O‘zbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasining faoliyatini tartibga soluvchi normativ hujjatlarini takomillashtirish va ularni Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkiloti (IKAO) standartlari va tavsiyalariga muvofiqlashtirish maqsadida buyuraman:

1. O‘zbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasida uchish ishlarini tashkil etish bo‘yicha qoidalar (O‘zR AQ-92) ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur buyruq O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligida ro‘yxatdan o‘tkazilgandan keyin o‘n kun o‘tgach amalga kiritilsin.

3. Mazkur Qoidalar amalga kiritilgan vaqtdan boshlab “Davavianazorat” inspeksiyasi boshlig‘ining 1999-yil 8-noyabrdagi 163-son “O‘zbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasida parvoz ishlarini tashkil etish bo‘yicha qo‘llanmani tasdiqlash to‘g‘risida”gi buyrug‘i o‘z kuchini yo‘qotgan deb hisoblansin.

Mazkur Qoidalar O‘zbekiston Respublikasining Havo kodeksi (O‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining Axborotnomasi, 1993-yil, 6-son, 247-modda), Xalqaro standartlar (Xalqaro fuqaro aviatsiyasi to‘g‘risidagi Konvensiyaning 6-ilovasi), O‘zbekiston Respublikasining “O‘zbekiston Respublikasi fuqaro va eksperimental aviatsiyasida parvoz qoidalari” (O‘zR AQ-91) (ro‘yxat raqami 1723, 2007-yil 29-sentabr), “Fuqaro aviatsiyasining aviatsiya xodimi guvohnomasini berish” O‘zbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalariga (O‘ZR AQ-61) (ro‘yxat raqami 3609, 2025-yil 24-fevral) muvofiq uchish ishlarini tashkil etish qoidalarini belgilaydi.

1. Ushbu Qoidalar maqsadida quyidagi asosiy atamalar, qisqartmalar va tushunchalardan foydalaniladi:

AUTOLAND — HKda avtomatik ravishda qo‘ndirish tizimi.

CAT I-II-III— IKAO tomonidan belgilangan qo‘nishga aniq kirishish va qo‘nishlar toifasi.

SVT — g‘arbda ishlab chiqarilgan HKga ta’lim berishning kompyuter dasturi (COMPUTER BASE TRAINING)

ETOPS — ikki gaz turbinali kuch o‘rnatmalari o‘rnatilgan samolyotlarning uzaytirilgan masofali parvozlari.

FAA/JAA — Amerika — Yevropa aviatsiya qoidalari.

KHT “FLITEPRO” — kompyuterlashtirilgan navigatsiya trenajyori.

MNPS — minimal navigatsiya xususiyatlariga talablar.

NAT DOC 001 — Shimoliy Atlantika ustida parvoz qilish uchun yo‘riqnoma materiallari.

RVSM — vertikal eshelonlashning qisqartirilgan minimumi.

SIM-CHECK — uchuvchi guvohnomasining amal qilish muddatini uzaytirish, parvozlar turiga berilgan ruxsatlar va berilgan minimumlar bo‘yicha malakani tasdiqlash uchun trenajyor tekshiruvi.

AGNES — to‘xtab turish joyiga burilish vaqtida HK ekipajiga uzatiladigan yorug‘lik signallari.

ATIS — aerodrom hududida axborotlarni avtomatik uzatish tizimi.

Djeppesen — aeronavigatsiya ma’lumotlarini yetkazib beruvchi firma.

IKAO — Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkiloti.

MARSHAL — HKning yerdagi harakatini tartibga soluvchi shaxs.

NOTAM, SNOUTAM — aerodromlar, radio-texnika vositalari, qo‘ndirish tizimlari va h. k.lar to‘g‘risida uchuvchilarga beriladigan ma’lumotlar.

SPNB — O‘zbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligining Sertifikatlash va parvozlarni amalga oshirishni nazorat qilish bo‘limi.

SMT (FFS) — samolyotning majmuaviy trenajyori.

CAPTAIN (SRT) — g‘arbda ishlab chiqarilgan HKning komandiri.

CAPTAIN SUPERVISOR — ikkinchi uchuvchilarga yo‘nalish mashqlarini o‘rgatuvchi, g‘arbda ishlab chiqarilgan HKning komandiri.

CHECK-CAPTAIN (CH-CPT) — amaldagi uchuvchi guvohnomasiga ega, uchuvchilar tarkibini g‘arbda ishlab chiqarilgan havo kemalarida to‘liq nazariy, mashqiy parvoz qilish, parvoz tayyorgarligi, tekshirish va ularning parvoziga ruxsat berish huquqiga ega aviatsiya xodimi.

FIRST-OFFICIER (F/O) — qat’iy minimum bo‘yicha ekipaj tarkibiga ikkinchi uchuvchi sifatida mustaqil parvozlarga kiritilgan, g‘arbda ishlab chiqarilgan HKdagi ikkinchi uchuvchi.

PILOT — FA UTTDga muvofiq ikkinchi uchuvchi bo‘lib safga kiritish dasturini o‘tovchi Sharqda ishlab chiqarilgan HKdagi ikkinchi uchuvchi.

NAVIGATOR (NAV) — g‘arbda ishlab chiqarilgan HKning shturmani.

AAE — alohida aviaeskadrilya.

ADP — aerodrom dispetcherlik punkti.

AMT (AIP) — aeronavigatsiya ma’lumotlari to‘plami — ichiga uzoq muddatli aeronavigatsiya ma’lumotlarini olgan, davlat tomonidan chiqarilgan yoki ruxsat berilgan nashr.

AMS(F) — Aviatsiya-meteorologiya stansiyasi (fuqaro).

AMX — aviatsiya-muhandislik xizmati.

ATB — aviatsiya-texnika bazasi.

ICHDX — korxonaning ishlab chiqarish-dispetcherlik xizmati.

KTQT — ko‘rinishni taqlid qilish tizimi.

“MAI” A/K — “Maxsus aviatsiya ishlari” aviakompaniyasi.

MAX — muhandislik-aviatsiya xizmati.

MK — Malaka komissiyasi.

MMK — Mahalliy malaka komissiyasi.

MOK — malaka oshirish kurslari.

MMSH — murakkab meteosharoitlar.

MDH — Mustaqil davlatlar hamdo‘stligi.

OMK — Oliy malaka komissiyasi.

PAQ — Aviakompaniya (aviakorxona)ning parvozlarini amalga oshirish bo‘yicha qo‘llanmasi.

PXI — aviakompaniya (aviakorxonaning) parvozlar xavfsizligi inspeksiyasi.

PEQ — Parvoz ekspluatatsiyasi bo‘yicha qo‘llanma (FCOM, OM).

PX — parvozlar xavfsizligi.

RUUR — radiomarkerli uzoq uzatish radiostansiyasi.

TKB — tajriba-konstruktorlik byurosi.

TUEK — Tibbiy-uchish ekspert komissiyasi.

UITE — uchish ishini tashkil etish.

UO — uchuvchilar otryadi.

USB — uchish-sinov bo‘linmasi.

UTTD — uchuvchilar tarkibini tayyorlash dasturi.

UUB — uchuvchilar-uslubiyat bo‘limi.

UUK — uchuvchilar-uslubiyat kengashi.

UUX — uchuvchilar-uslubiyat xonasi.

FA — fuqaro aviatsiyasi.

SHEHM — shaxsiy elektron hisoblash mashinasi.

O‘M — o‘quv markazi.

O‘MM — o‘quv-mashq markazi.

O‘UTD — O‘quv-uchish tayyorgarlik dasturi.

O‘UTK — o‘quv-uchish tayyorgarlik kursi.

O‘SHKT — o‘zgaruvchan shaffoflikdagi ko‘zgular tizimi.

QQB — qaror qabul qilish balandligi.

HK — havo kemasi.

Aviakompaniya (aviakorxona) — muntazam havo transport qatnovini amalga oshiruvchi yoki shu sohada o‘z xizmatlarini taklif qiluvchi har qanday aviatransport korxonasi.

Aviatsiya ishlarini bajarish uchun havo kemasi ekipaji — fuqaro havo kemasi ekipajini, shuningdek “buyurtmachi”ning amaldagi uchuvchilar tarkibi guvohnomasiga ega bo‘lgan mutaxassislarini o‘z ichiga oluvchi mutaxassislar guruhi.

Aviatsiya xodimlari — faoliyatlari uchishni tashkil qilish, bajarish va ta’minlash, shuningdek havo transporti qatnoviga xizmat ko‘rsatish bilan bog‘liq bo‘lgan xodimlar.

Aerodrom bosimi (QFE) — uchish-qo‘nish yo‘lagining ishchi ostonasi sathidagi atmosfera bosimi.

Buyruq-boshqaruv tarkib (BBT) — amaldagi parvoz guvohnomasiga ega bo‘lmagan va buyruq chiqaruvchi — rahbar lavozimini egallovchi aviatsiya xodimlari.

“O‘zaviatsiya” agentligi — O‘zbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligi.

Dastlabki tayyorgarlik — ekipajning parvoz (parvozlar)ga tayyorgarligining asosiy turi bo‘lib, uning jarayonida materiallarni o‘rganish, hujjatlarni tayyorlash va harakatlarni maromiga yetkazish olib boriladi hamda ekipajning parvozga berilgan topshiriqni bajarishga tayyorligi nazorat qilinadi.

Komandir-uchuvchilar tarkibi — amaldagi uchuvchilar tarkibi guvohnomasiga, mutaxassislik bo‘yicha instruktorlar ishlari bo‘yicha ruxsatnomaga ega bo‘lgan va boshqaruv (inspektorlik) uchuvchi lavozimini egallovchi aviatsiya xodimlari.

Kuzatuvchi — yo‘nalishda nazorat o‘tkazish maqsadida ekipaj tarkibiga kiritilgan “O‘zaviatsiya” agentligining komandir-uchuvchilik tarkibining shaxsi.

Kuzatuvchi, tekshiruvchidan farqli o‘laroq, HK komandiri va ekipaj a’zolarining parvoz xavfsizligini ta’minlash va aviatsiya qoidalariga rioya qilishdagi bevosita mas’uliyatiga sherik bo‘lmaydi va uni kamaytirmaydi.

Parvoz oldi tayyorgarligi — ADPga kelish vaqtidan (aviatsiya ishlarida — ishchi aerodromga) parvoz uchun dvigatel (dvigatellar)ning ishga tushirilishigacha bo‘lgan operatsiyalarni o‘z ichiga oluvchi, ushbu parvozni bajarishga ekipajni tayyorlash bosqichi.

Tekshiruvchi — ushbu turdagi HKda parvoz qilishga ruxsat etilgan va ekipaj a’zolari (a’zosi)ni o‘qitish, tekshirish, kasbiy tayyorlash va o‘zaro harakatlari, shuningdek inspektorlik tekshiruvini o‘tkazish, HK parvozining xavfsizligini ta’minlovchi belgilangan qoidalar va normalarga rioya qilish maqsadida ekipaj tarkibiga kiritilgan komandir-uchuvchi, instruktorlik tarkibdagi shaxs.

Uchish ishi — parvozga topshiriqni bajarish bo‘yicha ekipaj (uchuvchilar tarkibi) tomonidan o‘tkaziladigan ish.

Uchish ishini rejalashtirish — belgilangan muddatlarda uchuvchilar bo‘linmalari aviakorxonalari (aviakompaniyalari)da va HKning ekipajlarida ustuvor, kundalik va tezkor chora-tadbirlarni bajarishning tartibi va samaradorligining ketma-ketligini ishlab chiqish.

Uchish ishini tashkil etish — uchish ishini rejalashtirish va uchuvchilar bo‘linmalari hamda HK ekipajlarini boshqarish, xavfsizlikni ta’minlash, parvozlarning muntazamligi va iqtisodiy samaradorligi bo‘yicha chora-tadbirlar tizimi.

Uchish mashqlari — parvoz ishlari tajribasiga ega bo‘lish (tiklash) maqsadida uchuvchilar tarkibini o‘qitish jarayoni.

G‘arbda ishlab chiqarilgan HKning uchuvchilar tarkibi uchun: BASE TRAINING — aerodrom sharoitlarida; LINE TRAINING — reys sharoitlarida.

Uchishdan keyingi ish — parvozga topshiriqni bajarish bilan bog‘liq bo‘lgan dvigatel (dvigatellar)ning o‘chirilish vaqtidan to barcha operatsiyalar tugatilishigacha HK ekipaji tomonidan bajariladigan ish.

Uchuvchilar-instruktorlik tarkibi — amaldagi uchuvchilar tarkibi guvohnomasi, mutaxassislik bo‘yicha instruktorlik ishlari ruxsatnomasiga ega bo‘lgan va instruktor lavozimini (g‘arbda ishlab chiqarilgan havo kemalarida “CAPTAIN — SUPERVISOR” va “CHECK — CAPTAIN”) egallovchi aviatsiya xodimlari.

Uchuvchilar tarkibining ishini tekshirish — bilim, amaliy tajriba va ekipaj (ekipaj a’zolari) qobiliyatlarini va ushbu Qoidalar va FA uchuvchilar tarkibini tayyorlash dasturlari bilan ko‘zda tutilgan muddatlarda aniqlash jarayoni.

G‘arbda ishlab chiqarilgan HKning uchuvchilar tarkibi uchun: FINAL CHECK (F/CH) — reys sharoitlarida birinchi mustaqil parvozdan oldin; LINE CHECK (L/CH) reys sharoitlarida.

Uchuvchilar tarkibining kasbiy tayyorgarligi — uchuvchilar tarkibining uchish ishini bajarish uchun zarur bo‘lgan bilim va tajribalarga ega bo‘lish, saqlash va takomillashtirish jarayoni.

HK komandiri (HKK) — HKni boshqaruvi va parvoz vaqti davomida uning xavfsizligiga mas’ul bo‘lgan uchuvchi.

HK ekipaji — havo kemasi komandiri, uchuvchilar tarkibiga kiruvi shaxslar va xizmat ko‘rsatuvchi xodimlar.

HK ekipajini tuzish — malakaviy, ishchanlik qobiliyatlari hisobga olingan holda ekipaj a’zolarini tanlash va tayyorlash jarayoni, ekipaj ishida uyg‘unlikni inobatga olgan holda hamda belgilangan talablarga muvofiq parvozlarga ruxsat berish.

HKni boshqarish — fazoda harakatlarining trayektoriyasini yoki HKning havodagi vaziyatini saqlash (o‘zgartirish)ga yo‘naltirilgan uchuvchining harakatlar majmuasi.

Ekipajning xizmat ko‘rsatuvchi xodimlari — maxsus tayyorgarlik va HKning parvoz ekspluatatsiyasi bilan bog‘liq bo‘lmagan parvozga topshiriqlarni bajarish vaqtida aniq xizmat majburiyatlarini bajarishga huquq beruvchi guvohnomaga ega bo‘lgan ekipaj a’zolari (bort kuzatuvchilar, yuk tashuvchi havo kemalarining bortoperatorlari va parvoz topshirig‘iga kiritilgan aviatsiya xodimlarining boshqa shaxslari).

Ekipajda parvozlar muhokamasi — HK komandiri (tekshiruvchi)ning ekipaj a’zolarining kasbiy tayyorgarligini takomillashtirish, ekipaj ishida chetga chiqishlarni bartaraf qilish va oldini olish maqsadida har bir ekipaj a’zosining parvozga topshiriqni bajarish sifatining tahlili.

Ekipajning uchuvchilar tarkibi — maxsus tayyorgarlik va ushbu HKning turi va (yoki) uning jihozlari parvoz ekspluatatsiyasiga huquq beruvchi guvohnomaga ega bo‘lgan ekipaj a’zolari.

Ekspluatant — havo kemalarini ekspluatatsiya qilish bilan shug‘ullanuvchi yoki ushbu sohada o‘z xizmatlarini taklif etuvchi shaxs, tashkilot yoki korxona.

2. Mazkur Qoidalar O‘zbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasida uchish ishini tashkil etish masalalarini tartibga soladi.

Ushbu Qoidalarning talablari barcha komandir-uchuvchilar, uchuvchi-instruktorlar, uchuvchilar tarkibi va HKning bortoperatorlari, shuningdek shu sohaga tegishli bo‘lgan boshqa xizmatlarning mansabdor shaxslari va xodimlari uchun majburiy hisoblanadi va O‘zbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasining aviakompaniyalari (aviakorxonalari) va uchuvchilar bo‘linmalariga tatbiq etiladi.

3. Uchish ishlarini tashkil etish FA aviakompaniyalari (aviakorxonalari), tashkilotlari va bo‘linmalarining rahbar, komandir-uchuvchilar va uchuvchilar tarkibi tomonidan amalga oshiriladi.

4. Uchish ishini tashkil etish masalalari bo‘yicha buyruq chiqaruvchi — rahbar, komandirlar, uchuvchilar va havo kemalari komandirlarining majburiyatlari O‘zbekiston Respublikasining Havo kodeksi, O‘zbekiston Respublikasining “O‘zbekiston Respublikasi fuqaro va eksperimental aviatsiyasida parvoz qoidalari” (O‘zR AQ-91) (ro‘yxat raqami 1723, 2007-yil 29-sentabr), ushbu Qoidalar va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar bilan belgilanadi.

Mazkur mansabdor shaxslarning uchish ishini tashkil etish masalalari bo‘yicha javobgarligi ularning o‘z majburiyatlarini bajarmasligi yoki lozim darajada bajarmasligi yoxud ularga berilgan huquqlardan foydalanmasligi oqibatida vujudga keladi.

5. Insonlar hayotini saqlash yoki tabiiy ofatlar bilan bog‘liq bo‘lgan uchish ishlarini tashkil etishda uchuvchi bo‘linmalarining komandirlari kechiktirib bo‘lmaydigan holatlarda o‘z zimmalariga shaxsiy javobgarlikni olgan holda ushbu Qoidalar talablaridan chetga chiqish huquqiga egadirlar. Qabul qilingan harakatlar haqida ular zudlik bilan o‘zlarining bevosita rahbarlari va “O‘zaviatsiya” agentligini xabardor qilishlari lozim.

6. Uchish ishini tashkil etish o‘z ichiga quyidagilarni oladi:

a) uchish ishini rejalashtirish;

b) uchuvchilar tarkibining kasbiy tayyorgarligi;

v) HK ekipajini tuzish;

g) uchuvchilar tarkibiga parvozlarni bajarishga ruxsat berish;

d) ekipajlarning parvozlarga dastlabki va parvoz oldi tayyorgarligi;

e) uchuvchilar tarkibining ishini tekshirish;

j) ekipaj tarkibida tekshiruvchi va kuzatuvchilar bilan parvozlarni tashkil etish;

i) parvozlar va uchish ishlarining muhokamasi;

k) parvoz ishini nazorat va tahlil qilish;

l) uchuvchilik-uslubiyat ishi.

7. Uchish ishining yuqori samarasi quyidagilar bilan erishiladi:

a) aviakorxonalar (aviakompaniyalar), tashkilotlar va uchuvchilar bo‘linmalarining fan, texnika va amaliy tajriba yutuqlaridan foydalanish asosida uchish ishini tashkil etish shakllari va uslublarining takomillashtirilishi;

b) uchuvchilar tarkibi tomonidan HKning yangi turlari, navigatsiya va qo‘ndirish tizimlarining o‘zlashtirilishi;

v) uchuvchilar tarkibining malakasini oshirish va parvozlarga yuqori sifatli tayyorlash;

g) majmuaviy va maxsuslashtirilgan trenajyorlardan samarali foydalanish;

d) parvoz ma’lumotlarining tahlili materiallaridan foydalanish;

e) parvozlar xavfsizligi darajasini oshirish bo‘yicha profilaktik chora-tadbirlarni zamonaviy ravishda ishlab chiqarish va o‘tkazish.

8. FA aviakorxonalar (aviakompaniyalar)da parvozlarni rejalashtirish, tashkillashtirish va ta’minlashda foydalaniladigan uchish-shtab hujjatlarining shakllari hamda ularni yuritish tartibi “O‘zaviatsiya” agentligi bilan kelishilgan holda ekspluatant tomonidan belgilanadi.

9. Uchish ishini rejalashtirish FA aviakorxonalari (aviakompaniyalari), tashkilotlari va bo‘linmalari ishlarining kelgusida bajariladigan, joriy va tezkor (oylik, sutkalik) rejalariga muvofiq amalga oshiriladi.

10. Uchish ishini rejalashtirish maqsadi bo‘lib quyidagilar hisoblanadi:

a) aviatashishlar va maxsus aviatsiya ishlarida davlat, tijorat tashkilotlari va fuqarolarning ehtiyojlarini qondirish bo‘yicha vazifalarning bajarilishi;

b) parvozlar xavfsizligining yuqori darajasi va muntazamliligini ta’minlash;

v) komandir-uchuvchi, instruktorlar va uchuvchilar tarkibining kasbiy tayyorgarligining talab etiladigan darajasini ta’minlash.

11. Ish rejalarini tuzishda quyidagilarga tayanish zarur:

a) aviakorxonalar (aviakompaniyalar), tashkilotlar va uchuvchilar bo‘linmalari oldida turuvchi masalalar;

b) O‘zbekiston Respublikasining “O‘zbekiston Respublikasi fuqaro va eksperimental aviatsiyasida parvoz qoidalari” (O‘zR AQ-91) (ro‘yxat raqami 1723, 2007-yil 29-sentabr) va ushbu Qoidalar talablariga;

v) uchish ishini tashkil etish va parvozlar xavfsizligi holatining tahliliga;

g) O‘zbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasi faoliyatini tartibga soluvchi boshqa hujjatlarga.

12. “O‘zaviatsiya” agentligida quyidagi uchish ishlari rejalari ishlab chiqiladi:

a) asosiy chora-tadbirlarning yillik rejasi;

b) komandir-uchuvchilar tarkibini (zaruriyat bo‘lganda) tayyorlash, mashq qildirish va tekshirishning yillik reja-jadvali;

v) yo‘nalishlarda (aviayo‘nalishlarda) inspektorlik tekshiruvlarining yillik rejasi;

g) oylik ish rejasi;

d) inspektorlar tarkibining oylik parvoz rejasi.

13. Asosiy chora-tadbirlar yillik rejasi quyidagilarni nazarda tutishi lozim:

a) uchish ishini tashkil etish va parvozlar xavfsizligi bo‘yicha me’yoriy hujjatlarni ishlab chiqish va takomillashtirishni;

b) uchish ishini tashkil etishni yaxshilash, aviatsiya hodisalari va noxush hodisalarning oldini olish bo‘yicha ishlar yo‘nalishlarini ishlab chiqishni;

v) uchish ishini tashkil etish va parvozlar xavfsizligini ta’minlash masalalari bo‘yicha aviakorxonalar (aviakompaniyalar), tashkilotlar va uchuvchilar bo‘linmalarida inspektorlik tekshiruvlarini.

14. Yo‘nalishlarda (aviayo‘nalishlarda) inspektorlik tekshiruvlarining yillik rejasi O‘zbekiston Respublikasi FA HKning ekipajlari tomonidan amalga oshiriladigan parvozlarning barcha yo‘nalishlari (aviayo‘nalishlari)ni o‘z ichiga olishi lozim.

15. Oylik ish rejasiga kelgusi oyda amalga oshirish rejalashtirilayotgan uchish faoliyatini tartibga solish va parvozlar xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha asosiy chora-tadbirlar kiritilishi lozim.

16. Oylik ish rejasiga “O‘zaviatsiya” agentligi komandir-uchuvchilar tarkibi va inspektorlik tarkibining kelgusi oyda bajarilishi lozim bo‘lgan barcha parvozlari kiritilishi lozim.

17. Rejalarning bajarilishi ustidan nazorat “O‘zaviatsiya” agentligi ahbari tomonidan amalga oshiriladi.

18. Parvozlar xavfsizligi bo‘yicha inspeksiyada quyidagilar ishlab chiqiladi:

a) asosiy chora-tadbirlarning yillik rejasi;

b) komandir-uchuvchilar tarkibini tayyorlash, mashq qildirish va tekshirishning yillik reja-jadvali;

v) oylik ish rejasi;

g) inspektorlik tarkibining oylik parvozlari rejasi.

Rejalar PXI rahbari tomonidan ishlab chiqiladi va aviakompaniya (aviakorxona) rahbari tomonidan tasdiqlanadi.

19. Asosiy chora-tadbirlar rejasi quyidagilarni nazarda tutishi lozim:

a) uchish ishini tashkil etishni yaxshilash, aviatsiya hodisalari va noxush hodisalarning oldini olish bo‘yicha takliflar ishlab chiqishni;

b) uchish ishini tashkil etish va parvozlar xavfsizligi bo‘yicha normativ-huquqiy hujjatlarni takomillashtirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqishni;

v) uchish ishini tashkil etish va parvozlar xavfsizligini ta’minlash masalalari bo‘yicha aviakompaniya tarkibiga kiruvchi, aviakompaniyaning uchish xizmati (uchuvchilar majmuasi, uchuvchilar otryadlari) va aviata’mirlash zavodi uchish-sinov bo‘linmasida inspektorlik tekshiruv o‘tkazishni.

20. Tayyorgarlik, mashq qilish va tekshirish reja-jadvali belgilangan tartibda rasmiylashtirilishi lozim va inspektorlik tarkibga PXI, aviakompaniya uchish xizmati, majmuasi rahbari, O‘MM direktori va uning UITE bo‘yicha o‘rinbosari, “MAI” A/K direktori va uning UITE bo‘yicha o‘rinbosarining ma’lumotlarini inobatga olishi lozim.

21. Oylik ish rejasiga parvozlar xavfsizligi inspeksiyasi tomonidan kelgusi oyda amalga oshirish mo‘ljallanayotgan UITE va parvozlar xavfsizligi bo‘yicha asosiy chora-tadbirlar kiritilgan bo‘lishi lozim.

22. Oylik parvozlar rejasiga kelgusi oyda bajarilishi lozim bo‘lgan inspektorlik tarkibining barcha parvozlari kiritilishi lozim.

23. PXIning rejalarini bajarish ustidan nazorat PXI boshlig‘i yoki u tayinlagan shaxs tomonidan amalga oshiriladi.

24. Aviakorxona (aviakompaniya)ning UUB va UMda quyidagilar ishlab chiqiladi:

a) asosiy chora-tadbirlarning yillik rejasi;

b) komandir-uchuvchilar tarkibini tayyorlash, mashq qildirish va tekshirishning yillik reja-jadvali;

v) oylik ish rejasi;

g) komandir-uchuvchilar tarkibining oylik parvozlari rejasi.

Rejalar UUB va uchuvchilar majmuasi (uchish xizmati) rahbari tomonidan zaruriy mutaxassislar jalb etilgan holda ishlab chiqiladi va yuqori turuvchi rahbar tomonidan tasdiqlanadi.

25. Uchuvchilar majmuasining asosiy chora-tadbirlar yillik rejasining loyihasi tasdiqlanishidan oldin aviakorxona (aviakompaniya)ning parvoz-uslubiyat kengashida ko‘rib chiqilishi lozim. Asosiy chora-tadbirlarning yillik rejasi quyidagilarni tashkil etish va o‘tkazishni ko‘zda tutishi lozim:

a) uchish ishini kuzgi-qishki va bahorgi-yozgi davrlarga tayyorlash bo‘yicha komandir-uchuvchilar tarkibi bilan yo‘riqnoma-uslubiy majlislar;

b) uchish ishini tashkil etishni takomillashtirish masalalari bo‘yicha uchuvchilar bo‘linmalarining komandir-uchuvchilar va instruktorlik tarkibi bilan uslubiy majlislar;

v) parvoz ta’limi uslubiyati masalalari bo‘yicha majmuaviy trenajyorlar instruktorlari bilan uslubiy majlislar;

g) uchuvchilar tarkibining aybi bilan vujudga kelgan aviatsiya hodisalari va noxush hodisalarning oldini olishga yo‘naltirilgan profilaktik ishlar masalalari bo‘yicha komandir-uchuvchilar tarkibi bilan uslubiy majlislar;

d) kutilayotgan sharoitlar va alohida holatlarda HKni boshqarishning o‘ziga xos xususiyatlari va uning tizimlarining ekspluatatsiyasi bo‘yicha uchuvchilik-texnik anjumanlar;

e) komandir uchuvchi lavozimlariga tayinlanishi mumkin bo‘lgan zaxiradagi xodimlar bilan uslubiy majlislar;

j) uchuvchilar tarkibi aybi bilan vujudga keladigan aviatsiya hodisalari va noxush hodisalarning oldini olish bo‘yicha chora-tadbirlar;

z) uchuvchilar tarkibining kasbiy tayyorgarligi tizimida o‘quv-uslubiy bazani rivojlantirish va kompyuter texnikasidan samarali foydalanish bo‘yicha chora-tadbirlar.

26. Komandir-uchuvchilar tarkibini tayyorlash, mashq qildirish va tekshirish reja-jadvali quyidagilar haqidagi ma’lumotlarni inobatga olishi lozim:

a) bo‘lim (guruh) boshliqlari, uchuvchilar majmuasi (uchish xizmati) direksiyasining komandir-uchuvchi va instruktorlar tarkibi, UUB;

b) uchuvchilar otryadlari komandirlari.

27. Oylik ish rejasi kelgusi oyda bajarilishi mo‘ljallanayotgan parvoz va metodik ishlarni tashkil etish bo‘yicha asosiy chora-tadbirlarni o‘z ichiga olishi lozim.

28. Aviatsiya ishlarida uchuvchilar tarkibi bilan manyovrlar qilish rejasi zaruriyat bo‘lganda MAI A/Kning UUBda tuziladi va O‘zbekiston Respublikasining “O‘zbekiston Respublikasi fuqaro va eksperimental aviatsiyasida parvoz qoidalari”ning (O‘zR AQ-91) (ro‘yxat raqami 1723, 2007-yil 29-sentabr) belgilangan qoidalariga muvofiq rasmiylashtirilishi lozim.

29. Parvozlar rejasi uchuvchilar majmuasi (uchish xizmati) komandir-uchuvchilar tarkibi direksiyasi va UUBning kelgusi oyga barcha parvozlarini o‘z ichiga olishi lozim.

30. Rejalarni bajarish ustidan nazorat uchuvchilar majmuasi (uchish xizmati), UUB rahbarining yordamchisi yoki u tayinlagan shaxs tomonidan amalga oshiriladi.

31. Uchuvchilar otryadida quyidagilar ishlab chiqiladi:

a) asosiy chora-tadbirlarning yillik rejasi;

b) komandir-uchuvchilar tarkibini tayyorlash, mashq qildirish va tekshirish yillik reja-jadvali;

v) bazadan tashqarida ishlayotgan ekipajni tekshirish reja-jadvali;

g) oylik ish rejasi;

d) komandir-uchuvchilar tarkibi va uchuvchilar otryadi (AAE) instruktorlar tarkibining oylik parvozlari rejasi.

Rejalar uchuvchilar otryadi shtabi rahbari tomonidan zarur bo‘lgan mutaxassislar jalb etilgan holda ishlab chiqiladi va uchuvchilar otryadi komandiri tomonidan tasdiqlanadi.

32. Asosiy chora-tadbirlar rejasi quyidagilarni nazarda tutishi lozim:

a) uchish ishini tashkil etish jarayonlarini takomillashtirish;

b) uchuvchilar-uslubiyat bazasini rivojlantirish va undan uchuvchilar tarkibini kasbiy tayyorlashda foydalanish;

v) aviatsiya hodisalari va noxush hodisalarning oldini olish bo‘yicha chora-tadbirlarni ishlab chiqish;

g) ish turlariga talab darajasidagi kasbiy tayyorgarlikka ega bo‘lgan HK ekipajlarining zaruriy sonini tayyorlashni tashkil etish.

33. Tayyorgarlik, mashq qildirish va tekshirish reja-jadvali quyidagi shaxslarning ma’lumotlarini inobatga olishi lozim:

a) UITE bo‘yicha uchuvchilar otryadi komandirining o‘rinbosari;

b) uchuvchilar otryadining katta aviatsiya mutaxassislari;

v) aviatsiya eskadrilyalari komandirlari (eskadrilyasiz tuzilmadagi aviatsiya zvenolari);

g) uchuvchilar otryadining uchuvchi-instruktorlari (eskadrilyasiz tuzilmada aviatsiya zvenolari).

34. Bazadan tashqarida ishlayotgan ekipajlarni tekshirish reja-jadvali O‘zbekiston Respublikasining “O‘zbekiston Respublikasi fuqaro va eksperimental aviatsiyasida parvoz qoidalari”da (O‘zR AQ-91) (ro‘yxat raqami 1723, 2007-yil 29-sentabr) belgilangan talablarga muvofiq shakllantirilishi va aviatsiya ishlarini bajarish davriga tuzilishi lozim.

35. Oylik ish rejasi kelgusi oyda bajarilishi mo‘ljallanayotgan tashkiliy va uchish-uslubiy chora-tadbirlarni o‘z ichiga olishi lozim.

36. Parvozlar rejasi komandir-uchuvchilar tarkibi va UO tarkibining kelgusi oyga rejalashtirilayotgan barcha parvozlarini o‘z ichiga olishi lozim.

37. Rejalarni bajarish ustidan nazoratni uchuvchilar otryadi shtabining rahbari amalga oshiradi.

38. Aviatsiya eskadrilyasi (zvenosi)da quyidagilar ishlab chiqiladi:

a) uchuvchilar tarkibini tayyorlash, mashq qildirish va tekshirishning yillik reja-jadvali;

b) oylik ish rejasi;

v) komandir-uchuvchilar tarkibi va AE (zveno) instruktorlar tarkibining oylik parvozlari rejasi;

g) uchuvchilar tarkibining ishi va dam olishining oylik reja-jadvali.

Rejalar aviatsiya eskadrilyasi (zvenosi) komandiri tomonidan zarur bo‘lgan mutaxassislarni jalb etgan holda ishlab chiqiladi va uchuvchilar otryadi komandiri tomonidan tasdiqlanadi.

39. Tayyorgarlik, mashq qildirish va tekshirish reja-jadvali quyidagi shaxslarning ma’lumotlarini inobatga olishi lozim:

a) aviatsiya eskadrilyasi komandirining o‘rinbosari;

b) AE (zveno) shturmani;

v) aviatsiya zvenolari komandirlari;

g) uchuvchi-instruktorlar va boshqa mutaxassislikka ega bo‘lgan instruktorlar tarkibi;

d) havo kemalari komandirlari va ekipaj a’zolari.

40. Oylik ish rejasi kelgusi oyda bajarilishi mo‘ljallanayotgan tashkiliy va uchish-uslubiy chora-tadbirlarni o‘z ichiga olishi lozim.

41. Parvozlar rejasi komandir-uchuvchilar tarkibi va AE (aviatsiya zvenosi) instruktorlar tarkibining kelgusi oydagi barcha parvozlarini o‘z ichiga olishi lozim.

42. Rejalarni bajarish ustidan nazorat shtab ishlari bo‘yicha AE (aviatsiya zvenosi) komandiri yordamchisi tomonidan amalga oshiriladi.

43. Parvozlarni tezkor rejalashtirish uchuvchilar bo‘linmalari shtablari tomonidan HKning harakatlari ro‘yxati, aviatsiya ishlariga topshiriqlar, maxsus reyslarni bajarishga so‘rovlar, mashq qildiruvchi va boshqa parvozlarga asosan amalga oshiriladi.

44. Parvozlar rejalari uchuvchilar bo‘linmalarida tuziladi.

45. Aviatsiya ishlarida parvozlarni tezkor rejalashtirish kelgusi sutkada bajariladigan ishlarga beriladigan so‘rovlarga asosan amalga oshiriladi.

46. Bazadan tashqarida ishlayotgan ekipajlarni tekshirish uchun rejalashtirilgan uchuvchilar otryadining rahbar va komandir-uchuvchilar tarkibi a’zolari aviatsiya ishlari bajariladigan hudud punktlari va tekshiruv muddatlari ko‘rsatilgan holda sutkalik rejaga kiritiladilar.

47. Parvozlarning tezkor rejasi uchuvchilar otryadi komandiri tomonidan tasdiqlanadi va parvozlarni ta’minlovchi barcha xizmatlarga tarqatiladi.

48. Tezkor rejaning bajarilishi va xizmatlarning o‘zaro munosabatlarini tashkil etish ustidan nazoratni aeroportning ICHDX (ADP) amalga oshiradi.

49. Uchuvchilar tarkibining kasbiy tayyorgarligi kutilayotgan shart-sharoitlarda, shuningdek murakkab fazoviy holatlarga tushib qolishning oldini olish va bunday vaziyatlardan chiqib ketishda o‘z vaqtida va to‘g‘ri harakatlanish uchun ekipaj a’zolarida zarur bilim va tajribani shakllantirish va ularni oshirib borish orqali parvozlarning yuqori xavfsizligini ta’minlash maqsadida amalga oshiriladi.

50. Uchuvchilar tarkibining kasbiy tayyorgarligi quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

a) dastlabki tayyorgarlik;

b) boshqa yangi turdagi HKga qayta tayyorgarlik;

v) malaka oshirish, kasbiy bilimlari va amaliy tajribalarini lozim darajada ushlab turish, avariya jarayonlari va xavfli yuklarni tashish bo‘yicha tayyorgarlik;

g) uchuvchilar bo‘linmalarida tayyorgarlik;

d) FA bo‘linmalarida trenajyor bo‘yicha tayyorgarlik;

e) FA bo‘linmalarida parvoz tayyorgarligi;

j) mavsumiy tayyorgarlik.

51. Kasbiy tayyorgarlik tasdiqlangan o‘quv rejalari, dasturlari, yo‘riqnomalar, o‘quv-uchish tayyorgarlik kurslari (dasturlari)ga muvofiq o‘tkaziladi va quyidagi tamoyillarga asoslanadi:

a) har bir ta’lim oluvchining o‘quv jarayonida ongli va faol ishtiroki;

b) yakuniy maqsad bo‘lib parvozda kutilayotgan shart-sharoitlar va alohida holatlarda ekipaj a’zolarining bexato va o‘z vaqtida harakat qilishiga yo‘naltirilgan bilimlar va amaliy tajribalarga ega bo‘lish hisoblangan tayyorgarlik jarayonining ekspluatatsiya yo‘nalishi;

v) ta’lim oluvchilarning individual xususiyatlarini inobatga olishga imkon beruvchi SHEHM va boshqa texnik ta’lim vositalaridan foydalangan holda dasturiy ta’limni qo‘llash;

g) parvozlar xavfsizligining talab darajasini ta’minlovchi olingan malakaviy bilimlar va amaliy tajribalarni lozim bo‘lgan darajada ushlab turish maqsadida uchish faoliyati jarayonida ekipaj a’zolarining muntazam mustaqil ta’limi.

52. Aviatsiya xodimlarining kasbiy tayyorgarligini o‘tkazishda quyidagilardan foydalaniladi:

a) O‘zbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasi va espluatantlar faoliyatini tartibga soluvchi normativ-huquqiy hujjatlar;

b) aviatsiya ta’lim tashkilotlari va aviakorxona (aviakompaniya)larning uslubiy jihatdan tayyor va tajribali mutaxassislari jalb etilgan holda O‘M (O‘MM) tomonidan ishlab chiqilgan va “O‘zaviatsiya” agentligi tomonidan tasdiqlangan o‘quv rejalari va dasturlari;

v) O‘M (O‘MM)da ishlab chiqilgan va tasdiqlangan uslubiy va o‘quv hujjatlari (leksiyalar konspektlari, o‘quv darsliklari).

53. Uchuvchilar tarkibining kasbiy tayyorgarligini uslubiy ta’minlovini ta’lim tashkilotlari, o‘quv markazlari, uchish-uslubiyat bo‘limlari va uchish-uslubiyat xonalari amalga oshiradilar.

54. HK komandiri lavozimiga nomzodlar tayyorlashni tashkil etish aviakompaniya (aviakorxona) rahbari tomonidan tasdiqlangan nomzodlarni tanlash va tayyorlash bo‘yicha uslubiy tavsiyalarga muvofiq olib boriladi.

55. Kasbiy bilimlar va mohirlik darajasini baholash mezonlari Fuqaro aviatsiyasining aviatsiya xodimi guvohnomasini berish” O‘zbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalari (O‘ZR AQ-61) (ro‘yxat raqami 3609, 2025-yil 24-fevral) talablariga muvofiq besh ballik tizim bo‘yicha o‘tkaziladi.

56. Uchish bo‘linmalarida dastlabki tayyorgarlik quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

a) nazariy tayyorgarlik;

b) aviatsiya texnikasida amaliy mashg‘ulotlar;

v) trenajyorda mashqlarni bajarish;

g) uchish tayyorgarligi.

57. Dastlabki tayyorgarlik aviatsiya xodimlariga guvohnomalarni berishda talab etiladigan talablarni qondiruvchi va FA HK ekipaj a’zosi sifatida funksional majburiyatlarni bajarish uchun zarur bo‘lgan kasbiy bilim va tajribalarni olish va mustahkamlash maqsadida o‘tkaziladi.

58. Dastlabki tayyorgarlik quyidagilar uchun o‘tkaziladi:

a) uchuvchilar — FAning oliy va o‘rta maxsus uchish ta’lim tashkilotlarida;

b) shturmanlar — FAning oliy va o‘rta maxsus uchish ta’lim tashkilotlarida, shuningdek shturmanlik fakulteti mavjud bo‘lgan ta’lim tashkilotlarida;

v) bortmuhandislar (bortmexaniklar) — sertifikatlashtirilgan O‘M (O‘MM)da;

g) bortradistlar, uchuvchi-kuzatuvchilar, bortoperatorlar (maxsus ishlarni bajaruvchi), yuk HKning bortoperatorlari — ko‘rsatilgan mutaxassislarni tayyorlashga sertifikati mavjud bo‘lgan FA O‘M (O‘MM)da maxsus dasturlar bo‘yicha.

59. Kursantlarga ta’lim berish FAning uchish ta’lim tashkilotlarida tashkil etiladi va kunduzgi ta’lim shakli bo‘yicha o‘tkaziladi.

60. Uchish ta’lim tashkilotiga nomzodlarni qabul qilish qabul komissiyasi tomonidan kasbiy tanlov asosida yoshi, bilimi, sog‘lig‘i, psixofiziologik tavsiyalar bo‘yicha parvoz mutaxassisligiga o‘qitish uchun eng layoqatli nomzodlarni qabul qilish maqsadida amalga oshiriladi.

61. Ta’lim jarayoni tasdiqlangan yoki qabul qilingan o‘quv-uchish tayyorgarlik o‘quv rejalari, dasturlari va kurslari asosida o‘tkaziladi.

62. Uchuvchilarga ta’lim tashkilotini bitirganlik haqidagi belgilangan shakldagi diplom beriladi.

63. Bortmuhandislar (bortmexaniklar), yuk HKning bortoperatorlari, bortradistlar, uchuvchi-kuzatuvchilar va maxsus aviatsiya ishlarini bajaruvchi bortoperatorlarga birlamchi tayyorgarlikning butun kursi tugatilganidan so‘ng nazariy va uchish-uslubiy ta’limining “to‘rt” bahosidan past bo‘lmagan baholari bilan O‘M (O‘MM)ning guvohnomasi va “O‘zaviatsiya” agentligi OMKning taqdimnomasi asosida malaka toifasi berilmasdan mutaxassislik guvohnomasi beriladi. Mutaxassisga malaka toifasi Fuqaro aviatsiyasining aviatsiya xodimi guvohnomasini berish” O‘zbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalari (O‘ZR AQ-61) (ro‘yxat raqami 3609, 2025-yil 24-fevral) bilan ko‘zda tutilgan tartibda, UTTD asosida safga kiritilganidan so‘ng beriladi.

64. Malaka toifasiga ega bo‘lmagan mutaxassis guvohnomasi uning egasiga stajyor sifatida, FA UTTDga asosan safga kiritish dasturini o‘taganidan va malaka toifasi berilganidan so‘ng ekipaj a’zosi sifatida (mutaxassisligi bo‘yicha) parvozlarni bajarish huquqini beradi.

65. Uchuvchilar tarkibini qayta tayyorlash boshqa (yangi) turdagi HKda ekipaj a’zosi sifatida funksional majburiyatlarini bajarish uchun zarur bo‘lgan kasbiy bilim va amaliy tajribalarni olish va mustahkamlash maqsadida o‘tkaziladi.

66. Uchuvchilar tarkibini yangi turdagi HKga qayta o‘qitish tegishli sertifikatiga ega bo‘lgan uchish ta’lim tashkilotlarida, aviatsiya korxonalarida, O‘M (O‘MM)da amalga oshiriladi.

67. Boshqa (yangi) turdagi HKga qayta tayyorgarlik kunduzgi ta’lim shakli bo‘yicha tashkil etiladi va o‘tkaziladi hamda quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

a) o‘quv-uslubiy hujjatlarni tayyorlash;

b) o‘qituvchi va instruktorlar tarkibini tayyorlash;

v) o‘quv bazasini tayyorlash;

g) qayta tayyorgarlik uchun nomzodlarni tanlash;

d) o‘quv jarayonini tashkil etish;

e) trenajyorlarda mashg‘ulotlarni tashkil etish;

j) uchish tayyorgarligini tashkil etish (uchuvchilar, shturmanlar, bortmuhandislar, bortmexaniklar uchun).

68. PEQ bo‘yicha HK ekipaj tarkibida shturmanning mavjud bo‘lish zaruriyati ko‘zda tutilmagan bo‘lsa, bunday hollarda shturmanlarni yakka tartibda havo kemalariga qayta tayyorlash “O‘zaviatsiya” agentligi tomonidan tasdiqlangan mustaqil qayta tayyorgarlik maxsus dasturiga muvofiq yo‘l qo‘yiladi. Bunday havo kemalariga qayta tayyorlash kunduzgi ta’lim shakli bo‘yicha tegishli tartibda sertifikatlashtirilgan O‘M qoshida tashkil etiladi.

69. Qayta tayyorlash uchun nomzodlarni tanlash o‘z ichiga quyidagi bosqichlarni oladi:

a) nomzodlar tarkibini aniqlash;

b) tibbiy layoqatliligini aniqlash;

v) kasbiy va psixologik tayyorgarligini baholash;

g) taklif etilgan nomzodlarni belgilangan talablarga muvofiqliligini ko‘rib chiqish va qaror qabul qilish.

70. Nomzodlarni tanlash va ularni o‘qishga yuborish ekspluatant tomonidan belgilangan talablar va qabul qilingan qarorlarga muvofiq amalga oshiriladi.

71. Nomzodlar hujjatlari o‘qish boshlanishidan kechiktirilmagan holda O‘M (O‘MM)ga taqdim etilishi lozim. Tanlovdan o‘tmagan va taqdimnomalari tegishli ravishda rasmiylashtirilmagan uchuvchilar tarkibi va xizmat ko‘rsatuvchi xodimlar qayta o‘qitish uchun O‘M (O‘MM)ga qabul qilinmaydilar.

72. Yangi (boshqa) turdagi HKga qayta tayyorgarlik tugaganidan so‘ng aviamutaxassisga UTTDga muvofiq safga kiritish huquqini beruvchi nazariy va uchish-amaliy ta’lim natijalari ko‘rsatilgan qayta o‘qiganlik haqida guvohnoma, G‘arbda ishlab chiqarilgan havo kemalariga qayta tayyorgarlik tugaganidan so‘ng esa, G‘arbda ishlab chiqariladigan havo kemalariga qayta o‘qitish kursi “Type rating transition training” bo‘yicha (bortradistlar uchun nazariy va mashqiy ta’lim natijalari ko‘rsatilgan) nazariy va uchish-amaliy ta’lim bo‘yicha tayyorgarligi natijalari ko‘rsatilgan guvohnoma beriladi.

73. MDHdan tashqarida G‘arbda ishlab chiqarilgan HKga qayta o‘qitishda aviamutaxassisga qayta o‘qitish amalga oshirilgan mamlakatning firmasi (zavodi, O‘MM) namunasidagi guvohnoma (sertifikat) beriladi.

74. Qayta o‘qitish to‘g‘risidagi hujjatlarni bo‘lib-bo‘lib rasmiylashtirishga yo‘l qo‘yiladi:

a) nazariy tayyorgarlikni tugatganlik haqidagi guvohnoma;

b) O‘UTK (O‘UTD) dasturi asosida trenajyorlar bo‘yicha tayyorgarlikni tugatganligi haqida dalolatnoma;

v) O‘UTK (O‘UTD) dasturi bo‘yicha uchish tayyorgarlikni tugatganligi haqida dalolatnoma.

75. Uchish texnikasi, samolyotni yo‘nalish bo‘yicha boshqarish yoki amaliy ish bo‘yicha 3 (uch) baho, kasbiy fanlarning nazariy tayyorgarligi bo‘yicha ikkita yoki undan ortiq 3 (uch) baho olgan tinglovchilar — yangi (boshqa) turdagi HKda parvoz qilishga ruxsat etilmaydilar. Ularni yangi (boshqa) turdagi HKda parvoz qilishiga keyingi tayyorgarligi haqidagi qarorni “O‘zaviatsiya” agentligining OMK qabul qiladi.

76. Aviatsiya xodimlarining qayta o‘qitilishi quyidagi hollarda asossiz hisoblanadi:

a) Sharqiy flotda:

1) nazariy va trenajyorlar bo‘yicha tayyorgarlik tugatilgan vaqtidan O‘UTK (O‘UTD)ga muvofiq uchish mashqlari boshlanishigacha bir yil (bortradistlar va bortoperatorlar uchun esa — safga kiritilganiga qadar) va undan ortiq vaqt o‘tgan bo‘lsa;

2) O‘UTK (O‘UTD)ga muvofiq uchish-amaliy ta’lim tugatilgan vaqtdan FA UTTD bo‘yicha safga kiritishning boshigacha bir yil va undan ortiq vaqt o‘tgan bo‘lsa.

b) G‘arbiy flotda:

1) SVTga muvofiq nazariy tayyorgarlik tugatilgan vaqtdan G‘arbda ishlab chiqarilgan HKga qayta o‘qitish kursi “Type rating transition training” (FBS/FFS) asosida trenajyorlar bo‘yicha uchish mashqlari boshlanishiga qadar bir yil va undan ortiq vaqt o‘tgan bo‘lsa;

2) SVT va (FBS/FFS) va G‘arbda ishlab chiqarilgan HKga qayta o‘qitish kursi “Type rating transition training”ga muvofiq uchish-amaliy ta’lim tugatilgan vaqtdan G‘arbda ishlab chiqilgan HK UTTD bo‘yicha safga kiritilganiga qadar bir yil va undan ortiq vaqt o‘tgan bo‘lsa.

77. Uchuvchilar tarkibi mutaxassislari va bortkuzatuvchilarning malakasini oshirish, ularning kasbiy bilimlari va amaliy tajribalarini lozim darajada ushlab turish va takomillashtirish maqsadida, lavozimga ilk bor tayinlanayotgan komandir-uchuvchilar va uchuvchi-instruktorlik tarkibi uchun esa uchish va uslubiy ishni tashkil etish ularning bilim va tajribalarini takomillashtirish maqsadida o‘tkaziladi.

78. Uchuvchilar tarkibi mutaxassislari va bortkuzatuvchilarning malakasini oshirish quyidagilar orqali erishiladi:

a) sertifikatlashtirilgan O‘M (O‘MM)larida “O‘zaviatsiya” agentligi bilan kelishilgan dasturlar bo‘yicha MOKda o‘qishlar;

b) boshqa turdagi HKga qayta o‘qitish (qayta tayyorlash);

v) toifani oshirish.

79. Malaka oshirish kurslarini o‘tish shartlari, davriyligi va tartibi ekspluatant tomonidan belgilanadi va aviakompaniyaning PAQga kiritiladi. MOKni o‘tagan mutaxassisga belgilangan namunadagi guvohnoma beriladi.

80. Bir necha turdagi havo kemalarida parvozlarni bajaruvchi uchuvchi mutaxassislar yuqori toifali HK turi yoki ular biror toifasi bo‘yicha, agar HK bitta toifada bo‘lsa, MOKni o‘taydilar.

81. Uchuvchilar tarkibini mutaxassisliklari bo‘yicha tayyorlash, chet tillarini va xalqaro parvoz qoidalarini o‘rgatish, ilk bor tayinlanadigan komandir-uchuvchilar va instruktorlik tarkibini metodik tayyorlash, shuningdek havo transportida xavfli yuklarni tashish hamda avariya-qutqaruv ishlari bo‘yicha tayyorlash kurslari sertifikatlangan O‘M (O‘MM)larda aviakompaniya (aviakorxona)lardagi uchuvchilar bo‘linmalarining buyurtmalari bo‘yicha o‘tkaziladi.

82. O‘M (O‘MM)ning tayyorlash bo‘yicha tasdiqlangan reja-jadvali aviakompaniya (aviakorxona)larga kalendar yili boshlanishidan bir oy oldin bo‘lgan muddatdan kechiktirilmagan holda tarqatiladi.

83. Ushbu Qoidalarning 81-bandida ko‘rsatilgan tayyorgarliklar bo‘yicha uchuvchi mutaxassislar va bortoperatorlarni o‘z vaqtida tayyorgarliklarini tashkillashtirish bo‘yicha javobgarlik quyidagilarga yuklanadi:

a) aviakompaniya (aviakorxona)larda — rahbarning parvoz ishlarini tashkil etish bo‘yicha o‘rinbosariga;

b) uchuvchilar bo‘linmalarida — uchuvchilar otryadi komandirining o‘rinbosariga.

84. Sertifikatlangan O‘M (O‘MM)larda o‘qitishning sifati, SHEHMda test sinovlarini tashkil etish va o‘tkazish uchun javobgarlik O‘M (O‘MM) yoki test sinovlari o‘tkazuvchi uchuvchilar bo‘linmasining rahbariga yuklanadi.

85. FA tashkilotlarining sertifikatlangan O‘M (O‘MM)lariga ega bo‘lmagan aviakompaniya (aviakorxona)lari shartnoma asosida boshqa aviakompaniya (aviakorxona)lardagi tegishli sertifikatga ega bo‘lgan O‘M (O‘MM)larida uchuvchi mutaxassislar va bortoperatorlarni mazkur Qoidalarning 81-bandida ko‘rsatilgan tayyorgarlikdan o‘tishlarini ta’minlashlari mumkin.

86. Mutaxassislik, chet tili, xalqaro parvoz qoidalari, xavfli yuklarni tashish qoidalari bo‘yicha MOKdan o‘tganlik to‘g‘risidagi guvohnomalar, avariya-qutqaruv tayyorgarligi bo‘yicha guvohnoma nusxasi, parvoz guvohnomasini uzaytirish bo‘yicha taqdimnoma ularning amal qilish muddati tugaguniga qadar uchuvchilar tarkibi mutaxassislari va bortkuzatuvchilarning parvoz hujjatlari yig‘majildida saqlanadi.

Uslubiy tayyorgarlik kurslarini tugatganlik to‘g‘risidagi guvohnomalar, malaka darajasini oshirish (tasdiqlash) bo‘yicha taqdimnomalar uchuvchilar tarkibi mutaxassislari va bortkuzatuvchilarning parvoz hujjatlari yig‘majildida uning parvoz faoliyati tugaguniga qadar saqlanadi.

87. Malaka darajasini berish, oshirish va tasdiqlash Fuqaro aviatsiyasining aviatsiya xodimi guvohnomasini berish” O‘zbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalariga (O‘ZR AQ-61) (ro‘yxat raqami 3609, 2025-yil 24-fevral) muvofiq amalga oshiriladi.

88. Kasbiy bilimlari va amaliy tajribalarini lozim darajada ushlab turish quyidagi yo‘llar bilan erishiladi:

a) aviakompaniya (aviakorxona)lar, tashkilotlarning uchuvchilar bo‘linmalarida ekspluatant tomonidan ishlab chiqilgan va tasdiqlangan o‘quv rejasi bo‘yicha kasbiy va texnik o‘qitish;

b) har qanday bilim tekshiruvlarida SHEHMda test nazorati;

v) SMT (FFS)da mashqlar va tekshiruvlar;

g) aerodrom va reys parvozlarida HKdagi mashqlari va tekshiruvlari;

d) uchuvchilar tarkibi mutaxassislari va bortkuzatuvchilar guvohnomasining amal qilish muddatini uzaytirish uchun “Fuqaro aviatsiyasining aviatsiya xodimi guvohnomasini berish” O‘zbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalarida (O‘ZR AQ-61) (ro‘yxat raqami 3609, 2025-yil 24-fevral) belgilangan tartiblarni bajarish.

89. SHEHMda o‘tkazilgan test sinovlarining natijalari malaka toifasini berishda (oshirishda, tasdiqlashda), parvozlarga ruxsat berishda, guvohnomaning amal qilish muddatini uzaytirishda, shuningdek O‘Mlarda (O‘MMlarda) o‘qitishda inobatga olinadi.

90. SHEHMda test sinovlarini o‘tkazish kompyuter texnikasi bilan jihozlangan va bunday tekshiruvlar uchun “O‘zaviatsiya” agentligi tomonidan sertifikatlangan uchuvchilar bo‘linmalarida, shuningdek zaruriyat bo‘lganda aviakompaniyalar uchuvchilar bo‘linmalarining so‘rovnomalari bo‘yicha O‘M (O‘MM)da amalga oshirilishi mumkin.

91. SHEHMda test sinovlarini o‘tkazish tartibi, uning natijalarini rasmiylashtirish va ulardan foydalanish aviakompaniya (aviakorxona), tashkilot, O‘M (O‘MM)ning rahbarlari tomonidan tasdiqlanadi.

92. Instruktorlik va komandir-uchuvchilar lavozimlariga nomzodlar tanlash va tayyorlashni tashkil etish aviakompaniya (aviakorxona)larda o‘rnatilgan talablarga muvofiq olib boriladi. Komandir-uchuvchi, uchuvchi-instruktorlik lavozimlariga ilk bor tayinlanayotgan aviatsiya xodimlari “O‘zaviatsiya” agentligi tomonidan tasdiqlangan dastur bo‘yicha O‘M (O‘MM)da uslubiy tayyorgarlik kurslarini o‘tashi lozim.

93. Aviatsiya xodimlari instruktorlar ishiga (shu jumladan shtatdan tashqari) kiritilishidan oldin uslubiy tayyorgarlik kurslarida aniq turdagi HKga qo‘llaniladigan FA UTTDga muvofiq tayyorgarlikdan o‘tishlari lozim.

94. Ekipaj a’zolari va bortoperatorlarni avariya ishlari va xavfli yuklarni tashish qoidalari bo‘yicha tayyorlash avariya sharoiti yoki g‘ayrioddiy holat yuzaga kelganda, parvozlar xavfsizligini ta’minlash bilan bog‘liq bo‘lgan o‘z majburiyatlari va vazifalarini bajarishda kasbiy bilim va amaliy tajribalarini olish, lozim darajada ushlab turish va takomillashtirish maqsadida sertifikatlangan O‘M (O‘MM)larida o‘tkaziladi.

95. Havo kemalarining uchish ekipaji a’zolari va bortoperatorlarning avariya-qutqaruv tayyorgarligi bir yilda bir marta davriyligi bilan, suvda o‘tkazilishi lozim bo‘lgan jarayonlar (bundan keyingi matnda — suv tadbirlari deb yuritiladi) bo‘yicha esa “O‘zaviatsiya” agentligi tomonidan tasdiqlangan dasturlar bo‘yicha ikki yilda bir marta o‘tkaziladi.

Ushbu tayyorgarlikdan o‘tgan uchuvchilar tarkibi mutaxassislari va bortkuzatuvchilarga belgilangan namunadagi, amal qilish muddati ko‘rsatilgan guvohnomaga ilova beriladi (ushbu tayyorgarlik tugagan sanadan bir yil, suv tadbirlari bo‘yicha esa ikki yil). Mazkur tayyorgarlikdan belgilangan muddatlarda o‘tmagan HK uchish ekipaji a’zolari va bortoperatorlar parvozlarni bajarishga qo‘yilmaydilar.

96. HK ekipaj a’zolari mahalliy parvozlarni bajarishda suv tadbirlari bo‘yicha tayyorgarlikdan o‘tmaydilar.

97. Xavfli yuklarni tashish qoidalari bo‘yicha uchish ekipaji a’zolari va bortoperatorlarning tayyorgarligi “O‘zaviatsiya” agentligi tomonidan tasdiqlangan dasturlar bo‘yicha ikki yilda bir marta davriyligi bilan o‘tkaziladi. Ko‘rsatilgan tayyorgarlikdan o‘tgan mutaxassisga belgilangan namunadagi guvohnoma beriladi. Olingan guvohnoma asosida, aviakorxona bo‘linma rahbarining imzosi va gerbli muhri bilan tasdiqlangan, amal qilish muddati (tayyorgarlikning tugash sanasidan boshlab ikki yil) ko‘rsatilgan guvohnoma-ilova rasmiylashtiriladi. Mazkur tayyorgarlikdan belgilangan muddatlarda o‘tmagan HK uchish ekipaji a’zolari xavfli yuklarni tashishga qo‘yilmaydilar.

98. FA bo‘linmalarida uchuvchilar tarkibi mutaxassislari va bortkuzatuvchilarni tayyorlash quyidagi maqsadlarni nazarda tutadi:

a) ishlab chiqarish sharoitlarida (ixtisosligi bo‘yicha) mustaqil ishlash uchun tayyorlash;

b) kasbiy tayyorgarligini takomillashtirish.

Uchuvchilar tarkibi mutaxassislari va bortkuzatuvchilarni parvozlarga (ishga) tayyorlash, odatda, instruktorlik ishiga ruxsat etilgan bitta shaxs tomonidan o‘tkazilishi lozim.

99. Uchuvchilar tarkibi mutaxassislari va bortkuzatuvchilarni mustaqil ishga tayyorlash quyidagilarga bo‘linadi:

a) ta’lim tashkilotini bitirganidan so‘ng tayyorlash yoki boshqa turdagi HKga qayta o‘qitish (safga kiritish);

b) yangi turdagi aviatsiya ishlarini bajarishga tayyorlash;

v) tegishli meteo sharoitlar va sutka vaqtlaridagi parvozlarga, shuningdek HKda yangi o‘rnatilgan uskunalardan foydalanish bo‘yicha tayyorlash.

Yuqorida sanab o‘tilgan tayyorgarlik turlari ekspluatant tomonidan ishlab chiqilgan va “O‘zaviatsiya” agentligi tomonidan tasdiqlangan uchuvchilar tarkibini tayyorlash dasturlari (UTTD) bo‘yicha o‘tkaziladi. Dasturlarning o‘tilishi mashq bajarish topshirig‘ida hisobga olinadi.

100. HK komandirlari va ikkinchi uchuvchilarni safga kiritish aviakompaniyalarning UTTDlariga muvofiq amalga oshiriladi.

102. Shturmanlar, bortmuhandislar, bortmexaniklar, bortradistlar va bortoperatorlarni safga kiritish, shtatdagi (shtatdan tashqari) instruktor yoki ixtisosligi bo‘yicha komandir-uchuvchilar tarkibi a’zosi tomonidan UTTDga muvofiq amalga oshiriladi.

103. Ekipaj kabinasida ajratilgan ish joyiga ega bo‘lgan HKning bortmuhandislari (bortmexaniklari)ni safga kiritish, shtatdagi bortmuhandis-instruktor yoki ushbu ixtisoslikdagi komandir-uchuvchilar tarkibi a’zosi tomonidan amalga oshiriladi.

104. Barcha turdagi tayyorgarliklarda mustaqil ishlashga mutaxassislarni tayyorlashni tashkil etish uchun javobgarlik quyidagilarga yuklanadi:

a) aviakompaniya (aviakorxona)larda — uchish ishini tashkil etish bo‘yicha rahbar o‘rinbosarlariga;

b) uchuvchilar bo‘linmalarida — uchuvchilar bo‘linmalari komandirlariga.

105. Kasbiy tayyorgarlikni takomillashtirish quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

a) nazariy tayyorgarlik;

b) aviatsiya texnikasida amaliy mashg‘ulotlar;

v) trenajyorlar bo‘yicha tayyorgarlik;

g) parvoz tayyorgarligi.

106. Nazariy tayyorgarlik mustaqil tayyorgarlik yoki zarurat bo‘lganda sinf-guruh mashg‘ulotlari shaklida o‘tkaziladi.

107. Mustaqil tayyorgarlik mutaxassislar nazariy tayyorgarligining asosiy shakli hisoblanadi. HK ekipaji a’zolarining bilimi va kasbiy tayyorgarlik darajasini tekshirish uchun aviakompaniya (aviakorxona)ning MMK (MK)da suhbatlar, SHEHMda bilimlarning test nazorati va “O‘zaviatsiya” agentligining MKda imtihon tekshiruvlari o‘tkaziladi.

108. O‘zbekiston Respublikasining “O‘zbekiston Respublikasi fuqaro va eksperimental aviatsiyasida parvoz qoidalari” (O‘zR AQ-91) (ro‘yxat raqami 1723, 2007-yil 29-sentabr), aviatsiya texnikasidan parvozda foydalanish qo‘llanmasi qoidalarining buzilganligi, shuningdek uchuvchilar tarkibi va bortoperatorlar bilimlarining yetarli emasligi aniqlangan hollarda, ularga yozma javob berilishi lozim bo‘lgan aniq savollar shaklida individual topshiriqlar berilishi, SHEHMda bilimlarning test nazoratida tekshirish va topshiriqni bergan komandir-uchuvchilar tarkibi bilan suhbatdan o‘tishlari lozim. Individual topshiriqni o‘z vaqtida bajarmagan yoki qoniqarsiz baho olgan uchuvchilar tarkibi mutaxassislari va bortkuzatuvchilar parvozlarni bajarishga qo‘yilmaydilar.

109. Sinf-guruh mashg‘ulotlarini o‘tkazish uchun o‘qituvchilar komandir-uchuvchilar tarkibi va instruktorlik tarkibidan tanlanadi va uchuvchilar bo‘linmasi komandirining buyrug‘i bilan butun o‘quv yiliga tasdiqlanadi. Zaruriyat bo‘lganda mashg‘ulotlarni o‘tkazish uchun O‘M (O‘MM), ATB, AMS(F), aviatsiya xavfsizlik xizmati, avariya-qutqaruv xizmatlarining o‘qituvchilari ushbu bo‘linmalar rahbarlari bilan kelishilgan holda jalb etilishi mumkin.

110. Aviatsiya-texnika mavzusi bo‘yicha mashg‘ulotlarni katta bortmuhandislar (bortmexaniklar), bortmuhandis (bortmexanik), uchuvchilar bo‘linmalarining muhandislari (mexaniklari), ATB muhandislari o‘tkazadilar.

111. Mutaxassis-o‘qituvchilar mashg‘ulotlar boshlanishidan oldin konspektlarni kelishish uchun katta mutaxassisga (mutaxassisligi bo‘yicha) va tasdiqlash uchun UO komandiriga taqdim etishlari lozim. Mashg‘ulotlar o‘tkazilganidan so‘ng konspektlar nusxalari uchuvchilar bo‘linmasining uchuvchilik-uslubiyat xonasi (sinfi)da qoldirilishi va mashg‘ulotlarda ishtirok etmagan uchuvchilar tarkibi a’zolari va bortoperatorlarning mustaqil tayyorgarligida foydalanilishi lozim.

112. Uchuvchilar tarkibi va bortoperatorlarning nazariy ta’limini tashkil etish, uslubiy ta’minoti va sifati uchun javobgarlik uchuvchilar bo‘linmasi komandirining UITE bo‘yicha o‘rinbosariga yuklatiladi.

113. Sinf-guruh mashg‘ulotlarining, shuningdek individual topshiriqlarni berish va bajarish hisobi kasbiy tayyorgarlik hisobi bo‘yicha jurnalda olib boriladi.

114. Sinf-guruh mashg‘ulotlarida ishtirok etmagan uchuvchilar tarkibi va bortoperatorlar uchun mashg‘ulotlar mavzusi ularning mustaqil tayyorgarligiga (individual topshiriqlar beriladi) kiritiladi va ularning bilimlari keyinchalik katta mutaxassislar tomonidan tekshiriladi.

115. Aviatsiya texnikasida amaliy mashg‘ulotlar kasbiy ta’lim rejalari bo‘yicha o‘tkaziladi. Mashg‘ulotlardan o‘tish hisobi kasbiy ta’lim hisob jurnalida olib boriladi. Aviatsiya texnikasida amaliy mashg‘ulotlarni tashkil etish va ta’minlash uchun javobgarlik uchish xizmati (bo‘linmasi) rahbariga yuklatiladi.

116. Uchuvchilar tarkibining trenajyorlar bo‘yicha tayyorgarligi ekipaj harakatlarining turli sharoitlar va parvozning alohida holatlarida amaliy tajribalarini olishi, lozim darajada ushlab turishi va takomillashtirish maqsadida o‘tkaziladi:

a) G‘arbda ishlab chiqarilgan hamda Il-114-100 HKda parvozlarni bajarayotgan uchuvchilar tarkibi uchun trenajyor (FFS)da uchuvchi guvohnomasining amal qilish muddatini uzaytirish, minimumning berilishi va berilgan minimumning tasdiqlanishi, UTTDga muvofiq minimumning CAT II-III gacha (IL-114-100 HK uchuvchilari uchun CAT I gacha) kamaytirilishi, shuningdek ushbu Qoidalarning 136-bandiga muvofiq minimum bo‘yicha qo‘nishga kirishish va qo‘nishlarni bajarish bo‘yicha mashqlar va turli ko‘rinishdagi parvozlarga tayyorgarlik uchun SMTda SIM CNECK tekshiruvlari o‘tkaziladi;

b) Sharqda ishlab chiqarilgan HKlarida parvoz qiluvchi uchuvchilar tarkibi uchun trenajyor (SMT)da uchuvchi guvohnomasining amal qilish muddatini uzaytirish uchun tekshirish o‘tkaziladi. MK (OMK) raisining qarori bo‘yicha esa malaka berish, oshirish va tasdiqlashda hamda xodimlar aybi bilan yuz bergan aviahodisalardan keyin parvozga ruxsat berishda, shuningdek ushbu Qoidalarning 136-bandiga muvofiq qo‘nishga kirishish va qo‘nishlarni bajarish bo‘yicha minimum mashqlarni bajarish hamda turli ko‘rinishdagi parvozlarga va avariya holatlarga tayyorlash;

117. Uchuvchilar tarkibi uchun mazkur Qoidalarning III, IV va VI boblarida ko‘rsatilgan trenajyor tayyorgarligi “O‘zaviatsiya” agentligi tomonidan ruxsat etilgan SMTlarda o‘tkazilishi mumkin.

118. SMT (FFS)da mashqlar va tekshiruvlarni tashkil etish hamda o‘tkazish tartibi aviakompaniyalarning FA uchuvchilar tarkibini HK trenajyorlarida mashq qildirish va tekshirishni tashkil qilish bo‘yicha hujjatlarida ko‘rsatib o‘tilgan talablar asosida amalga oshiriladi.

119. Trenajyorlar bo‘yicha tayyorgarlik quyidagi turdagi trenajyorlarda amalga oshiriladi:

a) funksional tizimlarining maxsuslashtirilgan trenajyorlarida;

b) ekipaj a’zolarining maxsuslashtirilgan trenajyorlarida;

v) kabinada o‘tkaziladigan tadbirlar trenajyorlarida;

g) samolyotning majmuaviy trenajyorlarida;

d) parvozning to‘liq taqlidi bilan harakatlanuvchan platformadagi majmuaviy uchuvchilik trenajyorlarida (FFS);

e) parvozning to‘liq taqlidi bilan harakatlanmaydigan platformadagi majmuaviy uchuvchilik trenajyorlarida (FFS);

j) avariya tark etish trenajyorlarida;

z) navigatsiya trenajyorlarida.

120. Trenajyorlar bo‘yicha tayyorgarlik ekspluatant tomonidan ishlab chiqilgan va “O‘zaviatsiya” agentligi tasdiqlagan FA O‘UTK va UTTD dasturlari bo‘yicha amalga oshiriladi.

121. Egallab turgan lavozimidan va uchish ishi tajribasidan qat’i nazar, uchuvchilar tarkibining barcha a’zolari guvohnomaning amal qilish muddatini uzaytirish uchun har yilgi tekshiruvdan o‘tishi va har chorakda uch soatdan kam bo‘lmagan hajmda majmuaviy trenajyorlarda SMT (FFS) muntazam mashqlarni bajarishi zarur. Mashq qilishdagi uzilishlar 3 oydan oshmasligi lozim (ayrim hollarda ekipaj bazaviy aerodromdan tashqarida bo‘lgan hollarda uzilish muddati bir oydan oshishi mumkin). Majmuaviy trenajyorda har chorakdagi mashq qilish hisobiga, agar u har chorak mashq qilish elementlariga ega bo‘lgan bo‘lsa, trenajyorlar bo‘yicha tayyorgarlikning har qanday turini hisobga olinishiga ruxsat etiladi.

g‘arbda ishlab chiqarilgan va Il-114-100 HKlarining shturman-instruktorlari trenajyor tekshiruvidan o‘tkazilmaydi.

124. Aviakompaniya rahbariyatining qarori bo‘yicha HKning boshqa turlaridagi havo kemalarining uchuvchi va shturmanlari “O‘zaviatsiya” agentligi tomonidan belgilangan tartibga muvofiq kompyuter-navigatsiya trenajyori KNT “FLITEPRO”da mashqlarni o‘tishlariga yo‘l qo‘yiladi.

125. Trenajyorlar bo‘yicha tayyorgarlik uchuvchilar bo‘linmalari komandirlari tomonidan har oyga rejalashtiriladi.

126. Trenajyorda rejali mashqlar va tekshiruvlardan tashqari, uchuvchilar bo‘linmalari komandirlari, aviakompaniya (aviakorxona)lar rahbarlari va “O‘zaviatsiya” agentligining ko‘rsatmalari bo‘yicha rejadan tashqari tekshiruvlar tayinlanishi mumkin.

127. Ekipaj a’zolariga uchish kunida, shuningdek zaxirada bo‘lgan vaqtlarida trenajyorda mashq qilish yoki tekshirishni rejalashtirish taqiqlanadi.

128. Trenajyorlar bo‘yicha tayyorgarlik quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oladi:

a) parvoz oldi tayyorgarlik;

b) trenajyorda mashq qilish;

v) parvozdan keyingi muhokama.

129. Trenajyorlar bo‘yicha tayyorgarlikning har qanday turini trenajyorning instruktorlik shtatidagi tarkibi o‘tkazadi. Uchuvchilar tarkibining trenajyorda mashq qilishi va tekshirilishi ushbu turdagi HKda parvoz qilish va ushbu turdagi trenajyorda uchuvchilar tarkibini mashq qildirishga ruxsat etilgan komandir-uchuvchilar va instruktorlik tarkibi tomonidan bajarilishiga ruxsat etiladi.

130. O‘zbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasida tegishli turdagi HKning majmuaviy trenajyori mavjud bo‘lmaganda, shuningdek uning nosozligi sababli uzoq turib qolishi holatida, trenajyorlar bo‘yicha tayyorgarlik shartnoma asosida boshqa davlatlarning aviakompaniya (aviakorxona)larida o‘tkazilishi mumkin yoki “O‘zaviatsiya” agentligining uxsati bilan va u tomonidan tasdiqlangan dastur bo‘yicha HK kabinasida trenaj bilan almashtirilishi mumkin.

131. Ikki turdagi HKda parvozlarni bajaruvchi komandir-uchuvchilar tarkibi va instruktorlik tarkibi shaxslari, tegishli turdagi trenajyorlarda har chorakdagi mashqlarni ketma-ket almashtirgan holda har bir turda 6 oy davomida bir martadan kam bo‘lmagan hisobda o‘taydilar.

132. Parvozlarga yagona ruxsatnomaga ega bo‘lgan Boing-767-300ER va Boing-757-200ER havo kemalarining uchuvchilari uchun trenajyorda mashq qilish bir turli hisoblanadi.

133. Bir necha turdagi HKlarida parvozlarni bajaruvchi komandir-uchuvchilar tarkibi va instruktorlik tarkibi a’zolari trenajyorlarda quyidagi tartibda mashqlarni o‘taydilar:

a) I va III choraklarda — HKning oliy turi bo‘yicha SMTda, II va IV choraklarda esa — HKning boshqa turlari bo‘yicha SMTda (agar parvozlar turli toifadagi havo kemalarida bajarilsa);

b) chorakda bir martadan kam bo‘lmagan holda — har qanday SMTda va bir yilda bir martadan kam bo‘lmagan holda har bir SMTda (agar parvozlar bir toifadagi havo kemalarida bajarilsa).

134. Belgilangan muddatlarda trenajyorda mashqlarni o‘tamagan yoki qoniqarsiz baho olgan, shuningdek har chorakdagi mashq qilish dasturini to‘liq hajmda bajarmagan shaxslar SMT (FFS)da tegishli mashq qilishni o‘tamaguniga qadar parvozlarni bajarishga qo‘yilmaydilar.

135. Trenajyorlarda mashq qilish sifati uchun javobgarlik trenajyorning tarkibi yoki mashqni o‘tkazgan komandir-uchuvchilar va instruktorlik tarkibining a’zolariga yuklatiladi.

136. FA bo‘linmalarida parvoz tayyorgarligi parvozning turli sharoitlarida HKni boshqarish va uning tizimlarini ekspluatatsiya qilish tajribalarini lozim darajada ushlab turish va takomillashtirish maqsadida bajariladi. Parvozning turli sharoitlarida HKni boshqarish hamda uning tizimlarini ekspluatatsiya qilish tajribalarini lozim bo‘lgan darajada ushlab turish va takomillashtirish quyidagilar bilan ta’minlanadi:

a) uchuvchilar tarkibining majmuaviy trenajyorlarda muntazam ravishda mashq qilishlari;

b) HK komandiri tomonidan o‘tgan 3 oy davomida uchtadan kam bo‘lmagan avtomatik ravishdagi qo‘nishlar “AUTOLAND” (bunday tizim bilan jihozlangan samolyotlarda), yoki murakkab meteo sharoitlarda HKda uchtadan kam bo‘lmagan qo‘nishlar bilan qo‘nishga kirishish, yoki KTQT pardachasi, shuningdek QQB + 30 metrga teng bo‘lgan balandlikkacha tekshiruvchi (instruktor) bilan pardacha orqasida shaffof bo‘lmagan shtatli pardacha orqasida (yuk HKlarida va HK bortida yo‘lovchilar mavjud bo‘lmaganda) bajarish. Kuzgi-qishki (sentabr — fevral) mavsum davrida qo‘nishga kirishishlarning yetishmayotgan soni, bahorgi-yozgi (mart — avgust) mavsum davrida esa MMSHda uchta qo‘nishga kirishishning hammasini HK komandirining minimumi bo‘yicha SMT (FFS)da mashq qilishda bajarishga ruxsat etiladi.

HKni boshqarishda mashq qilish va tajribalarni takomillashtirish maqsadida ishlab chiqarish sharoitlarida, bortda yo‘lovchilar bilan HKning shaffof bo‘lmagan shtatli pardacha orqasida 200 metrdan past bo‘lmagan balandlikda qo‘nishga kirishishni bajarish ruxsat etiladi. Ekspluatant tomonidan ishlab chiqilgan va “O‘zaviatsiya” agentligi tomonidan tasdiqlangan uslubiyat bo‘yicha shaffof bo‘lmagan shtatli pardachadan foydalanish faqatgina HKda ekipaj ish joyining birini egallovchi tekshiruvchi (instruktor) bilan amalga oshiriladi;

v) HK komandiri tomonidan o‘tgan 12 oy ichida HKga berilgan minimumga muvofiq meteo sharoitlarda HKda uchta qo‘nishga kirishishdan kam bo‘lmagan yoki KTQT pardachasi orqasida qo‘nishlar bilan bajarilishi;

g) HK komandiri tomonidan o‘tgan 12 oy ichida aerodrom sharoitlarida uchtadan kam bo‘lmagan qo‘nishga kirishish va bitta qo‘nish hamda HKK minimumiga muvofiq real meteosharoitlarda, bulutlar balandligi ko‘rinish masofasi yoxud O‘SHKTdan foydalangan holda (4-toifali samolyotlarda va barcha toifadagi vertolyotlarda), yo‘nalish bo‘yicha HKda (umumiy davomiyligi bir soatdan kam bo‘lmagan) ikkitadan kam bo‘lmagan parvozni bajarish;

d) o‘tgan 3 oy davomida ishlab chiqarish yoki aerodrom sharoitlarida quyidagilarni bajarish:

HKK uchun — kamida 6 ta uchish va 6 ta qo‘nish;

ikkinchi uchuvchilar uchun (HKK nazorati ostida uchish va qo‘nishni bajarishga ruxsat etilgan) — kamida 3 ta uchish va 3 ta qo‘nish.

137. MMSHda qo‘nishga kirishishlar bo‘yicha va berilgan minimumni tasdiqlashga 136-bandda sanab o‘tilgan talablar g‘arbda ishlab chiqarilgan hamda Il-114-100 HKning ikkinchi uchuvchilariga F/O qo‘llaniladi.

138. MMSHda uchishlar, parvozlar, qo‘nishga kirishishlar va qo‘nishlarning hisob-kitobi mashq qilish topshirig‘i varaqasida olib boriladi.

139. Ishlab chiqarish yoki aerodrom sharoitlarida bajarilgan uchishlar va qo‘nishlarning hisob-kitobi uchuvchilar tarkibining ishi va dam olishi bo‘yicha har oygi reja-jadvallarida va mashq qilishning topshiriq varaqalarida olib boriladi.

140. Ko‘rinish bo‘yicha 500 metrdan past bo‘lgan uchish meteominimumiga ega bo‘lgan HK (g‘arbda ishlab chiqarilgan hamda Il-114-100 HKdagi ikkinchi uchuvchi (F/O) uning tasdig‘i uchun o‘tgan 12 oy ichida KTQTdan foydalangan holda, ko‘rinish bo‘yicha 500 metrdan past bo‘lgan sharoitda kamida bitta uchishni bajarishi yoki uchish-qo‘nish yo‘lagida — 200 metr ko‘rinishiga taqlid qilingan SMT (FFS)da ruxsat etilgan minimumni tasdiqlashi uchun kamida ikkita uchishni bajarishi lozim.

141. Komandir-uchuvchilar va instruktorlik tarkibiga o‘ng tomondagi uchuvchi o‘rindig‘idan parvozlarni bajarishda murakkab meteorologik sharoitlarda, shu jumladan minimum bo‘yicha bajarilgan qo‘nishlarga kirishishlari hisobga olinadi.

142. Bir nechta turdagi HKlarida parvoz qilishga ruxsat etilgan komandir-uchuvchilar va instruktorlik tarkibi shaxslariga quyidagilarni bajarish zarur:

a) ushbu Qoidalarning 136-bandida belgilangan murakkab meteo sharoitlar yoki KTQTdan foydalangan holda, har bir turdagi HKda navbatma-navbat uchta qo‘nishga kirishishni har uch oyda bajarish;

b) har bir turdagi HKda berilgan meteominimum bo‘yicha parvozlar huquqini tasdiqlash.

143. G‘arbda ishlab chiqarilgan hamda Il-114-100 HKda parvozlarni bajarayotgan uchuvchilar tarkibi uchun ushbu Qoidalarning 136-bandida ko‘rsatilgan trenajyorda (FFS) bajarilgan MMSHda uchishlar, qo‘nishga kirishishlar va qo‘nishlar hisobga olinadi.

144. Uchuvchilar tarkibi ob-havoning eng so‘nggi meteominimumlarida parvozlarga mashq qildirish uchun komandir-uchuvchilar va instruktorlik tarkibi “O‘zaviatsiya” agentligi tomonidan tasdiqlangan dastur bo‘yicha tayyorgarlikdan o‘tadilar va mashq minimumlari bo‘yicha parvozlarga ruxsat etiladilar.

145. Ushbu Qoidalarning 136-bandida ko‘rsatilgan MMSHda qo‘nishga kirishishlar va qo‘nishlarni bajarmagan HKning komandirlari, MMSHda yoki KTQT pardachasi orqasida, yoki QQB + 30 metrga teng bo‘lgan balandlikkacha shaffof bo‘lmagan shtatli pardacha orqasida (yuk HKda va yo‘lovchilar mavjud bo‘lmaganda yo‘lovchi samolyotlarida), yoki meteo sharoitlarda majmuaviy trenajyorda tekshiruvchi (instruktor) bilan HK komandirining berilgan minimumigacha muvofiq yetishmayotgan qo‘nishga kirishishlar sonini olguniga qadar, parvozlarni mustaqil bajarishga qo‘yilmaydilar.

146. Ushbu Qoidalarning 136-bandida ko‘rsatilgan meteo sharoitlarda berilgan minimumga muvofiq qo‘nishga kirishishlar va qo‘nishlarni bajarmagan HKning komandirlari, oldin berilgan minimumni “O‘zaviatsiya” agentligi tomonidan kiritilgan SMTda, katta uchuvchi komandir (boshlig‘i) nazorati ostida va javobgarligida tasdiqlashlari mumkin. Berilgan minimum bo‘yicha parvozlarga huquqni tasdiqlamagan HKK, bir pog‘onaga ko‘tarilgan meteominimum bo‘yicha, lekin birinchi marta ruxsat etilgan meteominimumidan baland bo‘lmagan, agar UTTDda boshqa tartib ko‘zda tutilmagan bo‘lsa, parvozga ruxsat etiladilar.

147. Ushbu Qoidalarning 136-bandida belgilangan HKda uchish va qo‘nishning minimal soni bajarilmaganda HKK mustaqil parvozlarni bajarishga va ikkinchi uchuvchi ekipaj tarkibida parvozlarni bajarishga qo‘yilmaydi.

HKKning mustaqil parvozlarga, ikkinchi uchuvchini — ekipaj tarkibida uchish va qo‘nish huquqi bilan parvozlarga ruxsat etilishi, zarur bo‘lganda qo‘shimcha parvoz tayyorgarligi hajmini belgilovchi bevosita (yoki yuqori turuvchi) uchuvchi komandir (boshliq) tomonidan bajarilgan navbatdan tashqari uchish tekshiruvi natijalari bo‘yicha xulosa asosida amalga oshiriladi.

148. Barcha mutaxassislikdagi komandir-uchuvchilar va instruktorlik tarkibi a’zosining uchish malakasini lozim bo‘lgan darajada ushlab turish uchun HK turidan qat’i nazar, kamida ikkita parvozni mustaqil ravishda (aerodrom yoki reys sharoitlarida), shu jumladan chap tomondagi o‘rindiqdan kamida bitta va o‘ng tomondagi o‘rindiqdan (uchuvchilar uchun) kamida bitta parvozni har oyda bajarishi lozim. Mustaqil parvozlar quyidagi hollarda bajarilgan hisoblanadi:

a) tekshiruvchilar sifatida parvoz topshirig‘iga belgilangan tartibda kiritilgan komandir-uchuvchilar tarkibi va instruktorlik tarkibi a’zolariga (uchuvchilarga), ular uchishdan qo‘nishgacha parvozni mustaqil ravishda bajarganlarida;

b) komandir-uchuvchilar tarkibi va instruktorlik tarkibi a’zolari (uchuvchilarga) topshiriqqa qo‘shilganda va parvozni HKK sifatida bajarganlarida;

v) boshqa mutaxassislar (tekshiruvchilar) uchishdan qo‘nishgacha tekshirilayotgan ekipaj a’zosining joyini egallaganlarida.

149. Bir nechta turdagi HKlarida parvozlar bajarilganida — oliy turdagi HKda (yoki toifasi bo‘yicha unga teng bo‘lgan) bir oyda kamida ikkita mustaqil parvozlar va o‘tgan uch oy ichida boshqa turdagi har bir HKda kamida bitta mustaqil parvoz bajarilishi lozim.

Mustaqil parvozlarning belgilangan normalari bajarilmaganda, barcha mutaxassislikdagi komandir-uchuvchilar va instruktorlik tarkibi ushbu Qoidalarning 247-bandida belgilangan hajmda tayyorgarlikni o‘tishi lozim.

150. Mustaqil ravishda bajarilgan parvozlar (uchuvchi o‘rindig‘i ko‘rsatilgan holda) va parvozlar miqdori haqidagi yozuvni komandir-uchuvchilar tarkibi va instruktorlik tarkibi reys haqidagi hisobotning yuqori chap burchagida qayd etadilar va shaxsiy imzosi bilan tasdiqlaydilar. Mustaqil parvozlar va parvozlar soni mashq qilish topshirig‘ida hisobga olinadi.

151. Uchish malakasini lozim bo‘lgan darajada ushlab turish uchun instruktorlar ishiga ruxsati bo‘lgan HKKlari, uchuvchilarning o‘ng tomondagi o‘rindig‘idan kamida bitta parvozni (aerodrom va reys sharoitlarida) har oyda mustaqil ravishda bajarishlari lozim. Parvozlarning bajarilishi (uchuvchi o‘rindig‘i ko‘rsatilgan holda) mashq qilish topshirig‘ida hisobga olinadi. Ushbu talab 60 kun davomida bajarilmaganda, HKK uchuvchining o‘ng tomondagi o‘rindig‘idan parvozlarni bajarish huquqini yo‘qotadi. Ushbu ruxsatnomani tiklash uchun ishlab chiqarish sharoitlarida tekshiruv parvozi (1 ta uchish va 1 ta qo‘nish) bajariladi.

152. Ekipaj a’zolarining parvoz tayyorgarligi nazorati va javobgarligi uchuvchilar bo‘linmasi (uchuvchilar otryadi) komandirining uchish ishlari bo‘yicha o‘rinbosariga yuklatiladi.

153. Mavsumiy tayyorgarlik 2 — 4 toifadagi HK va barcha toifadagi vertolyotlarning uchuvchilar tarkibi uchun o‘tkaziladi.

154. Mavsumiy tayyorgarlik FA aviakompaniya (aviakorxona)lari, tashkilotlari bo‘yicha buyruq bilan belgilangan muddatlarda kuz-qish va bahor-yoz davrlarda uchuvchilar bo‘linmalarini parvozlarga tayyorlash bo‘yicha tashkiliy-metodik ko‘rsatmalarda ko‘zda tutilgan tartibda va hajmlarda o‘tkaziladi.

155. Tashkiliy-metodik ko‘rsatmalar ushbu Qoidalar talablariga muvofiq ekspluatant tomonidan ishlab chiqiladi va aviakompaniya (aviakorxona) rahbari tomonidan tasdiqlanadi.

156. Kuz-qish va bahor-yoz davrlarida parvozlarga nazariy tayyorgarlik har oygi kasbiy ta’lim bilan qo‘shiladi va tasdiqlangan mavzu bo‘yicha o‘tkaziladi. Tayyorgarlikning asosiy turi bo‘lib, mustaqil tayyorgarlik bo‘lishi lozim.

157. Tashkiliy-uslubiy ko‘rsatmasida mavjud bo‘lgan, kuz-qish va bahor-yoz davrlarda parvozlarning nazariy tayyorgarligi mavzusi uchuvchilar otryadlarining kasbiy ta’lim rejasiga maxsus bo‘lim sifatida qo‘shiladi. Individual topshiriqlar mustaqil tayyorgarlik uchun savollar ro‘yxatidan tuziladi va zaruriyat bo‘lganda tashkiliy uslubiy ko‘rsatmasida nazarda tutilgan tartibda uchuvchilar tarkibiga beriladi.

159. 2—4-toifadagi samolyotlarda va vertolyotlarda mavsumiy tayyorgarlik quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oladi:

a) parvoz tayyorgarligi (4-toifadagi samolyotlar va barcha toifadagi vertolyotlarda);

b) uchish-texnik anjumani;

v) mavsumiy davrda parvozlarni bajarishga ruxsat etishdan oldin bilimlarning nazorati.

160. Kuz-qish va bahor-yoz davrlarida parvozlarga ruxsat etish uchun trenajyorlarda maxsus mashq qilish talab etilmaydi. Barcha turdagi HKlari uchuvchilar tarkibining har chorakda mashq qilishi yilning aniq mavsumida parvozlarni bajarish va HK parvoz ekspluatatsiyasining o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda mavsumiy davrda SMTda amalga oshiriladi.

161. Nazariy tayyorgarlikdan so‘ng kelgusida parvozlarni bajarishga ruxsat etishdan oldin 2—4-toifadagi samolyotlar va barcha toifadagi vertolyotlar uchuvchilar tarkibining bilimlari nazorati o‘tkaziladi. Bilimlar SHEHMda yoki imtihon biletlari bo‘yicha kasbiy ta’lim hisobi jurnalida natijalar rasmiylashtirilgan holda tekshiriladi.

162. Ekipajlar nazariy tayyorgarligining yakuniy bosqichi bo‘lib, eng muhim masalalar bo‘yicha ma’ruzalar qilinadigan, o‘tgan davrlarda UITE tahlili va PX holatlari eshitiladigan, kelgusidagi ishlar bo‘yicha tavsiyalar beriladigan uchish-texnik anjumani hisoblanadi.

163. 2 — 4-toifadagi HK va barcha toifadagi vertolyotlarning uchuvchilar tarkibi ishtirokidagi uchish-texnik anjumanlar bir yilda ikki marta (kuz-qish davri va bahor-yoz davrlari uchun tayyorgarlikning oxirida) o‘tkaziladi.

164. Parvoz tayyorgarligi 4-toifadagi samolyotlar va barcha toifadagi vertolyotlarni ekspluatatsiya qiluvchi bo‘linmalarda amalga oshiriladi va FA UTTDda nazarda tutilgan hajmda o‘tkaziladi.

165. “O‘zaviatsiya” agentligining komandir-uchuvchilar tarkibi mavsumiy tayyorgarlikni ekspluatantning uchuvchilar bo‘linmalarining birida o‘taydi.

166. Bir nechta turdagi HKlarida parvozlarni bajaruvchi komandir-uchuvchilar va instruktorlik tarkibi mavsumiy tayyorgarlikdan to‘liq hajmda uchuvchilar bo‘linmalarida oliy turdagi (toifa bo‘yicha teng bo‘lgan) HKda o‘taydilar va boshqa turdagi HKlari bo‘yicha uchish-texnik anjumanida qo‘shimcha ravishda ishtirok etadilar, 4-toifadagi samolyotlar va vertolyotlarda parvozlarni bajaruvchilar esa — ushbu turdagi HKlarida parvoz tayyorgarligidan ham o‘tadilar.

167. Instruktorlik tarkibining trenajyordagi mavsumiy tayyorgarligi, ularning HK turlari bo‘yicha uchish-texnik anjumanidagi ishtiroki bilan aniqlanadi.

168. Uchuvchilar tarkibini mavsumiy davrda 2—4-toifadagi HK va barcha toifadagi vertolyotlarda parvozlarga ruxsat etish to‘g‘risidagi tegishli yozuv parvoz daftarchalarida uchuvchilar bo‘linmasi komandiri aviakompaniya (aviakorxona), uchuvchilar majmuasi, O‘M (O‘MM) rahbari)ning buyrug‘i asosida rasmiylashtiriladi.

169. Mavsumiy davrda uchuvchilar tarkibini parvozlarga tayyorlash sifati uchun javobgarlik ekipaj a’zolarining tayyorgarligi va tayyor bo‘lganliklarining nazoratini amalga oshiruvchi komandir-uchuvchilar va instruktorlik tarkibi a’zolariga yuklatiladi.

170. Guvohnomaning amal qilish muddatining uzaytirilishi “Fuqaro aviatsiyasining aviatsiya xodimi guvohnomasini berish” O‘zbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalari (O‘ZR AQ-61) (ro‘yxat raqami 3609, 2025-yil 24-fevral) talablariga muvofiq amalga oshiriladi.

171. Guvohnomaning amal qilish muddatini uzaytirish haqidagi yozuv tibbiy xulosa, bilimlar tekshiruvi, parvoz va trenajyorlar bo‘yicha tekshiruvlar natijalari asosida amalga oshiriladi. Bilimlar “O‘zaviatsiya” agentligining OMK, aviakompaniya (aviakorxona)lar va uchuvchilar otryadlarining MMK (MK)larida, O‘M (O‘MM)da MOKlarda tekshiriladi. Baholar 6 oy davomida haqiqiy hisoblanadi.

172. Komandir-uchuvchilar, instruktorlik, uchuvchilar tarkibi va bortoperatorlarning (bortoperatorlar uchun faqat parvoz tekshiruvlari) parvoz va mashqiy tekshiruvlari ularning ushbu turdagi HKda parvoz qilish uchun berilgan ruxsatnomaga ega bo‘lgan bevosita yoki yuqori turuvchi komandirlari (boshliqlari, katta mutaxassislar, ixtisosligi bo‘yicha shtatdagi instruktorlar), ularda bunday ruxsatnoma bo‘lmaganida esa boshqa uchish bo‘linmalarining (aviakompaniyalar ichida) yuqori turuvchi komandir-uchuvchilar va instruktorlik tarkibi — aviakompaniya (aviakorxona)ning PXI boshlig‘i ruxsati bo‘yicha, yoki boshqa aviakompaniya (aviakorxona)lardan — “O‘zaviatsiya” agentligining ruxsati bo‘yicha quyidagi muddatlarda o‘tkazadilar:

a) uchuvchilarni uchish texnikasi (malaka toifasidan qat’i nazar) — bir turdagi HKda parvozlarni bajaruvchilar uchun olti oyda kamida bir marta, bir necha turdagi HKlarida parvozlarni bajaruvchilar uchun esa — oliy turdagi HKda olti oyda kamida bir marta va har bir boshqa turdagi HKda bir yilda kamida bir marta;

b) Boing-767-300ER va Boing-757-200ER HKlarida parvoz qilishga yagona ruxsatnomaga ega bo‘lgan uchuvchilarning har bir turdagi HKda LINE-CHECK hajmidagi uchuvchilik texnikasi va amaliy ish tekshiruvi — kamida olti oyda bir marta, bunda HK turlari navbatma-navbat almashtiriladi;

v) uchuvchilarning samolyotni yo‘nalish bo‘yicha boshqarish texnikasi (malaka toifasidan qat’i nazar) — bir turdagi HKda parvozlarni bajaruvchilar uchun — bir yilda kamida bir marta, bir necha turdagi HKlarida parvozlarni bajaruvchilar uchun esa — oliy turdagi HKda (toifasi bo‘yicha teng bo‘lgan HKning bittasi) bir yilda kamida bir marta;

g) shturmanlar, bortmuhandislar, bortmexaniklar, bortradistlarning amaliy ish — 1-2-toifadagi aviamutaxassislari uchun bir yilda kamida bir marta va 3-toifadagi aviamutaxassislar uchun olti oyda kamida bir marta;

d) bortoperatorlarning amaliy ishlari — bir yilda kamida bir marta (malaka toifasidan qat’i nazar);

e) uchuvchilar tarkibining barcha mutaxassislari va bortoperatorlari ushbu turdagi HKda parvozlarga (HKK yoki ekipaj a’zosi sifatida) ruxsat etilgandan so‘ng birinchi mehnat yili davomida — malaka toifasidan qat’i nazar, uch oyda kamida bir marta (ixtisosligi bo‘yicha);

j) uchuvchilar tarkibining barcha mutaxassislarini trenajyorlar bo‘yicha tekshiruv har bir turdagi HKda bir yilda kamida bir marta o‘tkaziladi.

Komandir-uchuvchilar tarkibi uchun parvoz va trenajyorlar bo‘yicha tekshiruvlarni “O‘zaviatsiya” agentligining OMK tomonidan tayinlangan shaxslar bajaradi.

Parvoz tekshiruvlari reys (ishlab chiqarish) yoki aerodrom sharoitlarida FA UTTDda ko‘zda tutilgan hajmlarda, trenajyorlar bo‘yicha tekshiruvlar esa tegishli turdagi HKda SMT (FFS)da UTTDda ko‘zda tutilgan hajmlarda bajariladi.

173. Parvoz tekshiruvining natijasi, guvohnomani uning butun amal qilish muddati davomida uzaytirish uchun trenajyorlar bo‘yicha tekshiruvlar, bitta turdagi HKda parvozlarni bajaruvchilar uchun 6 oy davomida, bir nechta turdagi HKlarida parvozlarni bajaruvchilar uchun esa oliy (toifasi bo‘yicha teng bo‘lgan bittasida) turdagi HKda 6 oy davomida hisobga olinadi.

174. Tegishli turdagi HKda parvoz va (yoki) trenajyorlar bo‘yicha tekshiruvning amal qilish muddati tugaganidan so‘ng, mutaxassis ushbu turdagi HKda parvozlarni mustaqil bajarish huquqini yo‘qotadi.

175. Bir nechta turdagi HKlarida parvozlarga ruxsat etilgan aviatsiya xodimlarining xalqaro havo yo‘nalishlari bo‘yicha reys sharoitlarida uchish texnikasi, samolyotni yo‘nalish bo‘yicha boshqarish va amaliy ishining tekshiruvi HK turlarining birida o‘tkaziladi.

176. Boshqa turdagi HKga qayta o‘qitilgan 1-2-toifadagi uchuvchilar tarkibi shaxslari uchun bunday turdagi HKda birinchi mehnat yili davomida kalendar parvoz tekshiruvlarida va guvohnomaning amal qilish muddati uzaytirilishida uchish texnikasi, samolyotni yo‘nalish bo‘yicha boshqarish va havoda amaliy ish bo‘yicha 4 (to‘rt) baho qo‘yilishi mumkin.

177. Guvohnomaning amal qilish muddati o‘z vaqtida uzaytirilishi uchun komandir-uchuvchilar tarkibi a’zolari va UO katta mutaxassislari (faoliyat yo‘nalishlari bo‘yicha) javobgar bo‘ladilar. Guvohnomaning amal qilish muddatini uzaytirish bo‘yicha chora-tadbirlarni tashkil etish va o‘tkazish uchun javobgarlik uchuvchilar bo‘linmalarining komandirlariga yuklatiladi.

178. Komandir-uchuvchilar, instruktorlik, uchuvchilar tarkibi va bortoperatorlar guvohnomalarining amal qilish muddatini uzaytirish bo‘yicha chora-tadbirlarni rejalashtirish va bajarish yillik rejalarga muvofiq amalga oshiriladi.

179. Guvohnomani uzaytirish taqdimnomasining baholar varaqasida bilimlar tekshiruvining natijalari qayd etiladi va imtihon qabul qiluvchining (MMK, MK a’zosi) imzosi bilan tasdiqlanadi, uchish texnikasi, samolyotni yo‘nalish bo‘yicha boshqarish, havoda amaliy ish tekshiruvi natijalari — parvoz daftarchasi va Guvohnomani uzaytirish taqdimnomasida, SMT (FFS)da tekshiruvlar natijalari — mashq qilish topshirig‘i (dalolatnoma) va guvohnomani uzaytirish taqdimnomasida tasdiqlanadi.

180. OMK (MK, MMK) qarori guvohnomani uzaytirish taqdimnomasida rasmiylashtiriladi.

181. Guvohnomaning amal qilish muddatini uzaytirish haqidagi yozuv mutaxassisning parvoz daftarchasiga va guvohnomasiga kiritiladi.

182. Guvohnomaning yaroqlilik muddati, TUEK natijalari bo‘yicha mutaxassisning parvoz ishiga yaroqlilik muddati bilan aniqlanadi.

183. Bir necha turdagi HKlarida parvozni bajarayotgan komandir-uchuvchilar tarkibi va uchuvchilar tarkibining bilimlarini tekshirish HKning oliy turi bo‘yicha o‘tkaziladi va qo‘shimcha ravishda boshqa turdagi HKda PEQ bo‘yicha bilimlari tekshiriladi, parvoz tekshiruvi esa HKning har bir turida bajariladi (Boing-767-300ER va Boing-757-200ER HKlarida parvoz qilishga yagona ruxsatnomaga ega bo‘lgan komandir-uchuvchilar tarkibi va uchuvchilar tarkibining bilimlar tekshiruvi Boing-767 HK bo‘yicha o‘tkaziladi va qo‘shimcha ravishda “Boing-767/757 HKlarining farqlari” kursining bilimlari tekshiriladi).

184. Agar uchuvchilar tarkibi mutaxassislari va bortkuzatuvchilar guvohnomasining amal qilish muddati yangi (boshqa) turdagi HKga qayta o‘qish yoki safga kiritish davrida tugagan va boshqa turdagi HKda parvozlar bajarilmayotgan bo‘lsa, uchuvchilar tarkibi mutaxassislariga guvohnoma TUEK tibbiy ma’lumotnomasi asosida uzaytiriladi, nazariy bilimlar va parvoz tekshiruvi esa yangi (boshqa) turdagi o‘zlashtirilgan HKda mustaqil parvoz (ish)ga ruxsatnomaning rasmiylashtirilishida bajariladi.

185. Agar guvohnomaning va parvoz tekshiruvining amal qilish muddatlari tugagan bo‘lsa, uchuvchilar tarkibi mutaxassisining guvohnomasi TUEK tibbiy ma’lumotnomasi va nazariy bilimlar tekshiruvi natijalari asosida uzaytiriladi. Parvoz tekshiruvi uchuvchilar tarkibi mutaxassislari va bortkuzatuvchilar guvohnomasi uzaytirilgandan so‘ng bajariladi.

186. Samolyotni yo‘nalish bo‘yicha boshqarish texnikasini tekshirish — bu ekipaj a’zolari (uchuvchi, shturman)ning havo navigatsiyasi sohasining va parvozlarni bajarishning barcha bosqichlaridagi tayyorgarligi bo‘yicha bilimlari, ko‘nikmalari va mahoratini majmuaviy tekshirish bo‘lib, buning natijasida quyidagilar aniqlanadi:

a) kelgusi parvozning bajarilishini tartibga soluvchi asosiy hujjatlar va yo‘riqnomalar talablarini bilish;

b) tayyorgarlikning barcha bosqichlarida va parvozlarni bajarishda (ish texnologiyasi va PEQ talablariga muvofiq) tekshirilayotgan ekipaj a’zolari (uchuvchi, shturman) harakatlarining ketma-ketligi, to‘g‘riligi va asoslanganligi;

v) belgilangan yo‘nalish bo‘yicha samolyot boshqaruvining aniqligi va belgilangan obyektga chiqish aniqligi (aerodrom, qo‘nish maydonchasi, yukni tashish maydonchasi, nazorat mo‘ljali va boshqalar);

g) parvozning navigatsiya elementlari hisob-kitobini aniqlashning o‘z vaqtidaligi, to‘g‘riligi, aniqligi, tezligi.

Tekshiruv natijasida tekshiruvchi tekshiruvning alohida elementlari bo‘yicha baho qo‘yadi.

Samolyotni yo‘nalish bo‘yicha boshqarish texnikasi tekshiruvining natijalari parvoz va shtab hujjatlarini olib borish talablari hisobga olingan holda, tekshiriluvchi parvoz daftarchasining tegishli bo‘limiga kiritiladi.

187. Sharqda ishlab chiqarilgan HKda komandir-uchuvchilar tarkibi, uchuvchi va shturmanlarining samolyotni yo‘nalish bo‘yicha boshqarish texnikasi tekshiruvini shtat birligidagi shturman-instruktor va undan yuqori turuvchi mutaxassislar, “O‘zaviatsiya” agentligining komandir-uchuvchilar tarkibining esa — “O‘zaviatsiya” agentligining ruxsati bilan O‘zbekiston Respublikasi aviakompaniya (aviakorxona)lari komandir-uchuvchilar tarkibi va uchuvchi-instruktorlik tarkibining mansabdor shaxslari o‘tkazadilar.

188. Sharqda ishlab chiqarilgan HK uchuvchilari, shu jumladan komandir-uchuvchilar tarkibi va uchuvchi-instruktorlik tarkibi (uchuvchi)ning samolyotni yo‘nalish bo‘yicha boshqarish texnikasini tekshirish quyidagi shaxslar tomonidan bajarilishiga ruxsat beriladi:

a) komandir-uchuvchilar tarkibi a’zolari — shturmanlar, tekshiriluvchining malaka toifasidan qat’i nazar;

b) komandir-uchuvchilar tarkibi a’zolari — ushbu Qoidalarning 191, 192-bandlariga muvofiq olingan, tegishli ruxsatnoma va tekshiriluvchi toifasidan past bo‘lmagan malakaga ega bo‘lgan 3, 4-sinf HK va vertolyot uchuvchilari.

189. G‘arbda ishlab chiqarilgan HK uchuvchilarining samolyotni yo‘nalish bo‘yicha boshqarish texnikasi tekshiruvini reys sharoitlarida, parvoz tekshiruvi (LINE CHECK) jarayonida komandir-uchuvchilar tarkibi va uchuvchilar tarkibi (CHECK CAPTAIN) shaxslari bajaradilar.

190. Samolyotni yo‘nalish bo‘yicha boshqarish texnikasi tekshiruvi, dastlabki tanishtiruv parvozi yoki mashq qilish uchun tekshiruvchilar sifatida parvoz ekipajiga kiritilgan komandir-uchuvchilar tarkibi mansabdor shaxslari va uchuvchilar tarkibi — shturmanlar, HKning bevosita komandiriga bo‘ysunadilar va quyidagilar uchun javobgar bo‘ladilar:

a) ekipajning parvoz oldi tayyorgarligi sifati;

b) samolyot yo‘nalishi bo‘yicha boshqaruvining aniqligi va bortdagi navigatsiya uskunalarining to‘g‘ri ekspluatatsiyasi;

v) parvozda ekipaj tomonidan yo‘nalish bo‘yicha mo‘ljalni saqlash va samoviy hududdan foydalanishning belgilangan tartibiga rioya qilish;

g) tekshirilayotgan uchuvchi (shturman)ning kasbiy tayyorgarligi darajasi va tajribasining mazkur Qoidalarning talablariga muvofiqliligini to‘g‘ri aniqlash;

d) qo‘yilayotgan baholar va xulosalarning obyektivliligi.

191. Komandir-uchuvchilik tarkibi — 3-toifadagi HK uchuvchilari, komandir-uchuvchilar tarkibi, uchuvchi-instruktorlik va uchuvchilar tarkibi (uchuvchilar) shaxslari samolyotni yo‘nalish bo‘ylab boshqarish texnikasi bo‘yicha tekshiruvidan quyidagilarni o‘tagandan so‘ng bajarishga ruxsat etiladilar:

a) UO katta shturmani va undan yuqori lavozimni egallovchi shturman tomonidan havo navigatsiyasi masalalari bo‘yicha nazariy bilimlar tekshiruvidan;

b) AE shturmani va undan yuqori bo‘lgan mansabdor shaxs tomonidan parvozda samolyotni yo‘nalish bo‘yicha boshqarishning amaliy tajribalari tekshiruvidan.

192. Komandir-uchuvchilik tarkibi — 4-toifadagi HK va vertolyotlar uchuvchilari, komandir-uchuvchilar tarkibi, parvoz-instruktorlar va uchuvchilar tarkibi (uchuvchilar) shaxslarining samolyotni yo‘nalish bo‘yicha boshqarish texnikasi tekshiruvini amalga oshirishda quyidagilardan o‘tgandan so‘ng bajarishga ruxsat etiladilar:

a) UO katta shturmani va undan yuqori lavozimni egallovchi shturman tomonidan havo navigatsiyasi masalalari bo‘yicha nazariy bilimlar tekshiruvidan;

b) samolyotni yo‘nalish bo‘yicha boshqarish texnikasi tekshiruviga ruxsatnomaga ega bo‘lgan yuqori turuvchi komandir-uchuvchilar tarkibi mansabdor shaxsi yoki uchuvchi tomonidan parvozda samolyotni yo‘nalish bo‘yicha boshqarishning amaliy tajribalarining tekshiruvidan.

193. Nazariy bilimlar tekshiruvini 191 va 192-bandlarga muvofiq o‘tkazish samolyotni yo‘nalish bo‘yicha boshqarish texnikasi tekshiruvini o‘tkazishga dastlabki qo‘yishda o‘tkaziladi. Bu haqda uchuvchilar tarkibi mutaxassislari va bortkuzatuvchilarning parvoz daftarchasiga “Havo navigatsiyasi masalalari bo‘yicha nazariy bilimlar darajasi ... HKda uchuvchilarning samolyotni yo‘nalish bo‘yicha boshqarish texnikasini tekshirishga ruxsat olishga muvofiqdir” yozuvi kiritiladi va tekshiruvchining lavozimi, imzosi, familiyasi ko‘rsatiladi.

194. Parvozda samolyotni yo‘nalish bo‘yicha boshqarish texnikasi amaliy bilimlarining tekshiruv natijalari 191 va 192-bandlarga muvofiq uchuvchilar tarkibi mutaxassislari va bortkuzatuvchilarning parvoz daftarchasining “Parvoz tekshiruvlari va mashqlari” bo‘limida tegishli ruxsatnoma rasmiylashtiriladi: “…turdagi HK uchuvchilarining samolyotni yo‘nalish bo‘yicha boshqarish texnikasi tekshiruvini o‘tkazishga ruxsat etilgan”. Mazkur ruxsatnoma samolyotni yo‘nalish bo‘yicha boshqarish texnikasining navbatdan tashqari tekshiruvida tasdiqlanadi.

195. Tekshiruvchi (shturman)ga uchuvchilar kabinasida birga bo‘lgan shturman va uchuvchining samolyotni yo‘nalish bo‘yicha boshqarish texnikasi tekshiruvini qo‘shib o‘tkazishga ruxsat etiladi.

196. Shturman tomonidan uchuvchini samolyotni yo‘nalish bo‘yicha boshqarish texnikasi va bir vaqtning o‘zida, uning uchuvchilik texnikasini (tekshiruvchi uchuvchi tomonidan) tekshirishga ushbu Qoidalarning 268-bandiga rioya qilgan holda ruxsat etiladi.

197. Parvoz topshirig‘iga muvofiq HK shturmani majburiyatlarini bajaruvchi katta mutaxassis-shturman tomonidan uchuvchilarning samolyotni yo‘nalish bo‘yicha boshqarish texnikasining tekshiruvini o‘tkazishga ruxsat etilmaydi.

198. Nomzodlarga 1-toifani berishda samolyotni yo‘nalish bo‘yicha boshqarish texnikasi tekshiruvini o‘tkazish “O‘zaviatsiya” agentligi OMK raisining ruxsati bilan UO katta shturmani va undan yuqori turuvchi OMK a’zolari va uchuvchilar bo‘linmalarining komandir-uchuvchilar tarkibi tomonidan amalga oshiriladi.

199. Quyidagi toifalarni berish uchun 4-toifa HKlari va vertolyotlarda komandir nomzodlarining samolyotni yo‘nalish bo‘yicha boshqarish texnikasi tekshiruvini o‘tkazishga ruxsat etiladi:

a) 1-toifani berish uchun — “O‘zaviatsiya” agentligi bilan kelishuv asosida OMK a’zosi Komandir-uchuvchilik tarkibi uchuvchilari tomonidan, ularda tegishli ruxsatnoma mavjud bo‘lganda;

b) 2-toifani berish uchun — Komandir-uchuvchilik tarkibi uchuvchilari (UO komandiri va undan yuqori) tomonidan, ularda tegishli ruxsatnoma mavjud bo‘lganda.

200. HK ekipajlarini tuzish tartibi ekspluatant tomonidan belgilanadi va aviakompaniya (aviakorxona)ning PAQiga kiritiladi. Ekipajning tarkibi maqsad va vazifalardan kelib chiqqan holda HKning PEQ bilan aniqlanadi.

201. Boshqa aviakompaniya (aviakorxona)lardan HK ekipajlari (yoki ekipajning alohida a’zolarini) shartnoma bo‘yicha parvozlar uchun jalb etilgan hollarda ularga dastlabki tayyorgarlik va HK PEQ hamda HK ekipaj a’zolarining o‘zaro harakatlari va ishlash texnologiyasi yo‘riqnomasi bo‘yicha bilimining tekshiruvlari o‘tkazilgandan so‘ng parvozlarga ruxsat etish tekshiruvi natijalarini baholar varaqasida rasmiylashtirish bilan biriktirilgan uslub bo‘yicha UO komandirining buyrug‘i bilan amalga oshiriladi.

202. HK komandiri parvozga tayyorgarlik sifati, tartib-intizom, o‘z ekipaj a’zolarining ishini tashkil etish va parvoz topshirig‘ining muvaffaqiyatli bajarilishi uchun asosiy va javobgar shaxs hisoblanadi.

203. Uchuvchilar tarkibini mustaqil parvozlarga ruxsat etish belgilangan tartibda tasdiqlangan UTTD ga muvofiq amalga oshiriladi.

204. Komandir-uchuvchilar, instruktorlik, uchuvchilar tarkibi shaxslarini mustaqil parvozlarga, shuningdek aviatsiya ishlari turlariga dastlabki ruxsat etilishi ularning mashq qilishlari va HK turlari bo‘yicha tayyorgarlik dasturlari (UTTD)ga muvofiq tekshiruvdan so‘ng amalga oshiriladi.

205. Instruktor (mashq qildiruvchi) xulosasi, shuningdek nazorat-tekshiruv parvozini amalga oshirgan katta komandirning yakuniy xulosasi parvozlarga ruxsat etishga asos bo‘lib hisoblanadi.

206. Komandir-uchuvchilar, instruktorlik, uchuvchilar tarkibi va bortoperatorlarning mashq qilishlarini ta’minlash tegishli turdagi HKda instruktorlik ishini bajarishga ruxsat etilgan komandir-uchuvchilar, instruktorlik tarkibida a’zolari tomonidan amalga oshiriladi.

207. Aviakompaniya (aviakorxona)larning komandir-uchuvchilar tarkibida a’zolari uchtadan ko‘p bo‘lmagan turdagi HKda parvozlarni bajarishga ruxsat etilishi mumkin.

208. Aviakorxonalar (aviakompaniyalar)ning instruktorlik tarkibidagi shaxslar, HK komandirlari va ekipaj a’zolari ikkitadan ko‘p bo‘lmagan turdagi HKda parvozlarni bajarishga ruxsat etilishi mumkin.

209. Ikkita turdagi HKda parvozlarni bajarish quyidagi hollarda ruxsat etiladi:

a) HKK sifatida — yangi turdagi HKda kamida 200 soat va boshqa turdagi (oldin o‘zlashtirilgan) HKda kamida 1000 soat mustaqil parvoz soatlariga ega bo‘lganda;

b) ikkinchi uchuvchi, bortmuhandis (bortmexanik) sifatida — har bir turdagi HKda kamida 200 soat parvoz soatlariga ega bo‘lganda;

v) shturman, bortradist, bortoperator sifatida — HKning har bir turida parvozlar soatining cheklovlarisiz.

210. Mazkur Qoidaning 207, 208-bandlarida ko‘rsatilgan aviatsiya xodimlariga bir nechta turdagi HKlarida parvozlarni bajarishga ruxsat etilishi mumkin. Bunda HK turlari toifasi farqi bittadan oshmasligi va asbob-uskunalari (instrumental va displeyli) indikatsiyalari shartlari bo‘yicha farqlarga ega bo‘lmasligi kerak.

211. Komandir-uchuvchilar, instruktorlik, uchuvchilar tarkibi va bortoperatorlar HK ekipaji tarkibida parvoz topshirig‘ini mustaqil bajarishga quyidagi shartlarda ruxsat etilishi mumkin:

a) ularda amaldagi parvoz guvohnomasi mavjud bo‘lganda;

b) parvoz topshirig‘ida ko‘rsatilgan HKda, mutaxassisligi bo‘yicha mustaqil ishga ruxsatnomasining mavjudligida;

v) parvoz oldi dam olishning tartibi va davomiyligiga rioya qilganda;

g) ish vaqti normalariga rioya qilganda;

d) mutaxassislik bo‘yicha kalendar tekshiruv muddatlariga rioya qilganda;

e) TUEKda tibbiy ko‘rikdan o‘tish muddatlari va uchuvchilar otryadi shifokorida ko‘rikdan o‘tishga rioya qilganda;

j) ushbu turdagi HKda instruktorlar ishiga (tekshiruvchilar uchun) ruxsatnomaga ega bo‘lganda;

z) parvoz topshirig‘ida belgilangan maxsus aviatsiya ishlarini bajarishga ruxsatnomaga ega bo‘lganda;

i) ushbu turdagi HKda avariya-qutqaruv tayyorgarligini o‘tish (sertifikat mavjud bo‘lganda) muddatlariga rioya qilganda;

k) SMT (FFS)da mashqlarni o‘tash muddatlariga rioya qilganda;

l) dastlabki tayyorgarlikdan o‘tish muddatlari va shartlariga rioya qilganda;

m) ushbu Qoidalar talablariga (uchuvchi va shturmanlar uchun) muvofiq trassalar bo‘yicha va aerodromlardagi (parvoz topshirig‘iga muvofiq) dastlabki tanishtiruv parvozida;

n) ushbu Qoidalarning 136-bandiga muvofiq, MMSHda qo‘nishga kirishishlar va qo‘nishlarning (yo‘nalish bo‘yicha) zaruriy soni, shuningdek qo‘nishlarni bajarishning (HKKlari va ikkinchi uchuvchilar uchun) minimal soni mavjud bo‘lganda;

o) muhokamalarda va kasbiy ta’lim vaqtida material hamda ko‘rsatmalarni o‘rganganda (ularning o‘tkazilishida ishtirok etmagan hollarda);

p) berilgan individual topshiriqlarni bajarganda;

r) parvozlar xavfsizligi bo‘yicha kelgan hujjatlar va axborotlarni o‘rganganda.

212. Berilgan minimumni tasdiqlash uchun qo‘nishga kirishishlar bo‘yicha talablarga rioya qilinmaganda, HK komandiri (ekipaji) bir pog‘onaga baland bo‘lgan minimum bo‘yicha mustaqil parvozlarga ruxsat etilishi mumkin.

213. Mustaqil parvozlar va aviatsiya ishlari turlariga ruxsat etishni rejalashtirish, uchuvchilar tarkibini mashq qildirish va tekshirish reja-jadvaliga binoan amalga oshiriladi va oylik hamda sutkalik rejalarni tuzishda inobatga olinadi.

214. Meteominimum pasaytirilganda mustaqil parvozlar, aviatsiya ishlari turlari, kechki parvozlarga tayyorgarlik va ruxsat etish hisobi mashq qilish topshirig‘ida rasmiylashtiriladi. Ruxsatnoma UTTD talablariga muvofiq rasmiylashtiriladi.

215. Ushbu turdagi HKda parvozlar yoki aviatsiya ishlari turlariga kiritishni tasdiqlash mashq qilish topshirig‘ida va parvoz daftarchasining “Parvoz tekshiruvlari” bo‘limida rasmiylashtiriladi. Qaydlar UTTDning namunalariga muvofiq bajariladi.

216. 4-toifadagi samolyotlar va vertolyotlarda sutkalar vaqti va shassi turlari bo‘yicha parvozlarga kiritish, bunday turdagi HKda uchuvchilar tarkibini tayyorlash dasturlariga muvofiq amalga oshiriladi.

217. Uchuvchilar tarkibi mutaxassislari va bortkuzatuvchilarni aniq turdagi HKda instruktorlar ishiga ruxsat etish UTTD talablariga muvofiq amalga oshiriladi.

Instruktorning uchuvchilar tarkibini dastlabki tayyorlash va mashq qildirish huquqini beruvchi malakaviy bahosi “O‘zaviatsiya” agentligi tarkibidagi OMK tomonidan rasmiylashtiriladi.

218. Parvozlarga ruxsat etishning shartlariga rioya qilinishi to‘g‘ri va rasmiylashtirilishi ustidan javobgarlik quyidagilarga yuklatiladi:

a) UO komandiriga — CHECK-CAPTAIN, AE komandirlari, ularning o‘rinbosarlari va UO (xizmati)ning katta mutaxassislari uchun;

b) AE komandirlariga — aviazveno komandirlari va AE katta mutaxassislari uchun (zvenosiz tuzilmada HK komandirlari uchun);

v) aviazveno komandirlariga (eskadrilyasiz tuzilmada shtatdagi uchuvchiga) — HK komandirlari uchun;

g) UO (xizmati)ning katta mutaxassislariga — ekipaj a’zolari uchun (mutaxassisligi bo‘yicha);

d) HK komandirlariga — ekipaj a’zolari uchun.

219. Ruxsat etish shartlariga rioya qilish nazorati parvozlarni oylik va sutkalik rejalashtirishni amalga oshirayotgan uchuvchilar tarkibi mutaxassislari tomonidan olib boriladi.

220. Uchuvchilar tarkibini parvozlarga ruxsat etish tekshiruvi quyidagi hollarda amalga oshiriladi:

a) yangi o‘zlashtirilgan HKda birinchi mustaqil parvozdan oldin;

b) birinchi mustaqil parvozdan oldin (aviatsiya ishlari turlari bo‘yicha);

v) boshqa murakkabroq meteosharoitlar va sutka vaqtlarida parvozlardan oldin;

g) HKda oldin foydalanilmagan yangi o‘rnatilgan uskuna va tizimlardan foydalanadigan parvozlardan oldin;

d) toifani berish (oshirish) va tasdiqlashda;

e) parvoz tekshiruvining kalendar amal qilish muddati uzaytirilganda.

221. Parvozlarga ruxsat etish tekshiruvining tasdiqlanishi, shuningdek “O‘zaviatsiya” agentligi, aviakorxonalar (aviakompaniyalar)ning alohida ko‘rsatmalari bo‘yicha amalga oshiriladi.

222. Yangi o‘zlashtirilgan HKdagi parvozlar, aviatsiya ishlari turlari bo‘yicha mustaqil parvozlar, minimumni tasdiqlash va berishga ruxsat etish tekshiruvlari HK toifasining UTTDga muvofiq amalga oshiriladi.

223. Parvoz tekshiruvlari UTTD muvofiq komandir-uchuvchilar, instruktorlik tarkibidagi shaxslar tomonidan bajariladi.

224. Ikkinchi uchuvchida uchuvchilik texnikasi tekshiruvini biriktirilgan ekipaj tarkibida HKning komandiri bajarishi mumkin, agarda u:

a) ushbu turdagi HKda so‘nggi meteominimum bo‘yicha parvozlarga ruxsatga ega bo‘lsa;

b) uslubiy tayyorgarlikdan o‘tgan va ushbu turdagi tekshiruvga UO komandirining buyrug‘i bilan ruxsat etilgan bo‘lsa.

225. Bir nechta turdagi HKda komandir-uchuvchilar tarkibi instruktorlik, uchuvchilar tarkibi va bortoperatorlarning parvozida ushbu Qoidalarning 172-bandida nazarda tutilgan kalendar muddatlardagi parvoz tekshiruvlari quyidagilarda o‘tkaziladi:

a) uchuvchilarda — uchuvchilik texnikasi har bir HK turida, samolyotni yo‘nalish bo‘yicha boshqarish texnikasi esa — oliy turdagi HKda (toifa bo‘yicha teng bo‘lgan HK turida);

b) ekipajning boshqa a’zolarida — mutaxassislik bo‘yicha har bir HK turida amaliy ishi.

226. Parvoz ta’lim tashkilotlari yoki boshqa aviakompaniya (aviakorxona)lardan kelgan uchuvchi va shturmanlar mustaqil parvozlarni bajarishdan oldin quyidagi tekshiruvlardan o‘tishlari lozim:

a) uchuvchilik va samolyotni yo‘nalish bo‘yicha boshqarish texnikasi (uchuvchilar uchun);

b) samolyotni yo‘nalish bo‘yicha boshqarish texnikasi (shturmanlar uchun).

227. Uchuvchilar otryadi katta bortoperatorini tekshirish UO komandirining ruxsati bo‘yicha aynan o‘sha uchuvchilar otryadining bortoperator-instruktori yoki uchuvchilar otryadining katta bortmuhandisi tomonidan o‘tkaziladi.

228. HK komandirlari va shturmanlarini uchish va yo‘nalish punkti orasidagi yo‘nalishlar bo‘yicha aerodromlarga mustaqil parvozlarni bajarishga ruxsat etish, quyidagi dastlabki tanishtiruv parvozidan so‘ng amalga oshiriladi:

1) aerodromlarga:

a) tog‘li — kamida ikki marta;

b) tog‘li emas — kamida bir marta.

2) uchish va qo‘nish punkti orasidagi yo‘nalish bo‘yicha:

a) 1, 2, 3-toifali HKdagi parvozlarda — kamida bir marta;

b) 4-toifadagi HK va vertolyotlarda tog‘li hududlar ustidagi parvozlarda — kamida ikki marta;

v) 4-toifadagi HK va vertolyotlarda tog‘li bo‘lmagan hududlar ustidagi parvozlarda — kamida bir marta.

3) MNPS samoviy hududi va Shimoliy Atlantika ustidan:

a) Sharqda ishlab chiqarilgan HK ekipajining a’zolari uchun — kamida ikki marta;

b) G‘arbda ishlab chiqarilgan HK ekipajining a’zolari uchun — kamida bir marta.

229. Mazkur qoidalarning 228-bandida nazarda tutilgan tanishtiruv parvozlarini qo‘shib o‘tkazishga ruxsat etiladi.

230. Dastlabki tanishtiruv parvozi borish va qaytish yo‘nalishida amalga oshiriladi.

231. G‘arbda ishlab chiqarilgan HKning ikkinchi uchuvchilari va Sharqda ishlab chiqarilgan HKning bortradistlarini MNPS samoviy hududi va Shimoliy Atlantika ustidan parvozlarga ruxsat etish ushbu Qoidalarning 228-bandida ko‘rsatilgan dastlabki tanishtiruv parvozidan so‘ng amalga oshiriladi.

232. Dastlabki tanishtiruv parvozi komandir-uchuvchilar tarkibi a’zolari yoki tegishli mutaxassislik bo‘yicha (uchuvchi — uchuvchini, shturman — shturmanni) shtatdagi instruktorlar tomonidan amalga oshiriladi.

233. Uchish va qo‘nish punkti orasidagi yo‘nalishlar bo‘yicha va aerodromlarga tanishtiruv parvozlari SAT-II-III hamda SAT-I minimumi bo‘yicha parvozlarga ruxsat berilgan komandir-uchuvchilar tarkibidagi shaxslar bilan o‘tkaziladi, MNPS samoviy hududi, Shimoliy Atlantika ustidagi samoviy hudud hamda aviakompaniyalar tomonidan belgilangan maxsus va tog‘li aerodromlar bundan mustasno.

Tanishtiruv parvozlari g‘arbda ishlab chiqarilgan HKda shturman-instruktor sifatida parvozlarga ruxsati bo‘lgan uchuvchilar otryadi katta shturmani va undan yuqori lavozimdagi shturmanlar tomonidan o‘tkaziladi.

234. Il-114-100 HK komandir-uchuvchilar tarkibidagi shaxslar bilan uchish hamda qo‘nish punktlari orasidagi yo‘nalishlar bo‘yicha va aerodromlarga tanishtiruv parvozlari mazkur turdagi HKda shturman-instruktor sifatida parvozlarga ruxsati bo‘lgan uchuvchilar otryadi katta shturmani va undan yuqori lavozimdagi shturmanlar tomonidan o‘tkaziladi.

235. HK ekipaj a’zolarining MNPS samoviy hududi va Shimoliy Atlantika ustida dastlabki tanishtiruv parvozlarini bajarishga, komandir-uchuvchilar tarkibi shaxslari yoki ushbu Qoidalarning XIII bobi 3 paragrafiga muvofiq tayyorgarlikni o‘tagan va amaldagi dastlabki tanishtiruv parvozi ko‘nikmasiga ega bo‘lgan shtatdagi instruktorlar ruxsat etiladilar.

236. Aerodromlarga, shuningdek uchish va qo‘nish punkti orasidagi yo‘nalishlar bo‘yicha dastlabki tanishtiruv parvozlarisiz mustaqil parvozlarga ruxsat etish to‘g‘risidagi qarorni, uchuvchilar otryadi komandiri (shef-uchuvchi) quyidagi sharoitlarda uchuvchi yoki shturmanning tayyorligiga bog‘liq bo‘lgan holda qabul qilishi mumkin:

1) tog‘li bo‘lmagan aerodromlarga va MDH mamlakatlari chegarasida uchish va qo‘nish punkti orasidagi yo‘nalishlar bo‘yicha, agarda:

a) HK komandiri — birinchi malaka toifasidagi uchuvchi bo‘lsa;

b) HK komandiri — malaka toifasidan qat’i nazar, havodan tanlangan maydonchalarga qo‘nishlar bilan trassadan tashqaridagi parvozlarga ruxsat etilgan bo‘lsa;

v) HK shturmani — birinchi malaka toifasidagi shturman bo‘lsa;

2) uchish va qo‘nish punkti orasidagi yo‘nalishlar bo‘yicha va aerodromlarga, agarda:

a) ushbu turdagi HKda (MNPS samoviy hududi va Shimoliy Atlantika ustidagi parvozlardan tashqari) instruktorlar ishiga ruxsat etilgan, ikkinchi malaka toifasidan past bo‘lmagan HK komandiri yoki shturmani bo‘lsa;

b) uchish va qo‘nish punkti orasidagi yo‘nalishlar bo‘yicha ushbu aerodromlarda, o‘tgan 36 oy mobaynida HK komandiri yoki shturmani 228-bandning talablariga muvofiq aynan o‘sha toifadagi HKda (uchuvchi HKK sifatida) yoki ushbu turdagi HKda HKK va shturmani stajyorlar sifatida parvozlarni bajargan bo‘lsalar.

237. Ekspluatant ushbu turdagi HKning barcha komandirlari va shturmanlarining malaka toifasi, egallayotgan lavozimi va ushbu turdagi HKda ish tajribasidan qat’i nazar, dastlabki tanishtiruv parvozlarni bajarish majburiy hisoblangan maxsus aeroportlar va yo‘nalishlar ro‘yxatini ishlab chiqishi va PAQga kiritishi mumkin.