Ushbu Nizom Vazirlar Mahkamasining 1994-yil 19-yanvar 15-son “Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankining takliflari toʻgʻrisida”gi qaroriga asosan ishlab chiqilgan boʻlib, u tijorat banklarining balanslarida aks ettirilgan, hamda tijorat banklarining elektron toʻlovlar tizimi orqali oʻtkazilgan toʻlov hujjatlaridagi maʼlumotlarni muhofaza qilish maqsadida joriy etilmoqda.

1.1. Barcha tijorat banklarida amaliyot kuni natijalariga ishlov berish maqsadida barcha texnologik jarayonlarni Bank amaliyot kuni (BAK) dasturlari talablariga asosan bajaruvchi, hamda memorial orderlarni yozuvga chiqarilishini oʻz ichiga olgan bank amaliyoti kuni tarmoq dasturi qoʻllanilib, Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan ishlab chiqilib amalga kiritilgan meʼyoriy hujjatlar talablariga javob berishi lozim.

1.2. Har bir masʼul ijrochi, boʻlim boshliqlari bosh buxgalter oʻrinbosarlarining xonalariga oʻrnatilgan ishchi stansiyalari ularga kirish uchun — nomli parollarga ega boʻlishi va shu bilan birga global tarmoqqa ulanib ishlash vakolatiga ega boʻlgan xodimlarning ishchi stansiyalari mazkur tarmoqqa ulanishga ruxsat beruvchi dasturli — apparatli vositalar bilan jihozlanishi lozim.

1.3. Tijorat banklarining bosh serveri tijorat banki ichki vakillik hisobvaragʻi qoldigʻi bilan hamda elektron toʻlov hujjatlari bilan toʻgʻri taqqoslanganligini koʻrsatuvchi fayllarni belgilangan tartibda dasturiy yoʻl bilan shakllantirishi lozim.

1.4. Bank amaliyot kuni butun kompleksini yil boshidan eʼtiboran oʻsib beruvchi yakunlar bilan har kuni dasturiy yoʻl bilan arxivlashtirishni tashkil qilish lozim. Arxivni saqlash muddati 10 yil.

1.5. Tijorat banklari Bosh boshqarmalari tomonidan kamida ikkita qoʻshimcha arxiv saqlash punktlari tashkil etilishi va u erda tijorat banki barcha boʻlimlarining arxivlarining nusxalari saqlanishi lozim.

2.1. Har bir tijorat banki undagi amaliyot kunini tashkil etish hamda elektron toʻlovlar tizimi orqali banklararo hisob-kitoblar amalga oshirish boʻyicha 1 va 2-ilovalarga muvofiq tuzilma tashkil etishi shart.

2.2. Tijorat banklarining rahbarlari, bosh buxgalterlari bank balansida va elektron toʻlovlar tizimi orqali oʻtkazilgan toʻlov hujjatlarida aks ettirilgan maʼlumotlarning qonuniyligi va but saqlanishi uchun, shuningdek maʼlumotlarning toʻgʻri arxivlashtirilishi uchun shaxsan javob beradilar.

2.3. Barcha kirim-chiqim orderlari alohida xonada joylashgan va lokal tarmoqqa ulangan printerda qogʻozga tushirilishi va belgilangan tartibda imzolar bilan rasmiylashtirilishi lozim.

2.4. Tijorat banklarining rahbarlari pul birliklariga bevosita xizmat koʻrsatuvchi xodimlar bilan amaldagi mehnat shartnomasiga muvofiq toʻliq moddiy javobgarlik toʻgʻrisida yozma shartnoma tuzishlari lozim.

2.5. Agar yoʻl qoʻyilgan tartibbuzarliklar natijasida tijorat banki mijozlarga, Markaziy bankka, soliq organlariga jarima toʻlab zarar koʻrgan boʻlsa, aybdor shaxslar mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikda koʻzda tutilgan hajm va tartibda moddiy javobgarlikka tortiladi.

Agar xodim elektron toʻlovlar tizimi orqali mijozlarning hisobvaraqlardan yoki bankning ichki hisobvaraqlaridan mablagʻlarni hisobdan chiqarmasdan elektron toʻlovlar hujjatlari fayllarini joʻnatganligi natijasida tijorat bankiga zarar yetkazgan boʻlsa, zarar mehnat qonunchiligida belgilangan tartibda undirib olinadi.

Ichki audit xodimi har kuni, bank amaliyot kuni tugab, buxgalteriya hujjatlari hisoblab chiqilib, ular kunlik aylanmalarning jamlama maʼlumotlari bilan solishtirilganidan keyin har bir hujjatni shaxsiy hisobvaraqlar bilan taqqoslab, haqiqatan ham mablagʻlar toʻlovchining hisobvaragʻidan chiqarilganini tekshiradi hamda birma-bir tekshiruv oʻtkazganini kundalik hujjatlar muqovasiga imzo chekish yoʻli bilan tasdiqlaydi. Mablagʻlarning hisobvaraqlardan notoʻgʻri chiqarilgani aniqlansa, bu haqda bank rahbariga yozma ravishda xabar beradi. Rahbar tafsilotlarni aniqlaganidan keyin aybdorlarga nisbatan yuqorida aytilgan choralarini qoʻllaydi. Taqqoslash nihoyasiga yetkazilgach, ichki audit xodimi bankning kundalik hujjatlarini joriy arxivga topshirib, bu haqda maxsus daftarga imzo chektirib oladi. Shundan keyin mazkur daftarni har kuni boshqaruvchiga olib boradi, shu maqsadda ochilgan uning daftariga hujjatlar birma-bir tekshirilgani va arxivga topshirilgani toʻgʻrisida imzo chekadi.

2.6. Barcha kiruvchi va chiquvchi toʻlov hujjatlari har kuni tijorat banki tomonidan daxl etishga berilmaydigan koʻrinishida dasturiy arxivlanadi. Arxivning saqlanish muddati 10 yil.

2.7. 1-ilovada koʻrsatib oʻtilgan, tijorat banklari tomonidan ochishga ruxsat etilmagan arxivlarni yigʻish uchun moʻljallangan arxivator (arxivator — axborotni bir marotaba yozish va koʻp marotaba oʻqish uchun moʻljallangan qurilma) kaliti Markaziy bankning Xavfsizlik va axborotni muhofaza qilish departamenti xodimlarida saqlanadi.

Tijorat banklari tomonidan daxl etishga berilmaydigan arxiv dasturiy ravishda arxivatorga koʻchirilishi (nusxalanishi) va bunda arxivning qogʻozdagi yozuvi chiqarilishi shart. Yozma shaklda chiqarilgan arxivda uni chiqarilgan vaqti, sanasi, axborotning hajmi, yozuvning oxirida arxivlashtirgan shaxsning familiyasini, ismi-sharifini, imzosini, hamda tashqi saqlovchi qurilmaning nomini oʻz ichiga olgan boʻlishi shart. Yozuvga chiqarilgan maʼlumot seyfda saqlanishi lozim.

2.8. Tijorat banklarida elektron arxiv maʼlumotlarini toʻgʻri yigʻish va saqlash uchun javobgar shaxslar bank buyrugʻi orqali tayinlanadi (BAK arxivlarini yigʻish va tijorat banki tomonidan daxl etishga berilmaydigan arxivni yigʻish uchun javobgarlar), bunda bosh buxgalter doimiy ravishda arxivlarni toʻgʻri yigʻilishini nazorat qilib boradi.

2.9. Markaziy bank Xavfsizlik va axborotni muhofaza qilish departamenti xodimlari tijorat banklaridagi rejali tekshiruvlarini amalga oshirish vaqtida, Bank amaliyot kuni kompleksining arxivlari va shifrlangan toʻlov fayllarini ochmasdan (rasshifrovka qilmay), ularni tanlov asosida nomi va sanasi boʻyicha tekshirib koʻrib, qogʻozga tushirilgan maʼlumotlar bilan solishtiradilar.

Zarur hollarda, avtomatlashtirilgan bank texnologiyasi tizimida yoʻl qoʻyilgan kamchiliklar va qoidabuzarliklarning sababini aniqlash uchun komissiya tuziladi va tijorat banklari tomonidan daxl etilishi ruxsat berilmagan arxivlar batafsil tekshirib chiqiladi.

Komissiya tarkibiga: Markaziy bankning vakolatli vakillari, tijorat bankining Bosh boshqarmasi vakillari bilan birga boʻlim rahbari, bosh buxgalteri, arxivlar uchun javobgar shaxs va tarmoq administratori kiritilishi shart.

2.10. Barcha elektron toʻlovlar joʻnatilish vaqtida elektron imzo bilan tasdiqlangan va shifratsiya bilan himoyalangan boʻlishi shart. Tijorat banki tomonidan Hisoblar markaziga uzatish uchun tayyorlangan elektron toʻlov hujjatlari, bosh buxgalter tomonidan ularning toʻliqligi va toʻgʻri tuzilganligiga tekshirib chiqiladi. Elektron hujjatlar, bosh buxgalter tomonidan asl nusxalari bilan solishtirib, tekshirib chiqilganidan keyin (bosh buxgalter boʻlmagan vaqtida Tijorat banki buyrugʻi bilan elektron imzo qoʻyish uchun bosh buxgalter oʻrinbosari tayinlanadi) elektron imzo bilan tasdiqlanadi (imzo elektron kartochkada yoki disketada boʻlishi mumkin).

2.11. Axborot avtomatik tarzda Bank amaliyot kunida shifratsiya jarayonidan oʻtishi va Axborotlashtirish bosh markaziga, viloyatlarda Hududiy axborotlashtirish markaziga yuborilishi lozim. Elektron kartochkasidagi yoki disketadagi elektron imzo Bosh buxtalterda, uning muhrlanadigan seyfida saqlanishi lozim. Elektron imzoni boshqa xodimlariga berish qatʼiyan man qilinadi.

2.12. Tijorat bankining masʼul xodimlari tomonidan elektron imzo bilan ishlash texnologiyasi tartibi buzilgan hollarda, aybdor shaxslar joriy qonunlar asosida javobgarlikka tortiladilar.

2.13. Tijorat banklarining asosiy X.25 yoki Frame Relay aloqa tarmoqlari buzilganda axborot uch usulda uzatilishi va qabul qilinishi mumkin:

1) Tijorat banklarining Axborotlashtirish Bosh markazi yoki Hududiy axborotlashtirish markazi bilan kommutatsiyali telefon tarmogʻi orqali ishlash tartibi:

Kommutatsiyali telefon tarmogʻi orqali ishlashga vaqtincha, asosiy X.25 yoki Frame Relay tarmoqlari orqali ishlash imkoniyati boʻlmagan holdagina ruxsat beriladi;

Tijorat banki Axborotlashtirish Bosh markazi yoki Hududiy axborotlashtirish markaziga qoʻngʻiroq qilib, kommutatsiyali telefon tarmogʻi orqali ishlashga ruxsat olishi, soʻngra kommutatsiyali telefon tarmogʻi orqali axborot almashinuvini amalga oshirishi kerak. Axborotlashtirish Bosh markazi yoki Hududiy axborotlashtirish markazi darhol Markaziy bankning Xavfsizlik va axborotni muhofaza qilish departamentiga bu haqda xabar beradi;

Tijorat banki Axborotlashtirish Bosh markazi yoki Hududiy axborotlashtirish markazi bilan kommutatsiyali telefon tarmogʻi orqali axborot almashinishi toʻgʻrisida uch nusxada dalolatnoma tayyorlaydi. Tijorat banki dalolatnomaning bir nusxasini Axborotlashtirish Bosh markazi yoki Hududiy axborotlashtirish markaziga, ikkinchisini Markaziy bankning Xavfsizlik va axborotni muhofaza qilish departamentiga yuboradi, uchinchi nusxani oʻzida saqlab qoladi;

Har kuni amaliyot kuni oxirida Axborotlashtirish Bosh markazi va Hududiy axborotlashtirish markazlari Markaziy bankning Xavfsizlik va axborotni muhofaza qilish departamentiga kommutatsiyali telefon tarmogʻi orqali ishlagan tijorat banklari toʻgʻrisida yozma ravishda maʼlumot beradilar.

2) Disketalar yordamida elektron axborotlarni uzatish, boshqa ruxsat etilgan usullardan foydalanish imkoniyati boʻlmagan favqulodda hollarda qoʻllanilib, u quyida keltirilgan tartibda amalga oshiriladi:

a) Hududiy axborotlashtirish markazi yoki Bosh axborotlashtirish markazi bilan elektron axborotlarni disketalar yordamidagi almashuvini amalga oshirish uchun, almashuv tashabbuskori tomonidan axborotni qabul qiluvchi tashkilot boshligʻi nomiga xat yuboriladi. Xatga tashabbuskor rahbarining imzosi qoʻyilgan boʻlib, unda sanani, elektron axborotlarni disketa orqali oʻtkazilishining sababini, axborotni disketa orqali uzatuvchi yoki qabul qiluvchi xodimning familiyasini va lavozimini, disketa toʻgʻri tayyorlanganligining tasdigʻi olinganligini koʻrsatish lozim.

Tijorat bankining hisoblash markaziga uzatish uchun tayyorlagan axboroti, uning bosh buxgalteri tomonidan tekshiriladi va mashina yozuviga chiqariladi.

b) Elektron axborotlarni disketa orqali uzatishga tayyorlashda, kamida ikkita disketa — asosiy va qoʻshimcha disketalar tayyorlanishi zarur va quyidagilarga rioya qilish lozim:

disketani MS DOS formatida formatlashtirish;

uzatishga moʻljallangan fayllarning nomi 8.3 formatda (8 bayt — fayl nomining uzunligi. 3 bayt — fayl kengaytmasining uzunligi) boʻlishi kerak;

axborot disketaga standart koʻchirish dasturlari orqali koʻchiriladi (MS DOS operatsion sistemasidagi COPY buyrugʻi, Norton Commander vositalari, Windows vositalari);

disketada, uzatishga moʻljallanmagan axborotlar boʻlmasligi lozim;

disketadagi axborot viruslarning yoʻqligiga tekshirilgan boʻlishi zarur;

har bir disketaga ikkitadan maʼlumotnoma ilova qilinishi kerak boʻlib ularda: disketaning taqqoslash raqami, yaʼni muvofiq disketaga qoʻyilgan raqam bilan mos tushadigan raqam, uzatishga moʻljallangan barcha fayllarning nomi, hajmi, fayllar yaratilgan sana va vaqti, maʼlumotnomaning olingan vaqti va kunini, ijro etuvchining, yaʼni maʼlumotnoma olgan xodimning familiyasi va lavozimi koʻrsatilgan boʻlishi kerak (maʼlumotning shakli 3-ilovada keltirilgan).

maʼlumotnomalarga javobgar shaxs va ijro etuvchi tomonidan imzo chekilgan boʻlishi kerak.

v) Tijorat banki tomonidan Hududiy axborotlashtirish Markaziga (Axborotlashtirish Bosh Markaziga) axborotni disketada yetkazuvchi sifatida bosh muxosib, bosh muxosib yordamchisi yoki vakolatli boshqa xodim boʻlishi mumkin.

g) Axborotni disketada qabul qilib oluvchi Hududiy axborotlashtirish Markazi (Axborotlashtirish Bosh Markazi) xodimi quyidagilarni bajarishi zarur:

xatning mavjudligini va uning toʻgʻri tuzilganligini tekshirishi;

maʼlumotnomalarning mavjudligini va ularda zarur boʻlgan rekvizitlarning qayd qilinganligini tekshirishi;

disketani virus yoʻqligiga tekshirishi;

disketadan oʻz programmasi orqali ikki nusxada maʼlumotnoma olishi;

oʻzi olgan maʼlumotnomalarni disketa bilan birga keltirilgan maʼlumotnomalarga solishtirib koʻrishi lozim.

Maʼlumotnomalar bir-biriga mos kelishi zarur.

Yuqorida keltirilgan shartlar toʻliq bajarilmasa disketadagi axborot qabul qilinmaydi.

d) Barcha shartlarga rioya qilingandagina, Hududiy axborotlashtirish Markazi (Axborotlashtirish Bosh Markazi)ning axborotni disketada qabul qilib oluvchi xodimi quyidagilarni bajaradi:

disketadan axborotni kompyuterga oʻtkazadi;

toʻrtta maʼlumotnomaga imzo qoʻyadi;

disketa bilan birga taqdim etilgan maʼlumotnomalarning birini va qabul qilish vaqtida olingan maʼlumotnomaning bir nusxasini, disketa bilan qoʻshib qaytarib beradi;

disketa orqali qabul qilib olingan maʼlumotni belgilangan tartibda joʻnatadi;

disketa bilan keltirilgan maʼlumotnomalarning va qabul qilish vaqtida olingan maʼlumotnomalarning ikkinchi nusxalarini kundalik hujjatlarga tikib qoʻyadi;

favqulotdagi holatlar daftariga, axborotning disketa orqali qabul qilinganligini yozib qoʻyadi. Shu bilan birga daftarga axborotning qabul qilingan sanasi, vaqti, qabul qilingan fayllarning nomi va hajmi, axborot uzatuvchining rekvizitlari kiritib boriladi. Disketa orqali axborotni qabul qilgan xodim daftarga oʻz imzosini qoʻyadi;

disketa orqali qabul qilingan axborotlarni belgilangan joyga toʻgʻri uzatilishini nazorat qilib boradi.

e) Axborotni disketada qabul qilib oluvchi Hududiy axborotlashtirish Markazi (Axborotlashtirish Bosh Markazi) xodimi, oʻrnatilgan qoidalarga asosan qabul qilingan axborot mazmunining xatoligiga javobgar emas.

j) Hududiy axborotlashtirish Markazi (Axborotlashtirish Bosh Markazi)ning axborotni disketalar orqali uzatuvchi xodimi, uzatish qoidalarining barchasiga rioya qilgani holda, disketaning holatiga va vujudga kelgan yaroqsiz joylariga javobgar boʻlmaydi.

3) Tijorat banki X.25, Frame Relay va kommutatsiyali telefon tarmogʻi orqali ishlash imkoniyati boʻlmagan holda ikkinchi tijorat banki aloqa tarmogʻidan foydalanib ishlash tartibi:

Tijorat banki oʻziga yaqin boʻlgan tijorat banklarining biriga yozma ravishda murojaat qilishi va shu bank rahbarining roziligi bilan mazkur usulda axborot almashinuvini amalga oshirishi mumkin. Aloqa tizimi nosoz boʻlgan tijorat bankining oʻziga yaqin boʻlgan tijorat banklari aloqa tizimidan foydalanib turish toʻgʻrisidagi iltimosi rad etilgan taqdirda, u mazkur Nizomning 2.13-bandining 2-chi “Disketalar yordamida elektron axborotlarni uzatish” bandiga asosan ishlashi kerak;

Oʻz aloqa tarmogʻini foydalanish uchun beruvchi tijorat banki Axborotlashtirish bosh markazi yoki Hududiy axborotlashtirish markazi direktori nomiga quyidagi mazmundagi DOS formatidagi modem xatini SkkkkkDD.TXT (bu erda S-boʻlishi shart boʻlgan harf, kkkkk-MFO kodi, DD-xat yuborilayotgan sana) koʻrinishida nomlangan faylda yuboradi, shu sanada joʻnatiladigan keyingi modem xati fayllarining kengaytirilgan nomi TX1, TX2.... kabi nomlanadi.

XXXXX (MFO kodi va bank nomi) tijorat bankining 19__ yil “__” ______ dagi № ___ sonli xatiga asosan, (xatda koʻrsatilgan qisqacha sabab) tufayli, mazkur bank bizning kkkkk (MFO kodi va bank nomi) bank aloqa tarmogʻi orqali ishlashiga imkoniyat yaratib berishingizni soʻraymiz.

kkkkk Bank boshqaruvchisi Ismi, sharifi

Bu erda: XXXXX — aloqa tarmogʻi nosoz tijorat banki kodi.

kkkkk — aloqa tarmogʻi soz boʻlgan tijorat banki kodi.

Axborotlashtirish Bosh markazi yoki Hududiy axborotlashtirish markazi mazkur modem xati nusxasini Markaziy bankning Xavfsizlik va axborotni muhofaza qilish departamentiga beradi. Axborotlashtirish Bosh markazi yoki Hududiy axborotlashtirish markazi qabul qilingan modem xatiga asosan javob yuboradi. Javob № kkkkkDD.TXT (bu erda №-boʻlishi shart boʻlgan harf, kkkkk — MFO kodi, DD — xat yuborilgan sana) koʻrinishida nomlangan fayl boʻlib, shu sanada joʻnatiladigan keyingi javob fayllarining kengaytirilgan nomi TX1, TX2.... kabi nomlanadi. Ushbu javob faylida soʻralgan ishlash imkoniyatlari yaratib berilganligi, muddati yoki boshqa tegishli axborotlar boʻlishi kerak.

Tijorat banki javob faylini olmagan taqdirda Axborotlashtirish bosh markazi yoki Hududiy axborotlashtirish markaziga telefon qilishi kerak.

Tijorat banki ushbu usulda ishlashga majbur boʻlish sabablarini aniq koʻrsatgan holda, amalga oshirilgan axborot almashinuvi toʻgʻrisida toʻrt nusxada dalolatnoma tayyorlaydi, bir nusxasi Axborotlashtirish Bosh markazi yoki Hududiy axborotlashtirish markaziga, ikkinchisini Markaziy bankning Xavfsizlik va axborotni muhofaza qilish departamentiga, uchinchisini aloqa tarmogʻidan foydalanilgan tijorat bankiga yuboradi, toʻrtinchisini oʻzida saqlab qoladi;

Har kuni amaliyot kuni oxirida Axborotlashtirish Bosh markazi va Hududiy axborotlashtirish markazlari Markaziy bankning Xavfsizlik va axborotni muhofaza qilish departamentiga kommutatsiyali telefon tarmogʻi orqali ishlagan tijorat banklari toʻgʻrisida yozma ravishda maʼlumot beradilar.

3.1. Tijorat banklari bosh boshqarmalari yoki viloyat boshqarmalarining buxgalteriya xodimlari har oyda bir marotaba oʻz banklariga tegishli boʻlimlarda mazkur Nizom talablarining bajarilishi ustidan tekshiruv oʻtkazishadi.

Tekshirishlar natijasi dalolatnoma bilan rasmiylashtirilib, unda keltirilgan qoidabuzarlik va kamchiliklarni bartaraf etish choralari koʻrilgan holda Bosh banklarga yuboriladi.

3.2. Tijorat banklarining taftish guruhlari kamida bir yilda bir marotaba mazkur Nizom talablarining bajarilishi ustidan tekshiruv olib boradilar.

3.3. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki Xavfsizlik va axborotlarni muhofaza qilish departamenti tomonidan muvofiqlashtirilgan reja — jadvallari asosida, tijorat banklari Bosh boshqarmalari va boʻlimlarida mazkur qoidalarning talablarini bajarilishi ustidan tekshiruvlar oʻtkaziladi.