Oʻzbekiston Respublikasining “Taʼlim toʻgʻrisida”gi (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1997-y., 9-son, 225-modda) va “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi toʻgʻrisida”gi (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1997-y., 11-12-son, 295-modda) qonunlariga hamda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2004-yil 5-avgustdagi 372-sonli “Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi faoliyatini takomillashtirish toʻgʻrisida”gi (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2004-y., 31-son, 356-modda) va 2007-yil 25-oktabrdagi 225-sonli “Maktabgacha taʼlim sohasidagi normativ-huquqiy hujjatlarni tasdiqlash toʻgʻrisida”gi qarorlariga (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2007-y., 43-son, 431-modda) muvofiq buyuraman:

1. Maktabgacha taʼlimga qoʻyiladigan davlat talablari ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.

Mazkur Maktabgacha taʼlimga qoʻyiladigan davlat talablari (bundan buyon matnda Davlat talablari deb yuritiladi) Oʻzbekiston Respublikasining “Taʼlim toʻgʻrisida”gi (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1997-y., 9-son, 225-modda) va “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi toʻgʻrisida”gi (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1997-y., 11-12-son, 295-modda) qonunlariga hamda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2004-yil 5-avgustdagi 372-son “Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi faoliyatini takomillashtirish toʻgʻrisida”gi (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2004-y., 31-son, 356-modda) va 2007-yil 25-oktabrdagi 225-son “Maktabgacha taʼlim sohasidagi normativ-huquqiy hujjatlarni tasdiqlash toʻgʻrisida”gi qarorlariga (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2007-y., 43-son, 431-modda) muvofiq, maktabgacha taʼlimga qoʻyiladigan davlat talablarini belgilaydi.

1. Mazkur davlat talablarida quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi:

talab — biror-bir aniq yoshdagi bolalar bilishi va bajara olishi shart boʻlgan talablar majmui;

indikator — bolaning koʻz bilan koʻrishi va oʻlchashi mumkin boʻladigan koʻnikma va malakalari koʻrsatkichi.

2. Davlat talablari maktabgacha taʼlim tizimida, shuningdek har bir oilada 7 yoshgacha boʻlgan bolani tarbiyalash, rivojlantirish, maktabga samarali tayyorlash hamda unga taʼlim berishda qoʻllanilishi majburiydir.

3. Davlat talablari asosida:

bolaning bilim, koʻnikma va malaka mezonlari hamda ularning oʻsish dinamikasi va rivojlanish holatlari aniqlanadi;

bolalarning rivojlanganligi va yutuqlari baholab boriladi;

bolaning individual rivojlanishi taʼminlanadi;

kadrlar tayyorlash sifati, taʼlim mazmuniga nisbatan qoʻyiladigan talablar, maktabgacha yoshdagi bolalarning rivojlanish darajasi hamda ota-onalarning bola rivojlanishiga oid koʻnikma va malakalari belgilanadi.

4. Davlat talablari Oʻzbekiston Respublikasi hududida joylashgan quyidagi taʼlim muassasalari tomonidan qoʻllanilishi shart:

davlat va nodavlat maktabgacha taʼlim muassasalari;

maktabgacha taʼlim olayotgan bolalar guruhlari mavjud boʻlgan “Mehribonlik” uylari;

xalq taʼlimi muassasalari faoliyatini metodik taʼminlash va tashkil etish tuman (shahar) boʻlimlarining maktabgacha va boshlangʻich taʼlimni nazorat qiluvchi shoʼbalari;

kasb-hunar kollejlari va oliy oʻquv yurtlarining maktabgacha va boshlangʻich taʼlim yoʻnalishi boʻyicha kadrlar tayyorlovchi fakultetlari;

maktabgacha va boshlangʻich taʼlim tizimi kadrlarining malakasini oshirish faoliyati bilan shugʻullanuvchi tashkilotlar.

5. Davlat talablarining maqsadi:

maktabgacha taʼlim tizimi faoliyatini mamlakatning ijtimoiy va iqtisodiy taraqqiyoti istiqbollari, jamiyat ehtiyojlari, fan-texnika va texnologiyaning zamonaviy yutuqlariga asosan yoʻlga qoʻyish;

sifatli taʼlim xizmatlari koʻrsatilishini taʼminlash;

taʼlim va kadrlar tayyorlash sohasida shaxs, jamiyat va davlat manfaatlarini himoya qilish;

sifatli kadrlar tayyorlash tizimini rivojlantirish;

bola shaxsi asoslarini shakllantirish hamda uning bilim olishga boʻlgan qiziqishlarini rivojlantirish;

bolaning intellektual va jismoniy rivojlanishini taʼminlash;

bolalarni milliy madaniyat va umuminsoniy qadriyatlar bilan tanishtirish;

bolalarni maktab taʼlimiga tayyorlash.

6. Davlat talablarining vazifalari:

bolalarga taʼlim va tarbiya berish uchun har tomonlama yondashuvni taʼminlash;

maktabgacha taʼlim metodikasini tubdan yaxshilash;

taʼlim-tarbiya berishning oʻquv dasturlarini yaratish;

maktabgacha taʼlim muassasalari pedagoglari malakasini oshirish;

maktabgacha taʼlim monitoringi va tahlilini olib borish;

taʼlim, fan va ishlab chiqarishning samarali integratsiyasini taʼminlash;

bolalarning rivojlanishi va ularni maktab taʼlimiga tayyorlashga oid bilim, malaka va koʻnikmalarga ega boʻlishlarida ota-onalarga koʻmaklashish;

maktabgacha taʼlim tizimi sifatini oshirish.

7. Bolalarga taʼlim-tarbiya berish va rivojlantirish talablari quyidagi prinsiplarga asoslangan holda ishlab chiqiladi:

jinsi, irqi, ijtimoiy kelib chiqishi, dini, ijtimoiy ehtiyojlari va madaniy mansubligi, salomatligi va alohida ehtiyojlaridan qatʼi nazar, barcha bolalarning taʼlim tizimida teng imkoniyatliligi;

taʼlim olish jarayonida turli xil oʻyinlardan foydalanish;

ota-onalar va tarbiyachilarning hamkorligi.

8. Davlat talablari quyidagi yosh guruhlari boʻyicha boʻlinadi:

tugʻilgandan boshlab 6 oygacha;

6 oydan 1 yoshgacha;

1 yoshdan 2 yoshgacha;

2 yoshdan 3 yoshgacha;

3 yoshdan 5 yoshgacha;

5 yoshdan 7 yoshgacha.

9. Quyidagilar Oʻzbekiston Respublikasida maktabgacha taʼlim tizimini rivojlantirish dasturi talablarini bajarish vositalari hisoblanadi:

mustaqillik;

ijodkorlik;

tashabbuskorlik;

oʻzi va atrofdagilarga nisbatan masʼuliyatni his qilish;

oʻzaro hurmat;

tolerant xatti-harakat;

vatanparvarlik;

doʻstlik va hamjihatlik;

jamiyat va davlatga nisbatan hurmat hissi.

10. Bolaning rivojlanishi va taʼlim olishi quyidagi asosiy yoʻnalishlarga boʻlinadi:

jismoniy rivojlanish, oʻz-oʻziga xizmat va gigiyena;

ijtimoiy-hissiy rivojlanish;

nutq, oʻqish va savodga tayyorgarlik;

bilish jarayoni va atrof muhit toʻgʻrisidagi bilimlarga ega boʻlish.

11. Mazkur yoʻnalish oʻz ichiga quyidagilarni oladi:

bolalarning jismoniy rivojlanishidagi muammolarini aniqlash va uning oldini olish boʻyicha chora-tadbirlar belgilash;

doimiy ravishda bolalarning jismoniy rivojlanishini tahlil qilib borish;

bolalarning jismoniy rivojlanishi boʻyicha oila bilan hamkorlik qilish;

sogʻlom turmush tarzining muhimligini tushuntirish va uni taʼlim-tarbiya jarayoniga tatbiq etish.

12. Mazkur yoʻnalishda bolaning rivojlanish jarayonlari quyidagi bosqichlar orqali kechadi:

yirik motorikani rivojlantirish — bunda bola yurish (tez va sekin), yugurish (tez, sekin va ilon izi boʻlib), sakrash (uzunlikka va balandlikka), zina boʻylab yuqoriga yurish (yurish, yugurish, sakrash) vaqtida oʻzining tana aʼzolarini boshqarishni oʻrganadi;

mayda motorikani rivojlantirish — bunda bola biron-bir faoliyatni yanada aniqroq bajarish (ushlash, ochish, yopish, qirqish, boʻlish) uchun oʻz qoʻllari va barmoqlarini ishlatish va ulardan foydalanish malakasiga ega boʻladi;

sensomotorikani rivojlantirish — bunda bola oʻz harakatlarini boshqarish uchun sezgi organlaridan (koʻrish, eshitish, qoʻl bilan his qilish, hid bilish) foydalanadi;

madaniy-gigiyenik malakalar — bunda bola oʻz sogʻligining muhofazasiga taʼsir etuvchi shaxsiy gigiyenik malakalarni egallaydi.

13. Bola yirik motorikani rivojlantirish bosqichida:

oʻz tanasini boshqara olishi;

oʻz tana aʼzolarini boshqara olishi;

bir yoʻnalishda maqsadli harakatlana olishi lozim.

14. Bola mayda motorikani rivojlantirish bosqichida:

qoʻl va barmoq harakatlarini nazorat qila olishi;

oʻyinchoq va kundalik ehtiyoj predmetlaridan foydalana olishi lozim.

15. Bola sensomotorikani rivojlantirish bosqichida oʻz xatti-harakatlarini sezish organlari yordamida boshqara olishi lozim.

16. Bola madaniy-gigiyenik malakalar bosqichida madaniy-gigiyenik malakalarga ega boʻlishi lozim.

17. Mazkur yoʻnalishda bolaning rivojlanish jarayoni quyidagi bosqichlar orqali kechadi:

ijtimoiy rivojlanish — bunda bola ijtimoiy muhit va atrofidagilar bilan hamkorlik qiladi;

hissiy rivojlanish — bunda bolada oʻzini va oʻz hissiyotlarini anglash rivojlanadi.

18. Ijtimoiy rivojlanish bosqichida bola:

tanish va notanish kishilarni farqlashi;

boshqa bolalar va katta yoshdagilar bilan muloqot qilish malakalarini qoʻllay olishi lozim.

19. Hissiy rivojlanish bosqichida bola:

“men” konsepsiyasini anglashi;

oʻzgalar va oʻz hislarini anglashi lozim.

20. Mazkur yoʻnalishda rivojlanish jarayoni quyidagi bosqichlar orqali kechadi:

nutq — bunda bola soʻzlashuv tiliga zarur darajada taʼsirlanadi, soʻzlarni tushuna boshlaydi va atrofdagilar bilan muloqotga kirishadi;

oʻqish va savodga tayyorgarlik — bunda bolada bosma materiallar, yozuv belgilari va harflarga boʻlgan qiziqish rivojlanadi.

21. Nutq bosqichida bola:

nutqni tinglashi va tushuna olishi;

gapirishi va soʻzlasha olishi lozim.

22. Oʻqish va savodga tayyorgarlik bosqichida bola:

bosma materiallar, harflar va belgilarga qiziqish bildiradi;

yozishga oid koʻnikmalar hosil qiladi.

23. Mazkur yoʻnalishda rivojlanish jarayoni quyidagi bosqichlar orqali kechadi:

elementar matematik bilim va koʻnikmalar — bunda bolaning matematik, jumladan son-sanoq malakalarini rivojlantirish orqali matematik bilimlarini orttirish, mantiqiy fikrlash va muammolarini hal qilish qobiliyatlarini, son-sanoq, miqdor, shakl, kattaliklar va oʻlchov birliklaridan foydalanish malakalarini rivojlantirishga erishiladi;

atrof muhit toʻgʻrisidagi bilimlar — bunda bola kuzatish va amaliyot orqali atrof muhit toʻgʻrisida axborot oladi;

ijod — bunda bola milliy maʼnaviy meros va madaniyatni hurmat qilishga hamda oʻz hissiyotlarini musiqa, teatr va tasviriy faoliyat orqali ifodalashga oʻrganadi.

24. Elementar matematik bilim va koʻnikmalar bosqichida bola:

son-sanoq va hisoblashga oid bilimlarini namoyon qilishi;

predmetlarni toifalash, guruhlash va tartib boʻyicha joylashtirish qobiliyatini namoyon qilishi lozim.

25. Atrof-muhit toʻgʻrisidagi bilimlar bosqichida bola:

jonli va jonsiz tabiatni kuzatishi va taʼriflay olishi;

inson tana aʼzolarini bilishi lozim.

26. Ijod bosqichida bola:

turli tovush va ovozlarni farqlay olishi;

tovushlarni balandligi va tembriga koʻra farqlay olishi;

jamoa boʻlib musiqiy faoliyatlarda ishtirok etishga qiziqish bildirishi;

cholgʻularida chalish malakalarini namoyon etishi;

amaliy faoliyatda ishtirok etishga qiziqish bildirishi lozim.

27. 2 yoshgacha boʻlgan bolalarning psixologik xususiyatlari:

fikrlash — koʻrgazmali-harakatli tafakkur;

nutq — nutqni tushunish va uzuq-yuluq ovozlar;

ixtiyoriy bilish jarayoni — ixtiyorsiz diqqat va xotira;

fiziologik sezgirlik — katta yoshdagilarning taʼsiriga nisbatan yuqori sezgirlik;

bilish obyektlari — atrofidagi predmetlar va oʻzidan katta yoshdagilar;

bilish usullari — sezish (koʻrish, eshitish, taʼm bilish);

muvaffaqiyatli oʻzlashtirish shartlari — bolaga nisbatan mehribon boʻlish va muloqot qilish;

muloqot yuritish shakli — bevosita hissiy muloqot;

tengdoshlari bilan munosabatlar — qiziqish mavjud emas;

katta yoshdagilar bilan munosabatlar — fiziologik va himoyalanish ehtiyojlarini qondirish manbai;

nizolar mavjudligi — tengdoshlari bilan;

his-hayajonlar — ekspressiv imo-ishoralar orqali;

oʻyin faoliyati — turli predmetlarni oʻynaydi.

28. 2 yoshdan 3 yoshgacha boʻlgan bolalarning psixologik xususiyatlari:

fikrlash — koʻrgazmali-harakatli tafakkur;

nutq — soʻz birikmalari va feʼllarni tushunadi;

ixtiyoriy bilish jarayoni — ixtiyorsiz diqqat va xotira;

fiziologik sezgirlik — noqulaylikka nisbatan yuqori sezgirlik;

bilish obyektlari — turli predmetlar va ularning ichki tuzilishi;

bilish usullari — predmetlardan turli maqsadlarda foydalanish, ularni qismlarga ajratish va yigʻish;

muvaffaqiyatli oʻzlashtirish shartlari — rivojlantiruvchi muhitning turli-tumanligi bolaga nisbatan mehribon boʻlish va muloqot qilish;

muloqot yuritish shakli — vaziyatli shaxsiy muloqot;

tengdoshlari bilan munosabatlar — qiziqish kam;

katta yoshdagilar bilan munosabatlar — himoyalanish, erkalanish va yordam berish manbai;

nizolar mavjudligi — katta yoshdagilar bilan (“men — oʻzim” tamoyili);

his-hayajonlar — kuchli his-tuygʻuli, keskin oʻzgarishlar;

oʻyin faoliyati — turli predmetlarni oʻynaydi, shuningdek tengdoshlari bilan oʻynaydi.

29. 3 yoshdan 4 yoshgacha boʻlgan bolalarning psixologik xususiyatlari:

fikrlash — koʻrgazmali-obrazli tafakkur;

nutq — ravon nutq shakllanadi va sifatlarni tushuna boshlaydi;

ixtiyoriy bilish jarayoni — ixtiyorsiz diqqat va xotira;

fiziologik sezgirlik — noqulaylikka nisbatan yuqori sezgirlik;

bilish obyektlari — predmetlar, ularning xususiyatlari va vazifalari;

bilish usullari — tajriba qilish va konstruksiya yaratish;

muvaffaqiyatli oʻzlashtirish shartlari — rivojlantiruvchi muhit va katta yoshdagilar bilan hamkorlik munosabatlari;

muloqot yuritish shakli — vaziyatli amaliy;

tengdoshlari bilan munosabatlar — qiziqish kam;

katta yoshdagilar bilan munosabatlar — faoliyat usullarini tanlashga yordam berish manbai hamda oʻyin va ijod boʻyicha sherik;

nizolar mavjudligi — katta yoshdagilar bilan (“men — oʻzim” tamoyili);

his-hayajonlar — kuchli his-tuygʻuli, keskin oʻzgarishlar;

oʻyin faoliyati — katta yoshdagilar bilan sherik boʻlib, oʻyinchoqlarni esa, mustaqil oʻynaydi.

30. 4 yoshdan 5 yoshgacha boʻlgan bolalarning psixologik xususiyatlari:

fikrlash — koʻrgazmali-obrazli tafakkur;

nutq — faol nutq shakllanishi yakunlanadi, fikrlarni bayon etish;

ixtiyoriy bilish jarayoni — ixtiyorsiz diqqat va xotira, shuningdek oʻyin vaqtida ixtiyoriy ravishda eslab qolish rivojlanadi;

fiziologik sezgirlik — noqulaylikka nisbatan sezgirlik kamayadi;

bilish obyektlari — bevosita idrok etilmaydigan predmetlar va hodisalar;

bilish usullari — katta yoshdagilarning hikoyalari va tajriba qilish;

muvaffaqiyatli oʻzlashtirish shartlari — shaxsiy dunyoqarash;

muloqot yuritish shakli — vaziyatdan tashqari muloqot;

tengdoshlari bilan munosabatlar — voqeaga boy boʻlgan oʻyinlarda sherik sifatida qiziqarli kechadi;

katta yoshdagilar bilan munosabatlar — axborot olish manbai;

nizolar mavjudligi — mavjud emas;

his-hayajonlar — yanada ravon va oʻzini nazorat qilishga urinadi;

oʻyin faoliyati — tengdoshlari bilan jamoaviy va rolga kirishgan holda oʻynaydi, oʻyinli vaziyatlarni ijro qiladi.

31. 5 yoshdan 6 yoshgacha boʻlgan bolalarning psixologik xususiyatlari:

fikrlash — koʻrgazmali-obrazli tafakkur, tasvirli-sxemali jarayon shakllana boshlaydi;

nutq — nutqni rejalashtirish malakasi shakllanadi;

ixtiyoriy bilish jarayoni — maqsadga yoʻnaltirilgan eslab qolish qobiliyati rivojlanadi;

fiziologik sezgirlik — noqulaylikka nisbatan sezgirlik kamayadi;

bilish obyektlari — bevosita idrok etilmaydigan predmetlar va hodisalar, axloqiy normalar;

bilish usullari — katta yoshdagilar va tengdoshlari bilan muloqot qilish, mustaqil faoliyat, tajriba qilish;

muvaffaqiyatli oʻzlashtirish shartlari — shaxsiy dunyoqarash;

muloqot yuritish shakli — vaziyatdan tashqari muloqot va uddaburonlik;

tengdoshlari bilan munosabatlar — oʻyinlarda sherik sifatida unga qiziqish chuqurlashadi hamda muloqot yuritishda moyillik sezadi;

katta yoshdagilar bilan munosabatlar — axborot olish manbai va suhbatdosh;

nizolar mavjudligi — mavjud emas;

his-hayajonlar — moʻtadil darajadagi his-tuygʻu, yuqori kayfiyat ustun turishi;

oʻyin faoliyati — oʻyin haqida fikrlari shakllanadi, shuningdek davomli oʻyinlar, birlashmalar shakllanadi.

32. 6 yoshdan 7 yoshgacha boʻlgan bolalarning psixologik xususiyatlari:

fikrlash — mantiqiy tafakkur koʻrgazmali-obrazli jarayon asosida rivojlanadi;

nutq — ichki nutqning rivojlanishi;

ixtiyoriy bilish jarayoni — oʻzlashtirish jarayonida ixtiyoriy ravishda oʻz fikrini jamlashga kirishadi;

fiziologik sezgirlik — individual ravishda, aksariyat hollarda past darajada;

bilish obyektlari — predmetlar va hodisalar oʻrtasidagi sabab-oqibatli bogʻliqlik;

bilish usullari — mustaqil faoliyat, bilish uchun katta yoshdagilar va tengdoshlari bilan muloqot qilish;

muvaffaqiyatli oʻzlashtirish shartlari — shaxsiy dunyoqarash, har bir ishda oʻz fikrini bildirish;

muloqot yuritish shakli — vaziyatdan tashqari shaxsiy muloqot;

tengdoshlari bilan munosabatlar — suhbatdosh va faoliyat boʻyicha sherik;

katta yoshdagilar bilan munosabatlar — hissiy koʻmak manbai;

nizolar mavjudligi — 7 yoshga kelib tanazzulga uchrash, ijtimoiy rolning oʻzgarishi;

his-hayajonlar — yuqori darajadagi his-tuygʻularga ega boʻlish;

oʻyin faoliyati — zimmasiga olgan rolga muvofiq oʻzini tutish shakllanadi, shuningdek birgalashib oʻynaydi.

33. Quyidagilar 6 oylikkacha boʻlgan bolalarda yirik motorika rivojlanishining talablari hisoblanadi:

gavdasini boshqara olish (muvozanat saqlashga qodir boʻlish);

tana aʼzolarini boshqara olish;

maqsadli harakatlana olish.

34. Quyidagilar 6 oylikkacha boʻlgan bolalarda yirik motorikaning rivojlanish indikatorlari hisoblanadi:

vertikal holatda boshini dadil ushlab turish;

tizzasidan bukilgan oyoqlariga tayanish;

qoʻllari bilan ushlab turish;

qoʻltigʻidan ushlab turilganda, oyoqlarini bukmasdan toʻgʻri turish;

orqa tomoni bilan yotgan holatdan qorniga agʻdarila olish;

maqsadli tartibda oʻz qoʻllarini ogʻziga yaqinlashtirish;

orqa tomoni bilan yotgan holda bir oyogʻini koʻtarib, ogʻziga tortish;

gavdasi va qoʻllari bilan buyumga intilish.

35. 6 oylikkacha boʻlgan bolalar bilan quyidagi mashqlar oʻtkazilishi lozim:

bolani ikki qoʻllab hamda qattiq yuzada vertikal holatda ushlab turish;

bola qorinda yotganda, gavdasining holati koʻkrak qafasini koʻtarib, boshini yuzadan balandda ushlab turish imkonini berishini taʼminlash;

bolaning qoʻllariga oʻyinchoq ushlatib, uni qanday ushlab, ogʻziga yaqinlashtirishini kuzatib turish;

bolaning bir qoʻliga shaqildoq ushlatib, uni boshqa qoʻliga olishini ragʻbatlantirish;

bolani orqa tomonida yotqizib, avval bir oyogʻini, keyin ikkinchi oyogʻini asta tortib koʻrish, bolaning oyogʻini qoʻli tomon surib, ogʻzi tomon yoʻnaltirish;

bolaga eng yaxshi koʻrgan oʻyinchogʻini uzatib, uning qanday qilib oʻyinchoqqa intilib, qoʻllari va gavdasi bilan harakatlanishini kuzatish;

oʻyinchoqni bolaning oldiga qoʻyib, gavdasi bilan oʻyinchoqqa qarab harakatlanishga yoʻnaltirish.

36. 6 oylikkacha boʻlgan bolalarning xavfsiz yashashi va harakatlanishini taʼminlash uchun quyidagilar taqiqlanadi:

bolani faqat beshikka yotqizib katta qilish;

bolaga uning harakatlarini siqib qoʻyadigan kiyimlar kiydirish;

bola toliqib qolmasligi uchun mazkur Davlat talablarining 35-bandida koʻrsatilgan mashqlarni har kuni kamida 3-4-marta takrorlash;

bolaga ogʻir buyum yoki oʻyinchoqlar berish;

bolani siqib yoʻrgaklash.

37. Quyidagilar 6 oylikkacha boʻlgan bolalarda mayda motorika rivojlanishining talablari hisoblanadi:

bolaning qoʻllari va barmoqlarining harakatlanishini nazorat qilishga qodirligi;

bolaning umumiy foydalanishdagi oʻyinchoqlar va buyumlardan foydalanish qobiliyatiga egaligi.

38. Quyidagilar 6 oylikkacha boʻlgan bolalarda mayda motorika rivojlanishining indikatorlari hisoblanadi:

oʻziga uzatilayotgan buyumni olish uchun qoʻlini choʻzish;

buyumni maʼlum vaqt davomida qoʻli bilan butunlay ushlab, siqib turish;

choʻmilayotganda chiroyli oʻyinchoq yoki mochalkani ushlash va qoʻlida saqlab turish;

oʻyinchoqni qoʻlida ushlab turish, uni katta yoshdagilarning qoʻlidan olish va u bilan faol oʻynash;

qutichalarni ochish, ichidagi oʻyinchoqlarni olish, oʻyinchoqlarni turli holatlarda bemalol qoʻliga olish.

39. 6 oylikkacha boʻlgan bolalar bilan quyidagi mashqlarni oʻtkazish lozim:

oʻrindigʻiga oʻtqizib qoʻyib, yoqtiradigan oʻyinchogʻini intilib, choʻzilib olishga undash;

biror-bir buyum berib, uni dadil ushlab, mahkam siqib olishga oʻrgatish;

narsalarini solishi uchun sigʻimli idish berish;

biror-bir buyumni kuchi etgancha ushlab turishi uchun sharoit yaratish;

chapak chalishini ragʻbatlantirish;

choʻmiltirish vaqtida suvni chayqatib sachratishga ruxsat berish;

ikki qoʻliga ikki oʻyinchoqni ushlatib, ularni bir-biriga urishtirishni ragʻbatlantirish;

oʻyinchoqni bir qoʻlidan boshqa qoʻliga olishiga koʻmaklashish.

40. Oʻyinchoqlar bolaning koʻkragidan 60 — 70 sm masofada ilib qoʻyilishi lozim.

41. 6 oylikkacha boʻlgan bolalarning sezgi organlari yordamida oʻz xatti-harakatlarini tartibga solishga qodirligi ularda sensomotorika rivojlanishining talabi hisoblanadi.

42. Quyidagilar 6 oylikkacha boʻlgan bolalarda sensomotorika rivojlanishining indikatorlari hisoblanadi:

boshini ovoz kelayotgan tomonga burish;

ovoz chiqaradigan rezinali oʻyinchoqlarni siqib turish;

harakatlanayotgan obyektlar ketidan kuzatib turish va ularni ushlab olishga harakat qilish.

43. 6 oylikkacha boʻlgan bolalar bilan quyidagi mashqlarni oʻtkazish lozim:

kuylaydigan yoki ovoz chiqaradigan oʻyinchoqlar berish;

rezinali oʻyinchoqlar berish;

harakatlanayotgan buyum yoki oʻyinchoqni ushlab olishga ragʻbatlantirish;

bola bilan tovush chiqarib oʻynash.

44. 6 oylikkacha boʻlgan bolalarning xavfsiz yashashi va harakatlanishini taʼminlash maqsadida:

bola buyumlarni tomosha qilishi qulay boʻlishi uchun yorugʻlik manbai boshining orqa tomoniga oʻrnatilishi;

bolani qattiq shovqin chiqaradigan oʻyinchoq va qoʻngʻiroqlar bilan oʻynashiga yoʻl qoʻymaslik lozim.

45. 6 oylikkacha boʻlgan bolalar madaniy-gigiyenik koʻnikmalarni oʻzlashtirib borishlari lozim.

46. Choʻmilish vaqtida oʻynash va choʻmilishdan zavqlanishning paydo boʻlishi 6 oylikkacha boʻlgan bolalarda madaniy-gigiyenik koʻnikmalar rivojlanishining indikatori hisoblanadi.

47. 6 oylikkacha boʻlgan bolalar bilan quyidagi mashqlarni oʻtkazish lozim:

suv bilan oʻynashni ragʻbatlantirish;

buyumlarni suvga itarish va suv ichida yurgizishni ragʻbatlantirish;

quvnoq bolalar sheʼrlari, sanamachoqlardan foydalanib, qoʻlni qanday yuvish va tish tozalash kerakligini koʻrsatish.

48. 6 oylikkacha boʻlgan bolalarni qarovsiz qoldirish taqiqlanadi.

49. Quyidagilar 6 oylikkacha boʻlgan bolalarda ijtimoiy rivojlanish talablari hisoblanadi:

tanish va notanish odamlarni ajrata olish;

boshqa bolalar va katta yoshdagilar bilan muloqotda boʻlganda oʻz koʻnikmalarini orttirish qobiliyatiga ega boʻlish.

50. Quyidagilar 6 oylikkacha boʻlgan bolalarda ijtimoiy rivojlanish indikatorlari hisoblanadi:

yaqin kishilari bilan muloqot qilishda tashabbus bildirish (koʻzlariga qarash, jilmayish, yopishish, qoʻllariga chiqib olishga harakat qilish, qichqirib yuborish, yengini tortish);

notanish odamlarni koʻrganda qoʻrquv alomatlarini namoyon etish, yigʻlash;

onasi va boshqa tanishlari tomon qoʻllarini uzatish;

katta yoshdagilarni koʻrganda anchagina jonlanishni namoyon etish;

tanish katta odamning nutqiga nisbatan hissiy munosabat bildirish.

51. Bola bilan munosabatlarda quyidagilarga amal qilish lozim:

bolani koʻproq qoʻlga olish, quchoqlash, u bilan soʻzlashish. Bunda bolaning notanish odamlarni koʻrganda choʻchishi normal holat hisoblanadi;

oila aʼzolarining barchasi bola bilan muloqotda boʻlishi;

bolaga qoʻshiqlar, sheʼrlar aytib berish;

bolaning yoniga boshqa bolalarning yaqinlashishiga ruxsat berish;

bolaning boshqa odamlar, bolalar bilan tovush chiqarib muloqot qilishini ragʻbatlantirish.

52. 6 oylikkacha boʻlgan bolalarning xavfsiz yashashi va harakatlanishini taʼminlash uchun quyidagilar taqiqlanadi:

bolaning notanish odamlar bilan muomala qilishiga yoʻl qoʻyish;

bola bilan birga jamoat joylari va shovqinli tadbirlarga borish;

bolani kichik yoshli bolalar bilan yolgʻiz qoldirish;

uyda kuchli shovqin chiqaruvchi asbob-uskunalardan foydalanish.

53. Quyidagilar 6 oylikkacha boʻlgan bolalarda hissiy rivojlanish talablari hisoblanadi:

bola oʻzining “men” konsepsiyasini rivojlantirishi;

bola boshqalarning ruhiy kechinmalariga munosabat bildirish va oʻz hissiyotlarini ifodalash qobiliyatiga ega boʻlishi.

54. Quyidagilar 6 oylikkacha boʻlgan bolalarda hissiy rivojlanish indikatorlari hisoblanadi:

u bilan oʻynaganda baland ovozda kulish;

oʻz ehtiyojlarini yigʻlash orqali ifodalash;

oʻzini koʻzguda koʻrib jilmayish, koʻzguni qoʻli bilan silash.

55. Bola bilan munosabatlarda quyidagilarga amal qilish lozim:

bola bilan birgalikda koʻzguga qarash va tabassum qilishni ragʻbatlantirish;

bola bilan soʻzlashish va turli oʻyinlar oʻynash;

bola oʻz ehtiyojini ifodalab yigʻlayotganda buni payqashga urinish va uning ehtiyojlarini qondirish.

56. Bola bilan munosabatda unga kulib qarash va doʻstona ohangda gapirish lozim.

57. 6 oylikkacha boʻlgan bolalarning nutqni tinglash, tushunish va muloqot yuritish qobiliyatiga egaligi ularda nutq rivojlanishining talabi hisoblanadi.

58. Quyidagilar 6 oylikkacha boʻlgan bolalarda nutq indikatorlari hisoblanadi:

turli nutq va kuylarga emotsional munosabatini namoyon etish;

bolalar qoʻshiqlari va aytishuvlarini tinglash;

turli ovozlarga taqlid qilish;

soʻzlarning dastlabki boʻgʻinlarini hamda “ma”, “ka”, “ba” kabi oddiy boʻgʻinlarni bayon qilish.

59. Bola bilan munosabatlarda quyidagilarga amal qilish lozim:

bola bilan koʻproq soʻzlashish, unga sheʼrlar, latifalar aytib berish;

musiqa va bolalar ashulalarini tinglashni ragʻbatlantirish;

alla aytish;

muntazam ravishda quvnoq hikoyalar oʻqib va aytib berish;

bola bilan muloqot yuritayotganda soʻzlarni bir necha marta takrorlash;

bolaning tashabbuskorligini ragʻbatlantirish va uning eʼtiboriga javob qaytarish;

chiroyli rasmlarni koʻrsatish va ularning nomini aytish.

60. Bola bilan xotirjam va doʻstona ohangda muloqot qilish, shuningdek u turgan xonada tinch va xotirjam sharoitlarni taʼminlash zarur.

61. 6 oylikkacha boʻlgan bolalarning bosma materiallar, harflar va ramzlarga qiziqish bildirishi hamda yozish koʻnikmalarini oʻrganishi, ularda oʻqish va savod malakalari rivojlanishining talablari hisoblanadi.

62. Quyidagilar 6 oylikkacha boʻlgan bolalarda oʻqish va savod malakalari indikatorlari hisoblanadi:

qogʻoz yoki gazetani gʻijimlab tashlash;

rangli kitoblarni tomosha qilish;

devordagi rasmlar va plakatlarni tomosha qilish;

ikki qoʻli bilan yozuv asboblarini (uchi ochilmagan rangli qalamlar, yopiq ruchkalar, rangli markerlar) ushlab turish va ular bilan oʻynash.

63. 6 oylikkacha boʻlgan bolalar bilan quyidagi mashqlarni muntazam ravishda bajarib turish lozim:

bolaga qogʻoz parchasi berish va bolaning undan qanday foydalanishini kuzatib turish;

bolaga chiroyli bezatilgan kitob berish va uning kitobni tomosha qilishini ragʻbatlantirish;

bolaning oldiga tartibsiz ravishda bir necha rasmlarni qoʻyish;

bolaga katta marker yoki flomaster berish va ularni qoʻlida ushlab turishga undash.

64. Bolaning xavfsiz yashashi va harakatlanishini taʼminlash uchun uning turli buyumlarni ogʻziga solmasligini kuzatib turish lozim.

65. 6 oylikkacha boʻlgan bolalarning sonlar va sanashga qiziqishni namoyish etishi, buyumlarni turkumlash va ularni tartib boʻyicha joylashtirish koʻnikmalarini orttirishi ularda elementar matematik koʻnikmalar va bilimlar rivojlanishining talablari hisoblanadi.

66. Quyidagilar 6 oylikkacha boʻlgan bolalarda elementar matematik koʻnikmalar va bilimlar rivojlanishining indikatorlari hisoblanadi:

koʻp sonli oʻyinchoqlarga qiziqish bildirish;

oʻz xatti-harakatlari bilan bosh kiyimi oʻziga toʻgʻri kelmayotganligini koʻrsatish;

soʻrgʻich yoki shishachani ogʻziga tortish.

67. 6 oylikkacha boʻlgan bolalar bilan quyidagi mashqlarni muntazam ravishda bajarib turish lozim:

ular bilan oʻynayotganda oʻyinchoqlarning sonini koʻpaytirib borish;

qalpoqchani qoʻgʻirchoqlar va atrofdagilarning boshiga kiydirib, bolaga oʻrgatish va oʻz boshiga mustaqil kiyishga harakat qilishini ragʻbatlantirish.

68. Mazkur Davlat talablarining 67-bandida nazarda tutilgan mashqlarni bajarish muddati 2-3 daqiqadan oshmasligi lozim.

69. 6 oylikkacha boʻlgan bolalarning atrofni kuzatishi, jonli va jonsiz tabiatga munosabat bildirishi, inson tana aʼzolarini oʻrganishi (bosh, qoʻl, oyoq) ularda atrof muhitni oʻrganish va anglash talablari hisoblanadi.

70. Quyidagilar 6 oylikkacha boʻlgan bolalarda atrof muhitni oʻrganish va anglash indikatorlari hisoblanadi:

oʻz atrofida mavjud boʻlgan yoki rasmlarda chizilgan yorqin oʻsimliklar, gullar va hayvonlarni kuzatish hamda ularga nisbatan qiziqish bildirish;

oʻz qoʻllarini oʻrganish, ularga qarash va ogʻziga tortish, bir qoʻli bilan ikkinchi qoʻlini ushlab, silab koʻrish.

71. 6 oylikkacha boʻlgan bolalar bilan quyidagi mashqlarni bajarib turish lozim:

turli oʻsimliklar va hayvonlarni koʻproq koʻrsatish;

bolaning eʼtiborini jalb qilish, turli oʻsimlik, hayvonlarga qoʻlini tekkizish, ularga xos ovozlarni chiqarish yoʻli bilan ularni tanishtirish;

barmoqlar, kaftlar bilan oʻynaydigan oʻyinlardan koʻproq foydalanish.

72. Bola oʻyinchoqlarni yutib yubormasligi, burni yoki qulogʻiga kirgizib yubormasligi uchun ularning diametri 4,5-5 sm dan kichik boʻlmasligi, shuningdek ularga gigiyenik ishlov berilishi kerak.

73. Quyidagilar 6 oylikkacha boʻlgan bolalarda ijod talablari hisoblanadi:

turli tovush va ovozlarni ajratish qobiliyatiga ega boʻlish;

musiqaga qiziqish bildirish, musiqiy faollik koʻrsatish;

koʻrgazmali faoliyatda ishtirok etishga qiziqishni namoyish etish.

74. Quyidagilar 6 oylikkacha boʻlgan bolalarda ijod indikatorlari hisoblanadi:

boshini tovush yoki ovoz kelayotgan tomonga burish;

musiqiy tovushlarga qiziqish bildirish;

musiqa taʼsirida gavdasi yoki tana aʼzolarini harakatlantirish;

fotosurat yoki turli rasmlarga diqqatini qaratish.

75. 6 oylikkacha boʻlgan bolalar bilan quyidagi shakllarda mashqlar olib borish lozim:

bola bilan oʻynaganda ovoz chiqaradigan oʻyinchoqlardan foydalanish yoki biror-bir hayvonga oʻxshash tovush chiqarish;

bolani oʻz eʼtiborini ovoz (tovush) manbasiga jamlashga jalb qilish;

oʻyin vaqtida musiqiy oʻyinchoqlardan foydalanish;

bolaning eʼtiborini yorqin rasmlar, plakatlarga qaratish;

bolaning turli-tumanlikni yoqtirishini hisobga olib, rasmlarni tez-tez almashtirib turish.

76. Bolalarga koʻp narsaning taqiqlanishi asab tizimining izdan chiqishiga olib kelishi mumkin boʻlganligi sababli, hayot uchun xavfli boʻlgan narsalarnigina taqiqlash lozim.

77. Quyidagilar 6 — 12 oylik bolalarda yirik motorikani rivojlantirish talablari hisoblanadi:

gavdasini boshqara olish (muvozanat saqlashga qodir boʻlish);

tana aʼzolarini boshqara olish;

maqsadli harakatlana olish.

78. Quyidagilar 6 — 12 oylik bolalarda yirik motorikaning rivojlanish indikatorlari hisoblanadi:

qoʻl kaftlari va tizzalarida turib olish, chayqalish, doira shaklida oldinga keyin orqaga, har xil yoʻnalishlarda va turli yuzalarda (pol, divan, balandlikdan pastga) emaklash;

yotgan holatidan oʻtirib olish, oʻtirgan holatidan yotib olish, hech kim ushlab turmagan holda oʻtirish;

oʻyinchoqni olish uchun stol tagiga engashish va katta yoshdagilarning yordamisiz yana turib olish (gavdasini toʻgʻrilash);

mustaqil ravishda toʻgʻri yurishni boshlash;

ikki oyogʻi va ikki qoʻlidan foydalanib tana holatini oʻzgartirish;

qoʻl va oyoqlari yordamida balandligi 0,6 m boʻlgan buyumlar ustiga mustaqil chiqa olish;

qoʻlini koʻtarish va tushirish;

katta yoshdagilarning yordamisiz ular koʻrsatgan yoʻnalishda yurish;

yuqoriroq joyda turgan buyumni olish uchun oyoqlarining uchiga turish;

aravachasi ketidan yurish va yurish vaqtida toʻsiqlarni aylanib oʻtish;

bir buyumdan boshqa buyumga oʻtish;

katta yoshdagilarning qoʻllaridan ushlab zinalarga chiqish va tushish.

79. 6 — 12 oylik bolalar bilan quyidagi shakllarda mashqlar olib borish lozim:

bolani eng yoqtirgan oʻyinchogʻi yoniga emaklab kelishini ragʻbatlantirish;

bola bilan birgalikdagi oʻyinlarni tashkil qilish, bolaga: “Oldimga kel!”, “Oʻtir!” qabilida koʻrsatmalar berish;

bolaning past boʻyli buyumlar ustidan hatlab oʻtishini ragʻbatlantirish va ularning oʻlchamlarini asta-sekin oshirib borish;

bolaning oʻzi qiziqayotgan buyumga xodaning ustidan emaklab etib borishi uchun imkoniyat yaratish;

musiqa sadolari ostida ritmik harakatlarni bajarish, raqs tushish va qoʻllarni silkitish;

bolaning oʻtirgan holatidan yotib olishi va yana oldingi holatga qaytishi uchun yumshoq yuzani taʼminlash;

bolaning qornida yotgan holatdan agʻdarilib, oʻtirish holatiga oʻtishi, soʻng tik turib olishini ragʻbatlantirish;

bolaning mustaqil ravishda oʻrnidan turishini ragʻbatlantirish;

bola birinchi qadamlarini bosayotganda, suyanib olishi mumkin boʻlgan turgʻun qattiq predmetlar boʻlishini taʼminlash;

bolaning bir buyumdan boshqa buyumgacha mustaqil yurib borishini ragʻbatlantirish;

bola oʻtirgan holatda unga koptok tashlash va uning ana shu koptokni tutib olishini ragʻbatlantirish;

bola oʻrindigʻiga chiqib olayotganida, oʻzi bilan biror-bir oʻyinchoqni olishini ragʻbatlantirish;

bolaning yuzalarga chiqib olishi uchun koʻproq imkoniyat yaratish;

bola bilan ikki va uch soʻzdan iborat gaplarni qaytarishdan iborat boʻlgan oʻyinli mashqlarni bajarish;

bola bilan turli koʻngilochar oʻyinlarni oʻynash;

bolaning oʻzidan balandroq yuzadagi oʻyinchoqni qoʻllari bilan olishini ragʻbatlantirish;

bola har koʻtarilib yana pastga tushganida uni maqtash;

xonada tegishli toʻsiqlarni joylashtirib, bolaning toʻsiq sari tezda borib, unga urilib ketmasdan aylanib oʻtishini ragʻbatlantirish;

80. 6 — 12 oylik bolalar hali juda tajribasiz boʻlganliklari uchun quyidagilarga amal qilish lozim:

bolani qarovsiz qoldirmaslik;

turli jarohatlanishlarning oldini olish;

xotirjam va doʻstona ohangda soʻzlashish;

xonalarda xavfsiz muhit yaratish, jumladan isituvchi, qizdiruvchi asbob-uskunalarga yaqinlashish imkoni yoʻqligiga, jihozlarda oʻtkir qirrali burchaklar mavjud boʻlmasligiga eʼtibor qaratish.

81. Quyidagilar 6 — 12 oylik bolalarda mayda motorika rivojlanishining talablari hisoblanadi:

bolaning qoʻllari va barmoqlarining harakatlanishini nazorat qilishga qodir boʻlishi;

bolaning umumiy foydalanishdagi oʻyinchoqlar va buyumlardan foydalanish qobiliyatiga ega boʻlishi.

82. Quyidagilar 6 — 12 oylik bolalarda mayda motorika rivojlanishining indikatorlari hisoblanadi:

qutini ochish va undan buyumlarni chiqarib olish;

qoʻllari bilan chapak chalish;

bir qoʻli bilan mayda buyumlarni olish;

piyolani ikki qoʻli bilan ushlab turish va undan mustaqil ichish;

kitobni varaqlash (odatda birdaniga 2-3 varaqni);

ikki qoʻli bilan koptokni ushlab olish, qoʻllarida saqlab turish, irgʻitish va dumalatish;

bir qoʻli bilan oʻyinchoqni ushlab, ikkinchi qoʻli bilan uni oʻynash;

katta va koʻrsatkich barmoqlaridan foydalanib, mayda buyumlarni qutichaga solish va stol ustidan mayda narsalarni yigʻish;

ruchka yoki markerni ushlab, chizishga urinish.

83. 6 — 12 oylik bolalar bilan quyidagi mashqlarni oʻtkazish lozim:

bolaning harakatlarini yanada rivojlantirish uchun qutichaga turli buyumlarni solib qoʻyish;

bolani xavfsiz buyumlar bilan taʼminlash va oddiy harakatlarni bajarish;

bolaga plastmassadan yasalgan piyola berish va undan suvni qanday ichish kerakligini tushuntirish;

bolaning yoniga oʻtirish va bola kitobni qanday qilib varaqlashi kerakligini unga koʻrsatish va bolaning ushbu mashgʻulotni mustaqil bajarishini ragʻbatlantirish;

koptoklar bilan oʻyinli mashqlarni bajarish;

bolaning buyumlar bilan harakatlar bajarishini maqtash va koʻrsatish orqali ragʻbatlantirish;

bolaning oʻzlashtirib olayotgan buyumlar doirasini kengaytirish;

bolani mayda buyumlar qoʻyilgan stol atrofiga oʻtqizish va ularni barmoqlari bilan ushlashini ragʻbatlantirish;

bolaga (uning yoshi uchun mos keladigan) ruchka yoki markerni tutqazish va bolaning ularni barcha barmoqlari bilan ushlashini va bir necha harakat qilib, varaqqa chizishini ragʻbatlantirish.

84. 6 — 12 oylik bolalarda tish chiqishi boshlanishi sababli, bola barmoqlarini ogʻziga solishi mumkin, shuning uchun gigiyenik muolajalar oʻtkazish, yaʼni barmoqlar, ogʻiz boʻshligʻiga ishlov berish lozim.

85. 6 — 12 oylik bolalarning sezgi organlari yordamida oʻz harakatlarini tartibga solish qobiliyatiga egaligi ularda sensomotorika rivojlanishining talabi hisoblanadi.

86. Quyidagilar 6 — 12 oylik bolalarda sensomotorika rivojlanishining indikatorlari hisoblanadi:

bir xil buyum bilan har xil harakatlarni bajarish, jumladan bosish, tashlash, silkitish, dumalatish, teshiklardan oʻtkazish;

ichi boʻsh oʻyinchoqlarni bir-biriga solish;

gullarni hidlash uchun engashish;

oʻzi yaxshi koʻrgan taomni koʻrganda unga intilish.

87. 6 — 12 oylik bolalar bilan quyidagi mashqlarni oʻtkazish lozim:

turli shakl va rangdagi qopchalarni tayyorlab, ularning ichiga turli narsalar, jumladan paxta, lattalar, noʻxat, guruch, kofe, makaron kabi narsalarni solish;

bolaga ichi boʻsh biron oʻyinchoq va tegishli oʻlchamdagi obyekt berish hamda bolaning ularni bir-biriga solishini ragʻbatlantirish;

bolaga atrofidagi gullarga tegishga va ularni hidlashga ruxsat berish;

“issiq” va “sovuq” kabi soʻzlardan foydalanish hamda bolaning ular nima bilan farqlanishini tushunib olishi uchun ularga tegib koʻrishiga imkon berish.

88. 6 — 12 oylik bolalarning xavfsiz yashashi va harakatlanishini taʼminlash uchun oʻyinchoqlarni gigiyena va estetika talablariga muvofiq ravishda tanlab olish lozim.

89. 6 — 12 oylik bolalar oʻzini parvarishlash va madaniy-gigiyenik koʻnikmalarni orttirish qobiliyatiga ega boʻlishi lozim.

90. Quyidagilar 6 — 12 oylik bolalarda madaniy-gigiyenik koʻnikmalar rivojlanishining indikatorlari hisoblanadi:

qoʻllarini katta yoshdagilar yordamida yuvish uchun joʻmrak ostida ushlash, qoʻllarini sovunlash va bir-biriga ishqalash;

hoʻl gubkani bir qoʻli bilan siqish va suvini siqib tashlash;

ovqatlanish vaqtida qoshiqdan foydalanish;

agar isib ketsa, kiyimlarining bir qismini echib qoʻyish.

91. 6 — 12 oylik bolalar bilan quyidagi mashqlarni oʻtkazish lozim:

bolaning ovqatlanishdan oldin va hojatxonaga kirib chiqqandan keyin qoʻllarini yuvishini ragʻbatlantirish hamda bunga doim amal qilish kerakligini tushuntirish;

bolani joʻmrakning oldiga olib kelish va unga qoʻllarni qanday yuvish kerakligini koʻrsatish;

bolaga sovun berish va undan qanday foydalanish kerakligini koʻrsatish, bu ishni bolaning oʻzi mustaqil bajarishini ragʻbatlantirish;

bolaning mustaqil ovqatlanishini ragʻbatlantirish;

bola isib ketgan boʻlsa, unga ortiqcha kiyimlarni echib qoʻyish, sovqotayotgan boʻlsa issiqroq kiyinib olish uchun koʻmaklashish.

92. 6 — 12 oylik bolalarning xavfsiz yashashi va harakatlanishini taʼminlash maqsadida quyidagilar taqiqlanadi:

katta yoshdagilarning qarovisiz qoldirish;

oʻtkir qirrali oʻyinchoqlar va buyumlar bilan oʻynashga ruxsat berish.

93. Quyidagilar 6 — 12 oylik bolalarda ijtimoiy rivojlanish talablari hisoblanadi:

tanish va notanish odamlarni ajrata olish;

boshqa bolalar va katta yoshdagilar bilan muloqot qilish koʻnikmalarini rivojlantirish qobiliyatiga ega boʻlish.

94. Quyidagilar 6 — 12 oylik bolalarda ijtimoiy rivojlanish indikatorlari hisoblanadi:

yaqin kishilari bilan muloqot qilishda tashabbus bildirish (koʻzlariga qarash, jilmayish, yopishish, qoʻllariga chiqib olishga harakat qilish, qichqirib yuborish, yengini tortish);

tanish chehralarni topish uchun koʻrsatma boʻyicha atrofiga nazar tashlab chiqish;

oʻz harakatlariga eʼtibor qaratib, aloqaga kirishish;

unga tanish odamlarning ovozini oʻxshatish (taqlid qilish);

xayrlashish vaqtida qoʻlini silkitish;

boshqa bolaning harakatlari ketidan kuzatish, kulish yoki yigʻlash, tengdoshlariga faol taqlid qilish;

katta yoshdagilarning aksariyat murojaatlariga javob berish, lekin ularning ayrimlarini inkor etish;

boshqa bola bilan muloqot qilishga qiziqish bildirish, quvonish, zavqlanish (qarash, jilmayish, kulish, qichqirish, bidirlash), muloqot qilishdan chalgʻimaslik;

imo-ishoradan foydalanish, baholash, yordam, hamdardlik izlab nigoh tashlash, biror xavf yuzaga kelganligini tushunish va tanish odamdan yordam soʻrash;

katta yoshdagilarning harakatlariga kuzatib turish, taqlid qilish, katta yoshdagilarning soʻzlari boʻyicha turli harakatlarni bajarish orqali javob qaytarish;

oʻz oʻyinchogʻini boshqa bolalarga taklif qilish, lekin boshqa bola undan oʻyinchogʻini olsa, yigʻlash, norozilik bildirish.

95. Bola bilan munosabatlarda quyidagilarga amal qilish lozim:

tashabbus uchun maqtash;

notanish kishilardan qoʻrqishni kamaytirishga harakat qilish;

oʻzaro hurmat va ishonch muhitini yaratish;

bolani kuzatib turish, unga yordam berishga doimo tayyor boʻlish;

bolaning iltimoslariga mos ravishda javob berish;

bolaning oʻzi uchun yangi va notanish muhitda xavfdan holi ekanligiga ishonch hosil qilishi uchun uni quchoqlash va qoʻllaridan ushlab turish;

bolaning iltimoslariga mos ravishda javob berish;

bolaning harakati va tashabbuslariga tegishli ravishda munosabat bildirish;

xayrlashish vaqtida qoʻllar bilan harakat qilishni amalda qoʻllash;

agar bola katta yoshdagilar eslatmasdan turib oʻzi qoʻlini silkitsa, uni maqtash;

bolaning tengdoshlari bilan muomala qilishi uchun sharoit yaratish;

katta yoshdagilar bolaga murojaat etganda, javob berganligi uchun bolani maqtash;

boshqa bolalar bilan toza havoda birgalikda aylanishlarni uyushtirish;

bolani har qanday vaziyatda ruhan qoʻllab-quvvatlash, zarur boʻlganda bolaga yordam berish va uning uchun koʻproq qulaylik yaratish;

bolani yordamga ehtiyoj sezish tabiiy hol ekanligiga ishontirish;

bolaning faol harakatlarini ragʻbatlantirish;

bola bilan koʻproq muomalada boʻlish va soʻzlashish;

bolaning oʻz oʻyinchoqlarini boshqalar bilan birga oʻynashini ragʻbatlantirish.

96. 6 — 12 oylik bolalarning xavfsiz yashashi va harakatlanishini taʼminlash maqsadida quyidagilarga rioya qilish lozim:

bolaning eʼtiborini notoʻgʻri xatti-harakatlarga qaratmaslik;

harakatni qanday qilib toʻgʻri bajarishni oʻrgatish;

har qanday vaziyatda ham pand-nasihat qilmaslik;

muloqot yuritishda sabr-toqatli boʻlish.

Quyidagi vaziyatlar bolaning yigʻlashiga sabab boʻlishi mumkin:

sovqotganligi yoki isib ketganligi;

taglikning hoʻl boʻlib qolganligi;

ortiqcha siqib yoʻrgaklanganligi;

ochiqqanligi yoki ogʻriq sezganligi.

97. Quyidagilar 6 — 12 oylik bolalarda hissiy rivojlanish talablari hisoblanadi:

bola oʻzining “men” konsepsiyasini rivojlantirishi;

bola boshqalarning his-tuygʻulariga munosabat bildirish va oʻz hissiyotlarini ifodalash qobiliyatiga ega boʻlishi.

98. Quyidagilar 6 — 12 oylik bolalarda hissiy rivojlanish indikatorlari hisoblanadi:

oʻz ismini bilish, chaqirganda boshini oʻgirish, oʻz ismini eshitganda imo-ishora, tovushlar bilan javob qaytarish;

katta yoshdagilarning “qayerda?” degan savoliga tana aʼzolari (boshi, qoʻllari, oyoqlari, burni) bilan javob qaytarish;

koʻzgudagi oʻz aksiga jilmayish, oʻzining qayerdaligini soʻrashganda, oʻzini koʻzgudan koʻrsatish;

qarama-qarshi xususiyatli (quvnoq-gʻamgin, tez-asta) musiqaga nisbatan hissiy munosabat bildirish;

turli vositalar yordamida katta yoshdagilarning eʼtiborini tortish;

katta yoshdagilarning imo-ishorasiga taqlid qilish;

oʻzi xohlagan narsaga erishganda, zavqlanishini namoyon etish yoki yoqtirmaydigan taom berilganda, norozilik bildirish va ovqat yeyishdan bosh tortish;

hissiyotlar bildirilganda, javob qaytarish, yurishni boshlayotganda, maʼqullashlarga javoban jilmayish;

kimdir yuzini kulguli burishtirsa yoki gʻayrioddiy harakatlarni bajarsa, quvonish yoki kulish, atrofdagilarning kulgisini uygʻotgan narsalarni oʻz tashabbusiga koʻra takrorlash;

yoqtiradigan buyumni undan olib qoʻyayotganda norozilik bildirish;

boshqalarga taʼsir koʻrsatayotganini payqaganda, chapak chalish, xursand boʻlish, quvonish, maʼlum tovush va harakatlarni takrorlash;

uzoqdagi buyumga etib olishga qattiq intilish va unga etib olganda, mamnuniyat bildirish.

99. Bola bilan munosabatlarda quyidagilarga amal qilish lozim:

bola bilan muomala qilishda doimo uning ismidan foydalanish;

bolaga tana aʼzolarini koʻrsatish va bir vaqtning oʻzida nomini aytish;

bolaning harakatlarini tabassum bilan ragʻbatlantirish, bolaning turli oʻyinlarni koʻzgu roʻparasida oʻynashini taʼminlash;

bolaga muntazam ravishda qoʻshiq kuylab turish;

turli vaziyatlarda bolaning hissiyotlarini aytib eshittirish;

bolaning harakatlariga nisbatan ochiqchasiga fikr bildirish (xursand boʻlish, tabassum qilish yoki qosh-qovogʻini solish);

bolaga u oʻziga eʼtibor qaratish uchun qilgan harakatlariga muvofiq munosabat bildirish, unga oʻz istaklarini bildirishiga ruxsat berish hamda uning ehtiyojlarini qoʻllab-quvvatlash;

bolani har bir erishgan yutugʻi uchun maqtash va maʼqullash;

bolaning qiziqarli yoʻllar bilan turli his-tuygʻular va harakatlarni bilib olishiga imkon berish;

qiziqarli yoʻllar bilan bolani turli his-tuygʻular va harakatlarni bilib oladigan faoliyatga undash;

bolaga oʻz tuygʻularini ifodalash imkoniyatini berish va hissiyotlarini namoyish etishini qoʻllab-quvvatlash;

ruhiy jihatdan qulay sharoitni yaratish va bola bilan har kuni shaxsan oʻynash;

bola bilan oʻynayotganda, uning oʻziga boʻlgan ishonchini oshirish uchun unga yaqinroq turish va bola bilan birga qilinayotgan harakatlarni unga izohlab berish.

100. 6 — 12 oylik bolalar bilan munosabatlarda quyidagilarga rioya qilish lozim:

bolalarda miya poʻsti yetarlicha rivojlanmaganligi sababli, ular oʻzlarining organik ehtiyojlarini qondirishda hatto kichik oʻzgarishlarga nisbatan ham kuchli sezgirligi bilan ajralib turishini hisobga olish;

kun tartibining izchilligiga amal qilish;

bolani hech qachon shoshiltirmaslik.

101. 6 — 12 oylik bolalarning nutqni tinglash, tushunish va muloqot yuritish qobiliyatiga egaligi ularda nutq rivojlanishining talabi hisoblanadi.

102. Quyidagilar 6 — 12 oylik bolalarda nutq indikatorlari hisoblanadi:

yangi soʻzlarga oson taqlid qilish, odamlarning ovozini tanish, oʻz ismini eshitganda javob qaytarish, buyumlarni koʻrsatish;

bolalar qoʻshiqlari, aytishuvlari, ertaklarini, qisqa va oddiy hikoyalarni tinglash;

aytilgan obyektga qarab oʻgirilish;

oddiy savollarga “ha” yoki “yoʻq” deb javob berish uchun boshini silkitish;

“yoʻq” soʻzining maʼnosini bilish;

uzoq vaqt chugʻurlash;

soʻzlarning birinchi boʻgʻinlarini hamda eng oddiy nom va soʻzlarni aytish;

katta yoshdagilar bilan muloqot qilish uchun bir xil soʻzni ishlatish.

103. 6 — 12 oylik bola bilan munosabatlarda quyidagilarga amal qilish lozim:

bola bilan koʻproq soʻzlashish, unga sheʼrlar, latifalar aytib berish;

parvarishlash jarayonida (ovqatlantirish, choʻmiltirish, uxlatish) u bilan gaplashish, tana aʼzolari va kiyimlarining nomini aytib turish;

turli hikoyalar, ertaklar aytib berish, bola bilan rang-barang kitoblarni tomosha qilish, oʻqib berish va uning diqqat bilan tinglashini ragʻbatlantirish;

hikoyalardagi muhim va ahamiyatli jihatlarga bolaning eʼtiborini qaratish;

bola bilan muomalada boʻlganda unga oddiy savollar berish va maʼnosi boʻyicha toʻgʻri keladigan javob qaytarishga undash;

kishi atrofida harakatlanayotganda yoki oldida oʻynayotganda uning ketidan kuzatish, “yoʻq” deyilganda bola oʻyinini toʻxtatishi lozimligini oʻrgatish;

bolaga javoban bidirlash, uning ovozlariga taqlid qilish, uni uzoq vaqt bidirlashini ragʻbatlantirish va toʻxtatmaslik;

bola aytayotgan barcha narsalarni qaytarish, u chiqarayotgan har bir tovushni rivojlantirish, unga savol berish, soʻng unga toʻgʻri javobni qaytarib aytish;

bolaning talablariga ijobiy javob berish.

104. 6 — 12 oylik bolalar bilan munosabatlarda quyidagilarni inobatga olish lozim:

katta yoshdagilarning nutqi toʻgʻri, ravon, turli ohangda boʻlishi lozim;

bolaning eʼtiborini 1-1,5 daqiqa davomida jamlab turish mumkin.

105. 6 — 12 oylik bolalarning bosma materiallar, harflar va ramzlarga qiziqish bildirishi hamda yozish koʻnikmalarini oʻrganishi ularda oʻqish va savod malakalari rivojlanishining talablari hisoblanadi.

106. Quyidagilar 6 — 12 oylik bolalarda oʻqish va savod malakalari indikatorlari hisoblanadi:

chiroyli rasmlar bilan bezatilgan kitobni tomosha qilish va oʻqishga qiziqish bildirish;

kitoblar, yorliqlar, koʻchadagi plakatlarga nisbatan qiziqish bildirish;

qalam yoki ruchkani ushlash va qogʻozda, devorda, doskada uzuq-yuluq chizgilarni chizishga harakat qilish;

ingichka uchli ruchka bilan qogʻoz parchasida nuqtalar chizish;

rasm solingan yoki yozuvi bor qogʻoz parchasini boshqalarga koʻrsatish.

107. 6 — 12 oylik bolalar bilan quyidagi mashqlarni bajarib turish lozim:

chiroyli rasmlari bor kitobni taklif etish, undagi rasmlarni tomosha qilishni ragʻbatlantirish;

kitoblar va boshqa bosma materiallarni berish, ulardagi belgilar va soʻzlarni koʻrsatish;

bola uchun qogʻoz va yozuv qurollarini tayyorlab qoʻyish;

yozuv qurollari berish, qogʻozga chizishni ragʻbatlantirish;

bola harakatlarini rivojlantirishi uchun barmoqlaridan foydalanishini ragʻbatlantirish;

yozuvli yoki yozuvsiz turli rasmlarni tomosha qilishni ragʻbatlantirish.

108. 6 — 12 oylik bolalarning xavfsiz yashashi va harakatlanishini taʼminlash uchun quyidagilarga amal qilish lozim:

kitoblar katta oʻlchamda boʻlmasligi va gigiyena talablariga javob berishi lozim;

rasmlar bolaning yoshiga mos boʻlishi kerak.

109. 6 — 12 oylik bolalarning sonlar va sanashga qiziqishni namoyish etishi, buyumlarni turkumlash va ularni tartib boʻyicha joylashtirish koʻnikmalarini orttirishi ularda elementar matematik koʻnikmalar va bilimlar rivojlanishining talablari hisoblanadi.

110. Quyidagilar 6 — 12 oylik bolalarda elementar matematik koʻnikmalar va bilimlar rivojlanishining indikatorlari hisoblanadi:

oʻyinchoqlar va buyumlar bilan turli ishlar bajarish (ushlab olish, chiqarish, qaytadan terish, bosish, ochish);

boʻsh piyolani olib, ichiga suv yoki sharbat quyishlarini soʻrash;

katta yoshdagilar yordamida bir necha obyektlarni oʻlchamlari boʻyicha guruhlarga ajratish.

111. 6 — 12 oylik bolalar bilan quyidagi mashqlarni bajarib turish lozim:

bolaning oʻyinchoqlar bilan mustaqil tajriba qila boshlashini maʼqullash;

bola tajriba qilishi uchun unga turli miqdordagi har xil materiallarni berish;

piyolani olib, uning ichi boʻsh ekanligini, keyin esa, unga suv qoʻyib piyolaning ichi toʻla ekanligini bolaga tushuntirish;

bola bilan suvda oʻynash va unga oʻlchamlari kichik sigʻimdagi idishga kamroq suv sigʻishini koʻrsatish;

turli oʻlchamdagi kubiklarni olib, ularni kattaligi boʻyicha tartibga keltirish kerakligini koʻrsatish.

112. 6 — 12 oylik bolalarning xavfsiz yashashi va harakatlanishini taʼminlash uchun ularga plastmassa, rezina, silliq yoki tukli matolardan yasalgan, uzunligi 15 — 20 sm dan katta boʻlmagan yumshoq oʻyinchoqlarni berish maqsadga muvofiq.

Bolaga moʻynadan yasalgan oʻyinchoq hayvonlarni berish tavsiya etilmaydi.

113. 6 — 12 oylik bolalarning atrofni kuzatishi, jonli va jonsiz olamga munosabat bildirishi, inson tana aʼzolarini oʻrganishi ularda atrof muhitni oʻrganish va anglash talablari hisoblanadi.

114. Quyidagilar 6 — 12 oylik bolalarda atrof muhitni oʻrganish va anglash indikatorlari hisoblanadi:

oʻz oʻyinchoqlarini, buyumlarini tishlash, taʼmini koʻrish, uzib tashlashga urinish, urish, ikkita buyumni bir-biriga urib koʻrish va hosil boʻlayotgan ovozlarni tinglash orqali oʻrganish;

baliq akvariumda qanday harakatlanishini tomosha qilish;

oʻz atrofidagi gʻayrioddiy obyektlarga diqqat bilan qarash;

hayvonlarni va ularning rasmlarini turli taqlidiy ovozlar bilan bogʻlash;

qumni yumshatish uchun unga suv quyish;

choʻmilayotganda suvni sachratish;

oltitagacha tana aʼzolarini koʻrsatish;

atrofdagilarning ayrim harakatlarini takrorlash.

115. 6 — 12 oylik bolalar bilan quyidagi mashqlarni bajarib turish lozim:

bolaga turli obyektlarni boshqarish imkoniyatini berish;

bolani bir-biriga uygʻunlashadigan narsalarni tanlab olishini ragʻbatlantirish;

bolaning akvariumning oldiga kelishiga yordam berish, baliqlar qanday harakatlanayotganligi, ular turlichaligiga eʼtiborini qaratish;

biror obyektdan eng maqbul yoʻl bilan foydalanish usulini koʻrsatish va tushuntirish;

bolaga atrofdagi barcha yangi narsalarni koʻrsatish va u qanday munosabat bildirishini kuzatib turish;

yangi obyektlardan foydalanib bolalar bilan oʻynash;

turli hayvonlar qanday ovozlar chiqarishlarini koʻrsatish;

bolaning oʻz atrofidagi yoki rasmlardagi hayvonlarning ovoziga taqlid qilishini ragʻbatlantirish;

bogʻda bola uchun oʻz burchagi boʻlishini taʼminlash, unga qum bilan suvni aralashtirishga yordam berish;

bolaning koʻproq choʻmilishi va suvda oʻynab oʻtirishini ragʻbatlantirish;

bolaga boshqa odamlar, rasmlardagi inson tana aʼzolarini koʻrsatib, ularning nomini oʻrgatish, shundan keyin oʻzining ushbu aʼzolarini koʻrsatishini ragʻbatlantirish;

tana aʼzolarini koʻrsatayotganda bolani yoʻnaltirish;

turli ovozlar va harakatlarni qaytarishga yordam berish.

116. 6 — 12 oylik bolalarning xavfsiz yashashi va harakatlanishini taʼminlash uchun quyidagilarga amal qilish lozim:

bola bilan mashgʻulotlarni tashkil qilishda asta-sekinlik va izchillik tamoyiliga amal qilish;

mashgʻulotlarni davomiyligi 10 — 12 daqiqa boʻlishini taʼminlash.

117. Quyidagilar 6 — 12 oylik bolalarda ijod talablari hisoblanadi:

turli tovush va ovozlarni ajratish qobiliyatiga ega boʻlish;

musiqaga qiziqish bildirish, musiqiy faollik koʻrsatish;

koʻrgazmali faoliyatda ishtirok etishga qiziqishni namoyish etish.

118. Quyidagilar 6 — 12 oylik bolalarda ijod indikatorlari hisoblanadi:

turli ovozlarga (odam ovozi, musiqa, ommabop kuy) munosabat bildirish (tebranish, raqsga tushishga harakat qilish);

biror-bir asbob, tovush chiqaradigan oʻyinchoq yoki televizordagi yoqtirgan ovoziga taqlid qilish;

ruchka va markerlarni olish va har qanday yuzada rasm chizishga harakat qilish.

119. 6 — 12 oylik bolalar bilan quyidagi shakllarda mashqlar olib borish lozim:

bolaga quvnoq musiqalarni qoʻyib berish va u bilan birga raqsga tushish;

musiqaga joʻr boʻlib qanday chapak chalish kerakligini koʻrsatish;

musiqa ohangiga mos tarzda qoʻl-oyoqlarni qanday harakatlantirish kerakligini koʻrsatish;

turli ovozlarni (musiqa, suhbat, momaqaldiroq) bola bilan taqqoslash;

baland va past ovoz oʻrtasidagi farqni tushuntirish;

bolaga xavfsiz ijod qilish mumkin boʻlgan turli predmetlarni berish.

120. Quyidagilar 12 — 24 oylik bolalarda yirik motorikani rivojlantirish talablari hisoblanadi:

gavdasini boshqara olish (muvozanat saqlashga qodir boʻlish);

tana aʼzolarini boshqara olish;

maqsadli harakatlana olish.

121. Quyidagilar 12 — 24 oylik bolalarda yirik motorikaning rivojlanish indikatorlari hisoblanadi:

toʻgʻri yoʻnalishda, yoʻlakda, yotgan va qiya taxta ustidan tayanmasdan yurish;

balandligi 10 sm boʻlgan predmetning ustiga chiqish va ustidan tushish;

yiqilmasdan mustaqil turish va oʻtirish;

engashish va oʻyinchoqlarni olish;

mustaqil ravishda orqaga bir necha qadam tashlash;

katta yoshdagilarning koʻrsatmasi boʻyicha 3-4 ta turli harakatlarni bajarish;

koptokni koʻrsatilgan tomonga tepish;

koptokni kichik balandlikdan hamda katta yoshdagilar tomon dumalatish, uni oldinga va tepaga irgʻitish;

belgilangan masofadan (stol osti, halqaning ichi) emaklab oʻtish;

uzunligi 1 m boʻlgan narvonga chiqish va tushish;

pol yoki yerdan 5 — 10 sm balandlikda turgan arqon, novda yoki yogʻoch ustidan oʻtib keta olish;

maqsadiga qarab, harakat yoʻnalishini oʻzgartirish;

oʻrindiq ostidan oʻyinchoqni olish uchun mustaqil ravishda tizzasiga oʻtirish va turish.

122. 12 — 24 oylik bolalar bilan quyidagi shakllarda mashqlar olib borish lozim:

bola organizmining umumiy rivojlanishiga doir mashgʻulotlar oʻtkazish;

bolani aravachalar, yirik oʻyinchoq mashinalar bilan oʻynashga oʻrgatish;

bolani yugurishi, toʻgʻri chiziqdan yugurib oʻtishi, yurishi, emaklashi, narsalarni tashlashi, irgʻitishi kerak boʻladigan oʻyinlarga oʻrgatish;

8 — 10 daqiqa davomida rejalashtirilgan oʻyinli mashgʻulotlar va imkon qadar ertalab ochiq havoda jismoniy mashqlarni oʻtkazish;

bolani har kuni oddiy jismoniy mashqlar elementlariga oʻrgatish;

bolaning qoʻlidan ushlab turish, unga koptokni tepish, moʻljalga tashlashga yordam berish;

boladan chetda turgan predmet yoki oʻyinchoqni olib kelishni iltimos qilish;

bolaning urinishlarini ragʻbatlantirish;

bolaning balandroq yuzaga chiqa olishini hisobga olib, yuzaning xavfsizligini taʼminlash;

bolaning motorikaga oid vazifalarning bajarishini ragʻbatlantirish;

bolaning yoʻliga toʻsiq qoʻyib, uni aylanib oʻtib, moʻljallangan joygacha etib borishini ragʻbatlantirish.

123. 12 — 24 oylik bolalar boʻlgan joylarda:

bolaga real xavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan predmetlar boʻlmasligi;

katta yoshdagilarning nazorati ostida boʻlishi;

ruhiy jihatdan qulay muhit yaratilishi lozim.

Bunda bolaning himoyalanganlik, dadillik va xavfsizlik hissi rivojlanishiga koʻmaklashish hamda zarur boʻlgan vaqtda tarbiyachiga murojaat etishiga imkon beradigan oʻzini tutish koʻnikmalarini shakllantirish lozim.

124. Quyidagilar 12 — 24 oylik bolalarda mayda motorika rivojlanishining talablari hisoblanadi:

bolaning qoʻllari va barmoqlarining harakatlanishini nazorat etishga qodirligi;

bolaning umumiy foydalanishdagi oʻyinchoqlar va buyumlardan foydalana olishi.

125. Quyidagilar 12 — 24 oylik bolalarda mayda motorika rivojlanishining indikatorlari hisoblanadi:

oddiy oʻyinchoqlarni qismlarga ajratish va yigʻish;

eshik dastasini ushlab, ochish va yopish, eshik qoʻngʻirogʻining tugmachasini bosish;

turli oʻyinchoqlarni barmoqlari bilan aylantirish;

bir qoʻli bilan piyola yoki qoshiqni ushlab turish;

uch yoki undan ortiq boʻlaklardan iborat boʻlgan minorachalar qurish.

126. 12 — 24 oylik bolalar bilan quyidagi mashqlarni oʻtkazish lozim:

yigʻma inshoot oʻyinchoqlar bilan oʻynash;

bolaga oʻyinchoqlarni berib, ularni oʻrganishi uchun imkon yaratish;

bolaga mayda motorikani rivojlantirishga doir buyumlar (yirik munchoqlar, mayda toshlar yoki boshqa predmetlar) berib, ularni katta yoshdagilar nazorati ostida terishi va saralashi uchun sharoit yaratish;

bolaga xavfsiz uy-roʻzgʻor buyumlari bilan oʻynash imkoniyatini berish.

127. 12 — 24 oylik bolalarning xavfsiz yashashi va harakatlanishini taʼminlash uchun ularga beriladigan oʻyinchoq inshootning qismlari yirik, rang-barang hamda gigiyenik va estetik talablarga javob beradigan boʻlishi lozim.

128. 12 — 24 oylik bolalarning sezgi organlari yordamida oʻz harakatlarini tartibga solish qobiliyatiga egaligi ularda sensomotorika rivojlanishining talabi hisoblanadi.

129. Quyidagilar 12 — 24 oylik bolalarda sensomotorika rivojlanishining indikatorlari hisoblanadi:

suvni kichik idishdan katta idishga quyish;

quloq, burun, koʻz kabi tana aʼzolarini koʻrsata olish;

buyumlarni qoʻllarida ushlab turish va bir-biriga urish.

130. 12 — 24 oylik bolalar bilan quyidagi mashqlarni oʻtkazish lozim:

bolaga turli oʻlchamdagi ikkita idish berib, bir idishdagi suvni ikkinchi idishga quyishni soʻrash;

ushbu jarayonda koʻrgazmali va kutilmagan hodisalar roʻy beradigan qiziqarli uslublardan foydalanish;

bolaga u koʻrayotgan narsa va harakat oʻrtasidagi bogʻliqlikni tushunishga yordam berish;

bolaga issiq suvning haroratini his etish va undan qochish imkoniyatini yaratish;

bolaning har bir yutugʻini ragʻbatlantirish.

131. 12 — 24 oylik bolalarning xavfsiz yashashi va harakatlanishini taʼminlash maqsadida:

bolani jarohatlanishdan saqlash;

bolaning koʻchada yiqilib ketishining oldini olish;

bolaning oʻz gavdasini qanday tutishini kuzatib turish lozim.

132. 12 — 24 oylik bolalar oʻzini parvarishlash va madaniy-gigiyenik koʻnikmalarni orttirish qobiliyatiga ega boʻlishi lozim.

133. Quyidagilar 12 — 24 oylik bolalarda madaniy-gigiyenik koʻnikmalar rivojlanishining indikatorlari hisoblanadi:

katta yoshdagilar yordamida tish choʻtkasi bilan tishlarini tozalash, lablari, qoʻllari, yuzini mustaqil yuvish va artish;

stol atrofiga oʻtirib ovqatlanish, mustaqil ravishda qoshiqni ogʻziga olib borish va ovqat yeyish, piyoladan choy yoki suv ichish;

tuvakdan mustaqil foydalanish;

koʻylagi, qoʻlqopi, paypogʻi va poyabzalini echishni bilish.

134. 12 — 24 oylik bolalarga quyidagilarni oʻrgatish lozim:

bolaga ozodalik nima ekanligini koʻrsatish va ozoda yurish qanchalik muhim ekanligini tushunish uchun yordam berish;

bolaning toʻgʻri kiyinishini ragʻbatlantirish va yordam berish.

135. 12 — 24 oylik bolalarning xavfsiz yashashi va harakatlanishini taʼminlash maqsadida quyidagilarga amal qilish lozim:

barcha gigiyena muolajalarni katta yoshdagilar bilan birga oʻtkazish;

bolada barmoq soʻrish, lapanglash va shu kabi boshqa salbiy odatlar paydo boʻlishining oldini olish;

bolaning tuvakda uzoq vaqt oʻtirishiga yoʻl qoʻymaslik.

136. Quyidagilar 12 — 24 oylik bolalarda ijtimoiy rivojlanish talablari hisoblanadi:

tanish va notanish odamlarni ajrata olish;

boshqa bolalar va katta yoshdagilar bilan muloqot qilish koʻnikmalarini rivojlantirish qobiliyatiga ega boʻlish.

137. Quyidagilar 12 — 24 oylik bolalarda ijtimoiy rivojlanish indikatorlari hisoblanadi:

atrofidagi katta yoshdagilar va bolalarning harakatlariga taqlid qilish;

uzoq vaqt davomida koʻrmagan va unga yaxshi munosabatda boʻlgan katta yoshdagilarni koʻrganda xursand boʻlish;

notanish bolalar va katta yoshdagilarga nisbatan qiziqish bildirish (“Bu kim?” — deb soʻrash);

muloqot qilish istagini yaqqol ifodalash (tanishlarini olqishlash, ularning ismini aytish, ular tomon qoʻllarini choʻzish);

qisqa vaqt ichida oʻz tengdoshlari bilan oʻynashni yaxshi koʻrish;

katta yoshdagilarning (yaqinlari) topshiriq berishlarini yoqtirish va bajarishga urinish;

katta yoshdagilar bilan faol oʻyinlarni oʻynashni yoqtirish.

138. 12 — 24 oylik bolalar bilan munosabatlarda quyidagilarga ahamiyat berish lozim:

bolaga qisqa (hissiy) hikoyalar, toʻrtliklar aytib berish;

bolaga doʻstona munosabatda boʻlish;

bolani kuzatish va uning atrofdagilar bilan muloqot qilishini ragʻbatlantirish;

bolaning muloqotdan olgan taassurotlarini ifodalash va ularga oddiy izoh berishini ragʻbatlantirish;

turli vaziyatlarni (olqishlash, xayrlashish va yordam koʻrsatish) kirituvchi oʻyinlarni oʻtkazish;

bolaga birgalikda oʻynash naqadar muhim ekanligini tushunishga yordam berish;

bolaning boshqa bolalar bilan ijobiy muomala qilishini ragʻbatlantirish va mustahkamlash.

139. 12 — 24 oylik bolalarning xavfsiz yashashi va harakatlanishini taʼminlash maqsadida quyidagilarga rioya qilish lozim:

bola juda harakatchan boʻlganligi uchun, faoliyat turlarini almashtirib turish;