr taʼminotidan foydalanish zarurati boʻlsa, u holda past kuchlanishli (12 V gacha) elektr tizimi qoʻllanishi lozim. Barcha elektr uskunalari uchqun xavfsizligi toʻsiqlari orqali ulanishi shart.

Portlovchi moddalar bilan toʻgʻridan-toʻgʻri kontaktda boʻladigan barcha mashinalar sirtlari antifriksion (ishqalanish va issiqlik ajralib chiqishini kamaytiruvchi) materiallar bilan qoplangan boʻlishi lozim. Foydalaniladigan asbob-uskunalar faqat yogʻoch, mis yoki plastmassadan tayyorlangan boʻlishi mumkin. Poʻlat yoki temir asboblardan foydalanish qatʼiyan man etiladi.

99. Portlash xavfi mavjud moddalar bilan bogʻliq texnologik jarayonlar amalga oshiriladigan binolar portlash oqibatlarini kamaytirishga moʻljallangan himoya tizimlari bilan jihozlangan boʻlishi lozim. Bunday tizimlar quyidagi turlarga boʻlinadi:

portlashni bostirishning faol tizimlari, porox ishlab chiqarishda qoʻllanadigan soʻndiruvchi avtomatik tizimlar;

passiv tizimlar, yengil tashlanadigan panellar va portlash toʻlqinini yuqoriga yoʻnaltiradigan maxsus kanallar.

Bundan tashqari, binolar portlovchi moddalar yonganda xavfsiz masofadan boshqariluvchi yongʻin oʻchirish qurilmalari bilan taʼminlangan boʻlishi kerak.

Portlash xavfi yuqori boʻlgan uchastkalarga faqat bilim sinovlaridan oʻtgan va maxsus tayyorgarlikka ega boʻlgan cheklangan sondagi xodimlarga kirishiga ruxsat beriladi.

100. Agar jarayon uzluksiz tarzda amalga oshiriladigan boʻlsa, u holda har qanday favqulodda holatda avtomatik toʻxtatish blokirovka tizimi boʻlishi shart.

101. Portlovchi moddalardan foydalanadigan korxonada portlovchi moddalarni saqlash, ishlatish va tashishga oid amal qiluvchi litsenziyalar boʻlishi lozim. Shuningdek, portlovchi moddalar hisobi jurnali yuritilishi, unda kelgan miqdor, sarflangan va qoldiq miqdorlar, masʼul shaxslar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar boʻlishi shart.

102. Portlovchi moddalar bilan ishlovchi xodimlar maxsus tayyorgarlikdan oʻtishlari va bilimlarini davriy ravishda tekshirilishi shart.

103. Portlovchi moddalar bilan ishlashga ruxsat etilgan xodimlar tegishli jismoniy holatga va sogʻlom ruhiy-psixologik qobiliyatga ega boʻlishlari shart.

104. Portlovchi moddalar saqlanadigan omborlarda davriy ichki taftishlar oʻtkazilishi shart. Bunda mavjud moddalarni qayta sanab chiqish, hisob jurnalidagi miqdor bilan amalda mavjud miqdorni solishtirish, saqlash idishlari va tamgʻalar butunligini tekshirish kerak.

105. Portlovchi moddalar saqlanadigan obyektlardagi avariya vaziyatlari tarqalishini chegaralash va bartaraf etish rejasi quyidagi ssenariylarni oʻz ichiga olishi lozim:

“Portlovchi moddalar omborida yongʻin (portlashsiz)”;

“Omborda qisman portlash”;

“Ishlab chiqarish liniyasini detonatsiya holati”.

Har bir ssenariy uchun evakuatsiya zonalari va parchalar sochilish radiuslari aniq belgilab qoʻyilishi kerak.

106. Portlash yoki yongʻin holatida maxsus ogohlantiruvchi sirena signali avtomatik ravishda ishga tushishi lozim. Aholi va xodimlar bu signalning maʼnosini oldindan bilishlari kerak:

signal eshitilganda yerga yotish yoki xavfsiz joyda panoh topish,

portlashlar toʻxtagandan soʻng evakuatsiya buyrugʻi berilgach, belgilangan yoʻnalish boʻyicha binodan chiqish talab etiladi.

107. Portlovchi moddalarni saqlash va foydalanish obyektlarida quyidagilar boʻlishi shart:

portlovchi moddalarni saqlashga oid amaldagi litsenziya;

portlovchi moddalarni saqlash uchun masʼul shaxslar roʻyxati (korxona buyrugʻi bilan tasdiqlangan) mavjudligi;

xodimlarda portlovchi moddalar bilan ishlash huquqini beruvchi guvohnomalar.

108. Yengil alangalanuvchi va portlovchi kimyoviy moddalar ularning fizik-kimyoviy xususiyatlari, reaksiyaga kirishish qobiliyati hamda xavf darajasini hisobga olgan holda saqlanadi.

109. Yengil alangalanuvchi suyuqliklar, oksidlovchi moddalar, kislotalar, ishqorlar, zaharli moddalar, siqilgan va suyultirilgan gazlar guruhlarga ajratilib saqlanishi kerak.

110. Yengil alangalanuvchi suyuqlik va oksidlovchi moddalar, kislotalar va ishqorlar, zaharli moddalar, oziq-ovqat mahsulotlari, oksidlovchi moddalar hamda organik moddalarni birgalikda saqlash taqiqlanadi.

111. Har bir guruhga mansub moddalar alohida xonalarda, seksiyalarda yoki izolyatsiyalangan joylarda saqlanishi shart, jumladan:

yengil alangalanuvchi suyuqliklar portlash xavfli zonada, shamollatish tizimi bilan jihozlangan maxsus omborlarda;

oksidlovchi moddalar yonuvchan materiallardan kamida 5 m masofada yoki yonmaydigan toʻsiqlar bilan ajratilgan holda;

kislotalar va ishqorlar korroziyaga chidamli idishlarda, bir-biridan alohida;

siqilgan va suyultirilgan gazlar tashqi maydonlarda yoki maxsus shamollatish tizimi mavjud shkaflarda.

112. Suyuq moddalar saqlanadigan barcha joylar ikkillamchi toʻsiq (ariqchalar (lotok), poddon taralar, marza) bilan jihozlangan boʻlishi shart:

ikkillamchi toʻsiq (marzalangan hudud) hajmi eng katta idish (rezervuar) hajmining mahsulot sigʻadigan qilib, kamida 110 foizini tashkil qilishi;

ariqchalar (lotok) kislotalar uchun kislotabardosh plastik yoki qoplamalar, yengil alangalanuvchi suyuqliklar uchun antistatik va yongʻinga chidamli materialdan tayyorlanishi;

ariqchalarda (lotok) avariya holatida moddani chiqarish uchun klapanli tizimlar koʻzda tutilishi.

113. Umumiy hajmi 5 000 kg dan ortiq kimyoviy moddalar alohida binoda saqlanishi shart.

114. Kimyoviy moddalarni yertoʻlalarda saqlash taqiqlanadi.

115. Saqlash binolari quyidagi talablarga javob berishi lozim:

devorlar yongʻinga chidamli;

qoplamalar suyuqlik oʻtkazmaydigan va antistatik qoplamaga ega boʻlishi;

eshiklar avtomatik yopiluvchi;

shamollatish tizimi doimiy ishchi holatda.

116. Havo almashinuvining hajmi va karraligi ishlab chiqarish hamda maishiy xonalar uchun shamollatish va havoni moʻtadillash boʻyicha amaldagi qurilish normalari talablariga muvofiq taʼminlanishi lozim.

117. Bir xonaning ichida saqlanadigan kimyoviy moddalar miqdori quyidagi chegaralardan oshmasligi lozim.

ishlab chiqarish xonalarida:

yengil alangalanuvchi suyuqliklar — 200 kg gacha;

zaharli moddalar — 50 kg gacha;

oksidlovchi moddalar — 100 kg gacha;

maʼmuriy xonalarda:

yengil alangalanuvchi suyuqliklar — 50 kg gacha;

zaharli moddalar — 10 kg gacha;

oksidlovchi moddalar — 25 kg gacha;

omborxonalarda:

yengil alangalanuvchi suyuqliklar — 5 000 kg gacha;

zaharli moddalar — 1 000 kg gacha;

oksidlovchi moddalar — 2 000 kg gacha.

118. Yengil alangalanuvchi suyuqliklar saqlanadigan xonalarda harorat 27 °C dan oshmasligi lozim.

119. Zaharli gazlar saqlanadigan xonalarda majburiy havo chiqarish shamollatish tizimi oʻrnatilishi lozim.

120. Shamollatish tizimida havoni qayta aylantirish (retsirkulyatsiya) taqiqlanadi.

121. Korxonada quyidagi hisob hujjatlari yuritilishi lozim:

kelib tushish jurnali;

sarf jurnali;

inventarizatsiya hisoboti (kamida oyda bir marta).

122. Yengil alangalanuvchi va portlovchi kimyoviy moddalar ishlatiladigan texnologik jarayonlarni nazorat qilish va boshqarish boshqaruv xonasida joylashgan operator ish joyidan turib amalga oshirilishi, bunda jarayon xavfsizligini belgilab beruvchi texnologik koʻrsatkichlarni nazorat qilish, avariya oldi hamda avariya vaziyatlarida xabar berish tizimi (signalizatsiya) vositalarini uskuna joylashgan joyda va boshqaruv xonasida ham oʻrnatilishi kerak.

123. Texnologik koʻrsatkichlarni (sarf, bosim, harorat) oʻlchash va tartibga solish ishchi muhitda korroziyaga chidamli yoki uning taʼsiridan himoyalangan texnik qurilmalar yordamida amalga oshiriladi.

124. Belgilangan tartibda qiyoslovdan oʻtkazilmagan, shuningdek, qiyoslash muddati oʻtgan nazorat-oʻlchov asboblari va avtomatlashtirish vositalaridan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

125. Yengil alangalanuvchi va portlovchi kimyoviy moddalar saqlanadigan idishlar chegaraviy sath qiymatlari xabar berish tizimiga (signalizatsiya) ega suyuqliklarning sathini oʻlchash, nazorat qilish va tartibga solish vositalari va belgilangan chegaraviy sathga yetganda, ularni idishga uzatilishini avtomatik tarzda uzib qoʻyadigan vositalar yoki suyuqlikning toshib ketishiga yoʻl qoʻymaydigan boshqa vositalar bilan jihozlangan boʻlishi kerak.

126. Yengil alangalanuvchi va portlovchi kimyoviy moddalar bilan ishlar amalga oshiriladigan xonalarda havoning holatini muntazam nazorat qilish tashkil etilgan boʻlishi kerak.

Foydalanish sharoitlariga koʻra kuchli taʼsir koʻrsatadigan moddalar bugʻi ajralib chiqadigan xonalarda CHYQK meʼyordan oshganligini xabar berish tizimi (signalizatsiya) bilan birga ularning havodagi miqdorini avtomatik nazorat qilish taʼminlangan boʻlishi kerak. Agar ushbu xonalarda CHYQK oshib ketganda, quyidagilar ishga tushishi kerak:

a) boshqaruv xonasida va joyida yorugʻlik va ovozli xabar berish tizimi;

b) zarur hollarda atmosferaga chiqariladigan zararli moddalarni yutuvchi avariyaviy tizim bilan blokirovka qilingan avariya holatida shamollatish.

127. Foydalanish sharoitlariga koʻra ishchi hudud havosiga kuchli taʼsir koʻrsatadigan moddalar bugʻi ajralib chiqishi mumkin boʻlgan ochiq maydonchalarda joylashgan omborxonalarda, toʻkish-quyish punktlarida CHYQK meʼyordan oshganligini xabar berish tizimlari (signalizatsiya) avtomatik nazorat koʻzda tutilishi lozim.

Koʻrsatilgan joylarda CHYQK meʼyordan oshib ketganda, boshqaruv xonasida va joyda yorugʻlik va ovozli xabar berish tizimlari ishga tushishi kerak. Bunda barcha gazlanganlik holatlari asboblar yordamida qayd etilishi kerak.

Datchiklarning sezuvchanlik chegarasi, ularning soni va joylashishi loyiha bilan belgilanadi va asoslanadi.

128. Yengil alangalanuvchi va portlovchi kimyoviy moddalar ishlatiladigan xavfli ishlab chiqarish obyektlarida qoʻllanadigan texnik qurilmalar va uskunalar (reaktorlar, nasoslar, armaturalar, filtrlar, idishlar) belgilangan tartibda muvofiqlik sertifikatiga ega boʻlishi, shu jumladan, chet elda ishlab chiqarilgan texnik qurilma va uskunalar davlatlar oʻrtasida tan olingan muvofiqlik sertifikatiga ega boʻlishi kerak.

129. Texnik qurilmalar va uskunalarning (ishlab chiqarish uskunalarining) konstruksiyasi ushbu Qoidalar talablariga, shuningdek, ishlab chiqarish uskunasiga qoʻyiladigan xavfsizlik talablariga javob berishi kerak. Jumladan, kislotabardosh, ishqorlarga chidamli, peroksidlar uchun antistatik, uchqun chiqarmaydigan, kislorod bilan reaksiya qilmaydigan materiallardan, germetik va zarbaga bardoshli boʻlishi, shuningdek, qoʻllanadigan moddaning fizik-kimyoviy xususiyatlariga toʻliq moslashtirilgan boʻlishi shart.

130. Barcha texnik qurilmalar uchun foydalanish qoʻllanma hujjatlari (pasport, texnik tavsif, xavfsizlik pasporti) ishlab chiqaruvchi tomonidan berilgan boʻlishi va tashkilot tomonidan davlat tiliga tarjima qilingan holda saqlanishi shart. Qoʻllanmada uskunaning xavfli zonalari, tozalash tartibi, xizmat koʻrsatish grafigi va avariya holatida harakat qilish tartibi koʻrsatilgan boʻlishi lozim.

131. Bevosita uskunalar yoki ularga xizmat koʻrsatish hamda boshqarish joylari yaqinida:

uskunalar, kommunikatsiyalarning joylashish va texnologik aloqalar sxemalari;

moddalar oqimi yoʻnalishi;

xavfli zonalar va birinchi yordam punktlari;

shamol yoʻnalishi koʻrsatkichlari (peroksidlarning gazlanish xavfi bor hududlar uchun) osilgan boʻlishi kerak.

132. Texnik qurilmalar va uskunalardan ishlab chiqarish sharoitlari va ushbu Qoidalar talablarini hisobga olgan holda, ishlab chiquvchi tashkilotning texnik hujjatlari asosida ishlab chiqilgan texnologik yoʻriqnomalar talablariga muvofiq foydalanishi kerak.

133. Texnik qurilmalardan foydalanishga faqat qonunchilik hujjatlariga talablariga muvofiq tayyorlangan foydalanuvchi va taʼmirlovchi xodimlar qoʻyiladi. Taʼmirlash ishlari faqat maxsus tayyorgarlikka ega brigadalar tomonidan amalga oshiriladi.

134. Texnik qurilmalarga xizmat koʻrsatish uchun ishlatiladigan asbob-uskuna va moslamalar xavfsizlik talablari va bajariladigan ishlarga muvofiq boʻlishi kerak.

Yengil alangalanish va portlash xavfi boʻlgan hududlar va xonalarda ishlatiladigan asbob-uskunalar va moslamalar ular bilan ishlaganda uchqun chiqarmasligi kerak.

135. Ish oʻrinlarida asbob-uskunalar va moslamalar maxsus ajratilgan joylarda yoki asbob-uskuna shkaflarida yengil alangalanuvchi va portlovchi kimyoviy modda turiga mos boʻlinmada saqlanishi kerak. Peroksidlar bilan ishlovchi asbob-uskunalar boshqalardan alohida saqlanadi va ularning yuzida “Peroksid zonasi uchun” deb belgilanadi.

136. Nosoz texnik qurilmalarda ishlash, shuningdek, nosoz moslama va asboblardan foydalanish taqiqlanadi.

137. Yengil alangalanuvchi va portlovchi kimyoviy moddalar va ular qadoqlangan idishlarni yoʻq qilish ishlari kimyoviy mahsulotning xavfsizlik pasportida belgilangan talablarga hamda ushbu mahsulot turiga oid standartlar va normativ hujjatlar talablariga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

138. Yengil alangalanuvchi va portlovchi kimyoviy moddalarni yoʻq qilish jarayonining xavfsizligi quyidagi himoya choralariga rioya etish orqali taʼminlanadi:

xavfsizlikni taʼminlaydigan texnologiya va uskunalarni, atrof-muhit ifloslanishning oldini oluvchi texnik vositalar va ish usullarini tanlash;

yoʻq qilish jarayonida xavfsizlik darajasini nazorat qiluvchi texnik vositalardan foydalanish va ularga oʻz vaqtida texnik xizmat koʻrsatish;

avariya holatlarining oldini olish usullarini ishlab chiqish hamda ularni bartaraf etish uchun zarur vositalar bilan jihozlanish.

139. Yoʻq qilish jarayonida chiqindilarning havoga, suvga yoki tuproqqa tushishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Barcha chiqindilar zararsizlantirish yoki yigʻish tizimiga yoʻnaltirilishi lozim.

Chiqindilarni yoqish yoki neytrallash jarayoni vaqtida chiqariladigan gazlar tozalash (filtratsiya) qurilmalari orqali atmosferaga chiqarilishi kerak.

140. Yoʻq qilish jarayonida ishtirok etuvchi xodimlar maxsus tayyorgarlikdan oʻtgan boʻlishi, shaxsiy himoya vositalari bilan taʼminlanishi shart.

Ish joylarida birinchi tibbiy yordam vositalari va zaharlanish holatida harakatlar boʻyicha yoʻriqnoma mavjud boʻlishi kerak.

141. Yoqish yoki zararsizlantirish uskunalari xavfsizlik tizimlari bilan jihozlangan boʻlishi lozim. Bu uskunalar belgilangan muddatlarda texnik koʻrik va kalibrovkadan oʻtkazilishi lozim.

142. Zaharli moddalar chiqindilarini yoʻq qilish jarayonida atrof-muhit parametrlarining (havo, suv, tuproq) holati doimiy monitoring orqali nazorat qilinadi.

Monitoring natijalari har oyda Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya va iqlim oʻzgarishi milliy qoʻmitasining hududiy boshqarmasiga taqdim etiladi.

143. Yengil alangalanuvchi va portlovchi kimyoviy moddalar bilan ishlash tashkilot xodimlariga belgilangan tartibda beriladigan shaxsiy himoya vositalaridan foydalangan holda amalga oshirilishi kerak.

144. Ishchilarga yakka tartibda foydalanish uchun beriladigan shaxsiy himoya vositalari (keyingi oʻrinlarda — SHHV) ish vaqtida ularning ish joyida boʻlishi kerak.

Ish vaqtida qoʻllanadigan maxsus kiyimlar, maxsus poyabzallar va boshqa SHHV roʻyxati, bajarilgan ishning oʻziga xos shartlari va xususiyatlarini hisobga olgan holda, har bir ish joyi uchun mehnatni muhofaza qilish yoʻriqnomasida koʻrsatilishi kerak.

145. Nafas organlarining shaxsiy himoya vositalari (keyingi oʻrinlarda — NOSHHV), xavfli va zararli ishlab chiqarish omillarining ishchilarga taʼsirining oldini olish yoki kamaytirish uchun ishlatilishi va yuqori darajadagi himoya samaradorligi va foydalanish qulayligini taʼminlash, mehnat faoliyati uchun eng maqbul sharoitlarni yaratish kerak.

146. Qoʻl terisini moddalar taʼsiridan himoya qilish uchun himoya va profilaktik malham, pasta va kremlardan foydalanish kerak.

147. Ishlab chiqarish xonalarida, moddalar saqlanadigan omborlarda va moddalar bilan ish olib boriladigan joylarda, avariyaviy shaxsiy himoya vositalari, shuningdek, avariya vaziyati sodir boʻlganda (dush yoki oʻziga yordam berish vannasi, oʻziga yordam berish rakovinasi va boshqalar) jabrlanganlarga birinchi yordam koʻrsatish toʻplamlari mavjud boʻlishi kerak.

148. Yengil alangalanuvchi va portlovchi kimyoviy moddalardan foydalanadigan sanoat korxonalarining barcha ishlab chiqarish, saqlash va boshqa yordamchi xonalari Vazirlar Mahkamasining “Yongʻin xavfsizligi qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida” 2020-yil 20-oktabrdagi 649-son qaroriga muvofiq yongʻinni oʻchirishning birlamchi vositalari bilan taʼminlanishi kerak.

149. Yengil alangalanuvchi va portlovchi kimyoviy moddalarni avtomobil transportida tashishda Vazirlar Mahkamasining 2011-yil 16-fevraldagi 35-son qarori bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasida xavfli yuklarni avtomobil transportida tashish qoidalari talablariga rioya qilinishi shart.

150. Yengil alangalanuvchi va portlovchi kimyoviy moddalar xalqaro standartlar (SGS OT — Muvofiqlashtirilgan global tizim, ADR — Xalqaro xavfli yuklar tashish qoidalari) boʻyicha xavfli yuklar darajalariga muvofiq quyidagicha tasniflanadi:

1-daraja — portlovchi moddalar;

2-daraja — siqilgan, suyultirilgan va bosim ostida eritilgan gazlar;

3-daraja — yengil alangalanadigan suyuqliklar;

4-daraja — yengil alangalanadigan qattiq moddalar, oʻz-oʻzidan yonadigan moddalar (OʻOʻYOM), suv bilan reaksiyaga kirishib alangalanuvchi gazlar chiqaradigan moddalar;

5-daraja — oksidlovchi moddalar va organik peroksidlar;

6-daraja — zaharli moddalar va biologik xavfli moddalar (masalan, infeksiya tarqatuvchi moddalar);

7-daraja — radioaktiv moddalar;

8-daraja — oʻyuvchi va (yoki) korroziya qiluvchi moddalar;

9-daraja — boshqa xavfli moddalar va buyumlar (masalan, ekologik xavfli moddalar, magnitli yoki litiy batareyalar).

151. Yengil alangalanuvchi va portlovchi kimyoviy moddalarni tashishda qadoqlash va joylashtirish amaldagi normativ hujjatlarda belgilangan idishlar va qadoq turlariga muvofiq boʻlishi shart.

Qadoqlar mahsulotni tashish, saqlash, yuklash-tushirish jarayonlarida xavfsizlik taʼminlashi kerak.

Sertifikatlangan va UN belgisiga ega qadoqlardan foydalanishga ruxsat etiladi.

Har bir qadoq va idishda quyidagilarni qamrab olgan tamgʻalar boʻlishi shart:

moddaning toʻliq nomlanishi;

xavf darajasi (UN raqami, piktogramma);

hajmi va ogʻirligi;

xavfli yuk darajasi (1 — 9);

ishlab chiqaruvchi, partiya raqami, ishlab chiqarilgan sana.

152. Har bir modda oʻz xususiyatiga koʻra mos qadoqda va germetik holda tashilishi kerak (natriy va fosfor maxsus moyli bankalarda, kinoplyonkalar va plyonkalar metall qutilarda saqlanadi).

Yorugʻlik, harorat va namlik taʼsirida yonishi mumkin boʻlgan moddalar izolyatsiyalangan idishlarda, metall barabanlarda va maxsus termoizolyatsiyalangan sisternalarda tashilishi lozim.

Qadoqlar tashish paytida bir-biriga urilib yoki siljib ketmasligi uchun ortish vaqtida jips joylashtirilishi, sindirib yubormaslik uchun oraliqlar inert modda bilan toʻldirilishi talab qilinadi.

153. Barcha avtotransport vositalari, xususan, maxsus sisterna, konteyner va barabanlarda tashiladigan yengil alangalanuvchi va portlovchi moddalar uchun transport vositasi texnik jihatdan soz holda boʻlishi kerak. Uchqun chiqaruvchi yoki chidamsiz qismlar boʻlmasligi talab etiladi.

Har bir transport vositasi quyidagi jihozlar bilan taʼminlangan boʻlishi shart:

portlash xavfini kamaytiruvchi ventillar va klapanlar;

bosim va daraja nazorati uskunalari;

avtotsisternada toʻkilish yoki gaz chiqishi holatida himoya mexanizmi.

Kimyoviy moddalar uchun idish va qadoqlar (ballonlar, bankalar, shisha idishlar) turiga qarab maxsus transport vositasida mahkamlanib, qoʻllanilgan qadoqlardan foydalanish taqiqlanadi.

Suyuq yoki gazsimon moddalarni tashishda idish toʻliq toʻldirilmaydi. Quyish hajmi sigʻimning 85 — 90 foizdan oshmasligi kerak (modda oʻz xususiyatiga koʻra).

154. Har xil xavfli moddalarni bir vaqtda, bir konteyner yoki kuzovda tashish taqiqlanadi. Ayniqsa, oksidlovchi, zaharli, portlovchi va organik moddalarni birga joylashtirish mumkin emas.

Har bir yuk xavf darajasi boʻyicha belgilanib, tamgʻalangan boʻlishi va hujjatlarda aks ettirilishi kerak.

155. Organik peroksidlar kabi yengil parchalanadigan moddalarni qisqa masofalarda tashishda, haroratga sezgirlikni hisobga olgan holda, butun tashish vaqti mobaynida barqaror haroratni saqlab turuvchi maxsus sovituvchi elementlar bilan jihozlangan himoyaviy qadoqlardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi. Bu holda modda termik parchalanish yoki avtokatalitik reaksiyaga kirishmasligi lozim.

156. Oksidlovchi moddalar va organik peroksidlar yuklanishidan oldin avtotransport vositasining yuk joyi (kuzov) sinchkovlik bilan changdan tozalanishi, shuningdek, avval tashilgan moddalar qoldiqlarining qolmasligi taʼminlanishi shart. Bu yonuvchanlik va reaktiv xavflarni kamaytirish uchun zarur hisoblanadi.

157. Avtomobil transportida yengil alangalanuvchi va portlovchi kimyoviy moddalarni tashiyotgan haydovchida quyidagi rasmiylashtirilgan hujjatlar mavjud boʻlishi shart:

avtotransport vositasining xavfli yuklarni tashishga yaroqliligini tasdiqlovchi guvohnoma;

haydovchining xavfli yuklarni tashish boʻyicha maxsus tayyorgarlikdan oʻtganini tasdiqlovchi guvohnoma;

tashilayotgan modda toifasiga muvofiq holda avariyaviy holatda harakat qilish boʻyicha kartochka;

tashuvchi, joʻnatuvchi va qabul qiluvchi tashkilotlarning masʼul shaxslari, shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligi hamda Davlat yoʻl harakati xavfsizligi xizmatining navbatchi qismlari manzil va aloqa maʼlumotlari;

Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qoʻmitasi tomonidan berilgan xulosa (sigʻimning texnik jihatdan yaroqliligi boʻyicha);

harakat marshruti va toʻxtash joylari koʻrsatilgan, Davlat yoʻl harakati xavfsizligi xizmati bilan kelishilgan yoʻnalish sxemasi.

158. Yengil alangalanuvchi va portlovchi kimyoviy moddalardan foydalanishni yoʻlga qoʻyishda chiqindilarini ajratib chiqarishi meʼyorlarda koʻzda tutilgan darajalargacha kamaytiradigan texnologik jarayonlar va uskunalardan foydalanish kerak.

159. Atrof-muhitning texnologik chiqindilar tarkibidagi zararli moddalar bilan ifloslanish ehtimolini hisoblash, yengil alangalanuvchi va portlovchi kimyoviy moddalarni ishlatadigan korxonaning texnologik loyihasi tarkibiga kirishi kerak.

Bunda loyihada foydalanish davrida hisob-kitoblarda qabul qilingan zararli moddalarning chiqishi sharoitlari taʼminlanadigan tadbirlar majmui koʻzda tutilishi lozim.

160. Bir vaqtning oʻzida gaz-chang tutib qoluvchi qurilmalarni rekonstruksiya qilmasdan turib, chiqadigan gazlar yoki ularning tarkibidagi zararli moddalar konsentratsiyalari hajmining oshishi bilan bogʻliq texnologik uskunalar unumdorligini oshirish taqiqlanadi.

161. Atrof-muhitni ifloslanishiga olib kelishi mumkin boʻlgan manbalardan chiqayotgan sanoat chiqindilari ustidan doimiy nazorat vakolatli davlat organlari tomonidan amalga oshirilishi bilan bir qatorda, korxonalar tomonidan ham ishlab chiqarish nazorati doirasida taʼminlanishi lozim.

Korxona va tashkilotlarda zamonaviy kimyoviy va fizik-kimyoviy tahlil vositalari bilan jihozlangan maxsus laboratoriyalar boʻlishi kerak.

162. Sanoat oqova suvlarini zararsizlantirish yengil alangalanuvchi va portlovchi kimyoviy moddalar bilan muomala qiluvchi korxonalar uchun majburiy hisoblanadi. Oqova suvlar tarkibidagi zararli moddalarning konsentratsiyasi suv obyektlariga tashlanish joyida Oʻzbekiston Respublikasining Suv kodeksi hamda amaldagi sanitariya va ekologik normalarda belgilangan meʼyorlardan oshmasligi kerak.

163. Suv havzalari va joy relyefiga quyidagilarni chiqarish taqiqlanadi:

tarkibida CHYQK yoki taxminiy yoʻl qoʻyiladigan darajasi belgilanmagan moddalar yoki moddalarning suvda transformatsiyalanishi mahsulotlari, shuningdek, analitik nazorat usullari mavjud boʻlmagan moddalar boʻlgan oqova suvlar;

suv chiqarmaydigan ishlab chiqarishlarni tashkil etish, ratsional texnologiyalarni tatbiq qilish, aylanma va takroriy suv taʼminoti tizimlarida maksimal ishlatish, tegishli tarzda tozalangandan va zararsizlantirilgandan keyin sanoatda foydalanish yoʻli bilan bartaraf etilishi mumkin boʻlgan oqova suvlar.

164. Oqova suvlar faqat maxsus ruxsatnoma va belgilangan chegaraviy yoʻl qoʻyiladigan oqizish meʼyorlari asosida tabiiy suv havzalariga yoki joy relyefiga oqiziladi. Bu tartib atrof-muhitni ifloslanishdan himoya qilish maqsadida suvdan maxsus foydalanish turiga kiradi va Oʻzbekiston Respublikasining Suv kodeksi bilan tartibga solinadi.

165. Sanoat chiqindilari qonunchilik hujjatlari talablariga muvofiq koʻmib tashlanadi.

Zaharli sanoat chiqindilari, shuningdek, markazlashtirilgan holda poligonlarda va qayta ishlash, neytrallash stansiyalarida joylashtirilishi, qayta ishlanishi hamda neytrallanishi mumkin.

166. Ushbu Qoidalar talablarining buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilik hujjatlariga muvofiq javob beradilar.