[
OKOZ:1.09.00.00.00 Tadbirkorlik va xoʻjalik faoliyati / 09.15.00.00 Transport / 09.15.05.00 Havo transporti / 09.15.05.01 Umumiy qoidalar]
[
TSZ:1.Iqtisodiyot / Transport. Yoʻl xoʻjaligi. Harakat va parvozlar xavfsizligi]
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining
Oʻzbekiston Respublikasi samoviy hududida aviatsiya parvozlarining asosiy qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida
Oʻzbekiston Respublikasi Havo kodeksining
2-moddasiga muvofiq Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi:
1. Oʻzbekiston Respublikasi samoviy hududida aviatsiya parvozlarining asosiy qoidalari
ilovaga muvofiq tasdiqlansin.
2. Oʻzbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi va Oʻzbekiston Respublikasi Parvozlar xavfsizligini nazorat qilish davlat inspeksiyasi oʻzlari qabul qilgan normativ-huquqiy hujjatlarni ikki oy muddatda ushbu qarorga muvofiqlashtirsinlar.
3. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi Bosh vazirining oʻrinbosari B.I. Zakirov zimmasiga yuklansin.
Oʻzbekiston Respublikasi Bosh vaziri SH. MIRZIYOYEV
Vazirlar Mahkamasining 2016-yil 18-oktabrdagi 349-son qaroriga
ILOVA
Oʻzbekiston Respublikasi samoviy hududida aviatsiya parvozlari
1. Ushbu Asosiy qoidalar parvozlar xavfsizligini kafolatlovchi eksperimental, davlat va fuqaro aviatsiyasi havo kemalarining parvozlarini tashkil etish va bajarish, ularga xizmat koʻrsatish hamda havo harakatini boshqarishning umumiy tartibini belgilaydi.
2. Ushbu Asosiy qoidalarda quyidagi shartli qisqartmalar qoʻllaniladi:
UUA | — | uchuvchisiz uchish apparati |
YKRM | — | yaqindan keltiruvchi radiomayoqli punkt |
HHK | — | harbiy havo kuchlari |
BPChB | — | bulutlarning pastki chegarasining balandligi |
IKRL | — | ikkilamchi kuzatish radiolakatori |
UUA | — | uchuvchisiz uchish apparati |
UKRM | — | uzoqdan keltiruvchi radiomayoqli punkt |
UQY | — | uchish-qoʻnish yoʻlagi |
QQB | — | qaror qabul qilish balandligi |
HT | — | havo trassasi |
SHF YBT BM | — | samoviy hududdan foydalanish yagona boshqaruv tizimining bosh markazi |
SHF (HHF) | — | samoviy hududdan foydalanish (havo hududidan foydalanish) |
ANN | — | aerodromning nazorat nuqtasi |
MXB | — | minimal xavfsiz balandlik |
MHY | — | mahalliy havo yoʻnalishi |
MPB | — | minimal pasayish balandligi |
QT | — | qisqa toʻlqinlar |
QDP | — | qoʻmondonlik dispetcherlik punkti |
PAOY | — | parvozlarni amalga oshirish yoʻriqnomasi |
MDP | — | mahalliy dispetcherlik punkti |
HHXK | — | havo harakatiga xizmat koʻrsatish |
AKR | — | alohida keltiruvchi radiostansiya |
HHMQ | — | Havo hujumidan mudofaa qoʻshinlari |
VPQ | — | vizual parvoz qoidalari |
UPQ | — | uskunalar boʻyicha parvoz qoidalari |
SBHBP | — | soʻrov boʻyicha hisobot berish punkti |
MHBP | — | majburiy hisobot berish punkti |
YY | — | yurish yoʻlagi |
RLN | — | radiolokatsion nazorat |
RLS | — | radiolokatsion stansiyasi |
PEQ | — | havo kemasi parvoz ekspluatatsiya qoʻllanmasi |
RNN | — | radionavigatsion nuqta |
RTT | — | radiotexnik taʼminot |
Rmin.kel. | — | minimal keltirilgan bosim |
OʻYHK | — | oʻta yengil havo kemasi |
MMSh | — | murakkab meteorologik sharoit |
HHB | — | havo harakatini boshqarish |
SHF YBT HM | — | samoviy hududdan foydalanish yagona boshqaruv tizimining hududiy markazi |
UQT | — | ultraqisqa toʻlqin |
ADF | — | avtomatlashtirilgan radiokompas (Automatic Direction Finding) |
AIP | — | aeronavigatsion axborotlar toʻplami (Aeronautical Information Publication) |
ATC Clearance | — | berilgan parvozlar rejasiga muvofiq parvozga dispecherlik ruxsati (Air Traffic Control Clearance) |
ATIS | — | aerouzel (aeroport) hududida axborotlarni avtomat tarzda yuborish xizmati (Automatic Terminal Information Service) |
DA/DH | — | qaror qabul qilish uchun absolyut/nisbatan balandlik (Decision Altitude / Decision Height) |
DME | — | uzoqlikni oʻlchash jihozlari (Distance Measuring Equipment) |
IFR | — | qurilmalar boʻyicha parvoz qilish qoidalari (Instrument Flight Rules) |
ILS | — | instrumental qoʻnish tizimi (Instrument Landing System) |
FL | — | parvoz esheloni (Flight Level) |
FP | — | parvoz rejasi (Flight Plan) |
FMS | — | parvozni boshqarish tizimi (Flight Management System) |
GBAS | — | funksional oʻshimchali quruqlik tizimi (Ground-based augmentation system) |
GLS | — | GBAS turidagi qoʻnish tizimi (GBAS Landing System) |
GPS | — | global pozitsiyalangan tizim (Global Positioning System) |
LMWRM | — | radiomarkerli yaqin masofaga uzatmali radiostansiya (Locator Middle With Radio Marker) |
LOWRM | — | radiomarkerli uzoq masofaga uzatmali radiostansiya (Locator Outer With Radio Marker) |
MSL | — | oʻrtacha dengiz sathi (Mean Sea Level) |
MLS | — | mikrotoʻlqinli qoʻnish tizimi (Microwave Landing System) |
MSSR | — | ikkilamchi monoimpulsli kuzatish radiolokatori (Monopulse Secondary Surveillance Radar) |
NDB/RB | — | yoʻnaltirilmagan radiomayoq / radiomayoq/ AURS (Non-Directional Beacon / Radio Beacon) |
NFA | — | elektron aloqa vositalari orqali yuboriladigan va amalda qoʻllash, har qanday aeronavigatsiya jihozlarining holati yoki oʻzgarishi, xizmat koʻrsatish va qoidalar yoxud xavf toʻgʻrisidagi maʼlumotni oʻz ichiga olgan xabarnoma, parvozlarni bajarish bilan bogʻliq boʻlgan xodimlar uchun muhim ahamiyatga ega boʻlgan oʻz vaqtidagi ogohlantirishlar (Notic for Airmen) |
NOTAM-1 | — | tartibsiz yuzaga keluvchi holatlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar 1-toifali xabarnoma orqali beriladi |
NOTAM-2 | — | oldindan rejalashtirilgan tadbirlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar 2-toifali xabarnoma orqali beriladi |
QFE | — | uchish qoʻnish yoʻlagi boshlanish sathining atmosfera bosimi (Question Field Elevation atmosfera bosimi radiotelefon kodining shartli belgisi) |
QNE | — | standart atmosfera bosimi 760 mm.sm.ust. (1013,2 mbar) (Question Nil Elevation atmosfera bosimi radiotelefon kodining shartli belgisi) |
QNH | — | standart atmosfera boʻyicha oʻrtacha dengiz sathiga keltirilgan aerodrom (punkt)ning atmosfera bosimi (QNH) (Question Nautical Height atmosfera bosimi radiotelefon kodining shartli belgisi) |
PSR | — | birlamchi kuzatish radiolokatori (Primary Surveillance Radar) |
AN | — | zonalashgan navigatsiya (Area Navigation) |
RVR | — | uchish-qoʻnish yoʻlagida koʻrish imkoniyatining uzoqligi (Runway Vizual Range) |
RA | — | nizoli vaziyatlarni bartaraf etish yuzasidan maslahatli xabar (Resolution Advisory) |
RAD | — | qoʻmondonlik radiostansiyasi (Radio) |
SNOWTAM | — | aerodromning ish hududida qor erishi, yogʻingarchilik va muz paydo boʻlishi natijasida yuzaga kelgan qor, muz, yogʻingarchilik yoki koʻlmak suvlari keltirib chiqqan xavfli sharoitlarning mavjudligi yoxud ularni bartaraf etish toʻgʻrisidagi belgilangan format boʻyicha maʼlumot beruvchi maxsus seriyali xabarnoma |
TA | — | havodagi vaziyat haqida konsultativ xabarlar (Traffic Advisory) |
TCAS | — | havoda toʻqnashuvlarni ogohlantiruvchi tizim (Traffic Collision Avoidance System) |
VFR | — | vizual parvozlarning qoidalari (Vizual Flight Rules) |
CUT | — | butunjahon koordinatsiyalangan vaqt (Coordinated Universal Time) |
GPa | — | gektopaskal |
kg | — | kilogramm |
km | — | kilometr |
km/s | — | kilometr soatiga |
M | — | Max soni |
m | — | metr |
mbar | — | millibar |
MGs | — | megagers |
m/s | — | metr soniyaga |
d.mili | — | dengiz mili |
daq | — | daqiqa |
mm/daq | — | millimetr daqiqasiga |
mm.sm.ust. | — | millimetr simob ustuni |
s | — | soniya |
t | — | tonna |
uz | — | uzel |
ft | — | fut |
3. Ushbu Asosiy qoidalarda quyidagi tushunchalar qoʻllaniladi:
mutlaq balandlik — oʻrtacha dengiz sathidan (MSL) nuqta yoki nuqta sifatida qabul qilingan obyekt sathigacha boʻlgan vertikal masofa;
favqulodda xabardor qilish — qidiruv-qutqaruv xizmatlarining yordamiga muhtoj boʻlgan havo kemalari toʻgʻrisida tegishli tashkilotlarni xabardor qilish uchun koʻrsatiladigan xizmat;
aviatsiya xodimlari — faoliyati parvozlarni tashkil etish, bajarish va taʼminlash, shuningdek, havo harakatiga xizmat koʻrsatish bilan bogʻliq boʻlgan shaxslar;
aviatsiya ishlari — korxonalar, muassasalar, tashkilotlar va fuqarolarning (buyurtmachining) texnologik yoki transport ishlab chiqarish jarayonlarini taʼminlash maqsadida, shuningdek, tajriba va ilmiy-tadqiqot ishlarini oʻtkazish, sanitariya va tabiatni muhofaza qilish choralarini amalga oshirish, aholiga tibbiy yordam koʻrsatish, tabiiy ofatlar, avariyalar va falokatlar oqibatlarini bartaraf etish uchun aviatsiya vositalari yordamida tijorat asosida bajariladigan maxsus operatsiyalar;
aerodromdagi atmosfera bosimi (aerodromdagi bosim) — uchish-qoʻnish yoʻlagining boshlangʻich nuqtasi darajasida oʻlchanadigan atmosfera bosimining simob ustuni millimetrlarida (mm simob ust.), millibarlarda (mbar) yoki gektopaskallarda (GPa) ifodalangan qiymati;
aerodrom — havo kemalarining qoʻnishi, uchishi yoki harakatlanishi uchun toʻliq yoki qisman moʻljallangan, maxsus jihozlangan yer yoki suv yuzasi boʻlagi boʻlib, unda tegishli binolar, inshootlar va uskunalar joylashgan;
togʻli aerodrom — aerodromning nazorat nuqtasiga nisbatan 25 km (14 dengiz mili) radiusda 500 m (1650 fut) va undan ortiq nisbiy balandlikdagi notekis relyefli hududda joylashgan aerodrom, shuningdek, dengiz sathidan 1000 m (3300 fut) va undan yuqori balandlikda joylashgan aerodrom;
vaqtinchalik aerodrom — yilning maʼlum davrida havo kemalari parvozini taʼminlash uchun moʻljallangan, doimiy inshootlar va uskunalarga ega boʻlmagan, biroq belgilangan tartibda hisobga olinishi va roʻyxatdan oʻtkazilishi shart boʻlgan aerodrom;
aerodrom harakati — aerodromning manyovr maydonidagi barcha harakatlar, shuningdek, aerodrom hududidagi (uchish va qoʻnish zonasidagi) barcha havo kemalarining parvozlari;
aerodrom dispetcherlik xizmati — aerodrom harakatiga koʻrsatiladigan dispetcherlik xizmati;
aeronavigatsiya maʼlumotlari — aeronavigatsiya maʼlumotlarini toʻplash, tahlil qilish va shakllantirishdan olingan axborot;
aerostat — koʻtarish kuchi aerostatik yoki bir vaqtning oʻzida aerostatik va aerodinamik tamoyillarga asoslangan uchish apparatlarining bir turi. Ular boshqariladigan (dirijabl, havo shari), boshqarilmaydigan (erkin parvoz qiluvchi), shar shaklidagi qobiqli (stratostatlar, radiozondlar, uchuvchi sharlar) va bogʻlangan turlarga boʻlinadi;
aerouzel — bir-biriga yaqin joylashgan aerodromlar boʻlib, ularda parvozlarni tashkil etish va amalga oshirish, shuningdek, havo harakatini boshqarishda maxsus kelishuv va muvofiqlashtirish talab etiladi;
barometrik balandlik — standart atmosfera boʻyicha maʼlum bir bosimga mos keladigan mutlaq balandlik qiymatlarida ifodalangan atmosfera bosimi;
xavfsiz parvoz balandligi — havo kemasini yer (suv) yuzasi yoki undagi toʻsiqlar bilan toʻqnashishdan himoya qiladigan eng past ruxsat etilgan parvoz balandligi;
moʻljalsiz joy — aniq xaritalari boʻlmagan bir xil koʻrinishdagi hududlar (tayga, dasht, choʻl, tundra, katta oʻrmon massivlari, shuningdek, kam oʻrganilgan joylar);
uchuvchisiz uchish apparati (UUA) — bortda uchuvchisiz parvozni amalga oshiradigan, boshqa joydan toʻliq masofadan boshqariladigan yoki dasturlashtirilgan holda parvozda toʻliq avtonom boʻlgan havo kemasi (havo kemalari modellari va boshqalar bundan mustasno);
chayqalish — havo kemasining turbulent atmosferada parvoz paytida yuzaga keladigan tartibsiz harakati (chayqalish kuchsiz deb hisoblanadi, agar ortiqcha yuklanishning oʻsishi ± 0,5g dan oshmasa, oʻrtacha — ± 1,0g gacha, kuchli — ± 1,0g dan ortiq; qoʻnish konfiguratsiyasida: oʻrtacha — ± 0,3 ÷ 0,4g, kuchli — ± 0,4g dan ortiq);
vektorlash — havo harakatini boshqarish kuzatish tizimidan foydalanish asosida maʼlum yoʻnalishlarni (trayektoriyalarni) koʻrsatish orqali havo kemalarini radiolokatsion yoʻnaltirishni taʼminlash;
vertodrom — vertolyotlarning toʻliq yoki qisman qoʻnishi, uchishi va harakatlanishi uchun moʻljallangan aerodrom yoki inshoot yuzasining maʼlum bir qismi;
vertolyot — taxminan vertikal holatda joylashgan oʻqlar atrofida kuch qurilmasi tomonidan aylantiriladigan bir yoki bir nechta koʻtaruvchi vintlar bilan havo reaksiyasi tufayli parvozda ushlab turiladigan havodan ogʻir havo kemasi;
aerostatning koʻtarilishi — aerostatning havodagi harakati boʻlib, bunda uning parvoz balandligi ortadi;
havo kemasining uchishi — yerdagi harakati tezlashib va yerdan uzilishni oʻz ichiga olgan, soʻngra uchish konfiguratsiyasiga oʻtish tugaydigan balandlikka koʻtarilishni qamrab olgan parvoz bosqichi;
uchish-qoʻnish yoʻlagi — havo kemalarining uchishi va qoʻnishi uchun tayyorlangan quruqlikdagi aerodromning muayyan toʻgʻri toʻrtburchak shaklidagi qismi;
koʻrinuvchanlik — atmosfera sharoitlari bilan aniqlanadigan va masofa birliklarida ifodalanadigan, kunduzi sezilarli yoritilmagan obyektlarni hamda kechasi sezilarli yoritilgan obyektlarni koʻrish va tanib olish imkoniyati;
uchish — qoʻnish yoʻlagidagi koʻrinuvchanlik (uchish-qoʻnish yoʻlagidagi koʻrinish masofasi) (RVR) — uchish-qoʻnish yoʻlagining markaziy chizigʻida turgan havo kemasi kabinasidan uchish-qoʻnish yoʻlagi yuzasidagi belgilarni yoki uchish-qoʻnish yoʻlagini chegaralovchi yoxud markaziy chiziqni koʻrsatuvchi chiroqlarni koʻrish mumkin boʻlgan masofa;
vizual parvoz — havo kemasining tabiiy ufq va yerdagi (yorugʻlik) arga nisbatan fazoviy holati va joylashuvi, shuningdek, uning boshqa havo kemalari, obyektlar va toʻsiqlarga nisbatan gorizontal va vertikal boʻyicha oʻzaro joylashuvi ekipaj tomonidan koʻz bilan aniqlanadigan sharoitlarda amalga oshiriladigan parvoz;
vizual meteorologik sharoitlar — belgilangan minimal koʻrsatkichlarga mos keladigan yoki ulardan yuqori boʻlgan koʻrinish masofasi, bulutlargacha boʻlgan masofa va bulutlarning quyi chegarasi balandligi qiymatlarida ifodalangan ob-havo sharoitlari;
qoʻnishga vizual yaqinlashuv — uskunalar boʻyicha qoʻnishga yaqinlashuv sxemasining bir qismi yoki butun sxemasi tugallanmagan va qoʻnishga yaqinlashuv uchish-qoʻnish yoʻlagi va/yoki uning orientirlari bilan koʻz orqali aloqa oʻrnatilgan holda amalga oshiriladigan jarayon;
havo trassasi — yoʻlak koʻrinishidagi nazorat qilinadigan havo hududi (yoki uning bir qismi);
havo harakati — parvozda yoki aerodromning manyovr maydonida harakatlanayotgan barcha havo kemalari;
chegaraoldi chizigining havo hududi — Oʻzbekiston Respublikasining Davlat chegarasiga tutash, kengligi 25 km (14 dengiz mili) boʻlgan quruqlik va suv hududlari ustidagi Oʻzbekiston Respublikasi havo hududi;
Oʻzbekiston Respublikasining havo boʻshligʻi — davlat hududi va hududiy suvlari ustidagi, uning mutlaq yurisdiksiyasi ostida boʻlgan boʻshliq;
havo kemasi — yer yuzasidan qaytgan havo bilan oʻzaro taʼsirini hisobga olmaganda, havo bilan oʻzaro taʼsiri tufayli atmosferada ushlab turiladigan har qanday uchish apparati;
qoidabuzar (tartibbuzar) havo kemasi — Oʻzbekiston Respublikasining Davlat chegarasini buzgan yoki Oʻzbekiston Respublikasi havo hududidan foydalanish tartibini buzishga yoʻl qoʻygan havo kemasi;
vaqtinchalik rejim — Havo hujumidan mudofaa qoʻshinlari va Harbiy havo kuchlari qoʻmondonining Oʻzbekiston Respublikasi hududida koʻrsatilgan joyda alohida muhim parvozlar va boshqa faoliyat xavfsizligini taʼminlashga qaratilgan kompleks chora-tadbirlari bilan belgilanadigan havo hududidan foydalanishning maxsus tartibi;
havo kemasining parvoz vaqti — havo kemasi koʻtarilishda harakatlana boshlagan paytdan to qoʻnishda uning yerga toʻliq toʻxtashi yoki vertikal qoʻnishda yer yuzasiga tegishi paytiga qadar boʻlgan davr;
bulutlarning pastki chegarasi balandligi — quruqlik yoki suv sathidan 6000 metrdan pastda joylashgan va osmonning yarmidan koʻpini qoplaydigan bulutlarning eng pastki qatlamining pastki chegarasigacha boʻlgan vertikal masofa;
oʻtish balandligi — aerodrom hududida belgilangan eshelonni egallashda barometrik balandlik oʻlchagichning bosim shkalasini standart atmosfera bosimi (QNE) qiymatiga oʻtkazish uchun belgilangan balandlik;
parvoz balandligi — maʼlum bir sathdan havo kemasigacha (obyektgacha) boʻlgan vertikal masofani anglatuvchi umumiy atama;
haqiqiy uchish balandligi — bevosita havo kemasi ostidan yer (suv) sathi nuqtasigacha boʻlgan uchish balandligi;
nisbiy parvoz balandligi — shartli ravishda tanlangan nuqta sathidan parvoz balandligigacha boʻlgan masofa;
qaror qabul qilish balandligi — aniq qoʻnishga yaqinlashish uchun belgilangan mutlaq yoki nisbiy balandlik. Agar ushbu balandlikka yetgunga qadar havo kemasi komandiri qoʻnishga yaqinlashishni davom ettirish uchun ar bilan zarur vizual aloqa oʻrnatmagan boʻlsa yoki havo kemasining fazodagi holati yoki uning harakat parametrlari qoʻnish xavfsizligini taʼminlamasa, shu balandlikda ikkinchi aylanaga chiqish manyovri boshlanishi lozim;
togʻli hudud — 18,5 kilometr (10 dengiz mili) masofada yer yuzasi balandligining oʻzgarishi 900 metrdan (3000 futdan) ortiq boʻlgan oʻzgaruvchan relyefli hudud;
ruxsatnoma amal qilish chegarasi — havo kemasiga berilgan dispetcherlik ruxsatnomasi amal qiladigan chegara (punkt);
aerodrom bosimi (QFE) — uchish-qoʻnish yoʻlagining ishchi ostonasi darajasidagi atmosfera bosimi;
standart atmosferaga koʻra dengiz sathiga keltirilgan aerodrom (nuqta) bosimi (QNH) — barometrik balandlik oʻlchagichning bosim shkalasida oʻrnatilganda aerodromning (nuqtaning) barometrik balandligi uning mutlaq balandligiga mos keladigan atmosfera bosimi;
deltadrom (paradrom) — oʻta yengil uchish apparatlarini joylashtirish, uchirish va qoʻndirish uchun tayyorlangan va belgilangan yer yuzasining qismi;
namoyish uchishi — havo kemasining imkoniyatlarini, uchuvchilar tarkibi mahoratini koʻrsatish maqsadida bajariladigan uchish (aviatsiya texnikasi namoyishi, aviatsiya paradi);
dispetcherlik zonasi (hududi) — yer yuzasidan belgilangan yuqori chegaragacha boʻlgan nazorat qilinadigan havo boʻshligʻi;
dispetcherlik hududi — yer yuzasi ustida oʻrnatilgan chegaradan yuqoriga choʻzilgan nazorat qilinadigan havo hududi;
toʻsiq ustidagi balandlik zaxirasi — belgilangan chegaralarda hisobga olinadigan toʻsiqning eng yuqori nuqtasidan oʻtuvchi gorizontal yuzagacha boʻlgan havo kemasining vertikal masofasi;
zaxira aerodromi — belgilangan qoʻnish aerodromigacha yoki unga qoʻnishni amalga oshirish maqsadga muvofiq boʻlmagan hollarda havo kemasini yoʻnaltirilish mumkin boʻlgan aerodrom;
uchish paytidagi zaxira aeroporti — havo kemasi qoʻnishi mumkin boʻlgan aeroport, agar uchishdan soʻng tez orada bunga zarurat tugʻilsa va uchish aeroportidan foydalanish imkonsiz boʻlsa;
yoʻnalishdagi zaxira aeroporti — marshrut boʻylab parvoz davomida zarurat tugʻilganda havo kemasi qoʻnishi mumkin boʻlgan aeroport;
belgilangan manzilning zaxira aeroporti — belgilangan aeroportga qoʻnish imkonsiz yoki maqsadga muvofiq boʻlmagan taqdirda havo kemasi qoʻnishi mumkin boʻlgan aeroport;
parvoz uchun buyurtmanoma — havo kemasining rejalashtirilgan parvozi yoki parvozning bir qismi haqidagi maʼlumotlar boʻlib, ular Havo harakatini tashkil etish/boshqarish organlariga va Havo hujumidan mudofaa organlariga taqdim etiladi;
aerodrom hududi — aerodrom atrofidagi belgilangan oʻlchamdagi havo boʻshligʻi boʻlib, unda havo kemalari uchish texnikasini va boshqa parvoz vazifalarini oʻrganish uchun parvozlarni amalga oshiradi;
hududiy navigatsiya — havo kemalariga yer usti yoki sunʼiy yoʻldosh navigatsiya vositalarining taʼsir doirasi ichida yoki avtonom vositalar yoxud ularning kombinatsiyalari imkoniyatlari bilan belgilangan chegaralarda istalgan trayektoriya boʻylab parvoz qilish imkonini beruvchi navigatsiya usuli;
parvozlarni cheklash hududi — davlat hududi yoki hududiy suvlari ustidagi belgilangan oʻlchamdagi havo boʻshligʻi boʻlib, uning doirasida havo kemalarining parvozlari maʼlum shartlar asosida cheklangan;
kutish zonasi — odatda aerodrom (aerouzel) radio-navigatsiya nuqtasi ustida joylashgan, havo kemalarining IIO/IIB organining keyingi ruxsatini kutishi uchun belgilangan maʼlum oʻlchamdagi havo boʻshligʻi;
havo kemasi komandiri — uchuvchi mutaxassisligiga ega boʻlgan va belgilangan tartibda ushbu turdagi havo kemasini mustaqil boshqarish huquqiga ega shaxs;
aerodromning nazorat nuqtasi — tanlangan koordinatalar tizimida aerodromning joylashuvini aniqlovchi nuqta;
qisqa muddatli cheklov — Havo boʻshligidan foydalanish yagona boshqaruv tizimlarining markazlari hududlarida parvozlar va boshqa faoliyat xavfsizligini tezkor taʼminlashga qaratilgan chora-tadbirlar majmuasi bilan belgilanadigan havo hududidan foydalanishning maxsus tartibi;
parvozlar doirasi (doira boʻylab parvoz sxemasi) — aerodrom hududida, odatda davlat va tajriba-sinov aviatsiyasi aerodromlarida oʻrnatilgan yoʻnalish boʻlib, u boʻyicha yoki uning bir qismi boʻylab uchishdan soʻng balandlikka koʻtarilish, qoʻnishga yaqinlashish uchun pasayish, qoʻnishni kutish, aerodrom ustida parvoz qilish yoki havo kemasining aerodrom chegarasidan chiqishi amalga oshiriladi;
uchish apparati — atmosfera yoki kosmik fazoda uchish uchun belgilangan qurilma;
uchuvchilar tarkibi — maxsus tayyorgarlikka ega boʻlgan va parvoz paytida ekipaj tarkibida uchish, havo navigatsiyasi, havo kemasini, uning tizimlari va uskunalarini boshqarish boʻyicha oʻz funksional vazifalarini bajaruvchi shaxslar;
yoʻl chizigʻi — havo kemasi parvozi trayektoriyasining yer yuzasiga proyeksiyasi boʻlib, uning har qanday nuqtasidagi yoʻnalishi odatda haqiqiy, magnit yoki shartli meridianning shimoliy yoʻnalishidan oʻlchanadigan burchak darajalarida ifodalanadi;
belgilangan chegara — havo boʻshligʻida havo trassasiga, kelish marshrutiga (STAR) perpendikulyar boʻlgan vertikal tekislik boʻlib, uning joylashuvi sunʼiy yoʻldosh navigatsiya tizimi yoki burchak-masofani oʻlchovchi radionavigatsiya vositasi maʼlumotlari, AKR yoki marker mayogʻi oʻrnatilgan joy, HK navigatsiya maʼlumotlar bazasiga kiritilgan geografik nuqta orqali aniqlanadi. Ushbu chegaradan oʻtgandan soʻng, xavfsiz eshelon (mutlaq balandlik)dan past boʻlmagan holda, HHXK/HHB organiga belgilangan sxema boʻyicha qoʻnish va qoʻnishga yaqinlashish uchun havo kemasi ekipajiga (uchuvchisiga) pasayishga ruxsat berish huquqi beriladi;
mahalliy havo yoʻli (MHY) — mahalliy havo aloqalarini amalga oshirishda havo kemalarining parvozlarini bajarish uchun moʻljallangan, balandligi va kengligi boʻyicha cheklangan havo hududidagi yoʻlak;
togʻli hudud — 25 km (14 dengiz mili) radiusda 500 m (1650 fut) va undan ortiq nisbiy balandlikdagi kesishgan relyefli hudud, shuningdek, dengiz sathidan 1000 m (3000 fut) va undan ortiq balandlikdagi hudud;
tekislik hududi — 25 km (14 dengiz mili) radiusda relyefning nisbiy balandligi 200 m (660 fut) dan kam boʻlgan hudud;
tepalik hudud — 25 km radiusda relyefning nisbiy balandligi 200 dan 500 metrgacha (660 dan 1650 futgacha) boʻlgan kesishgan relyefli joy;
meteorologik maʼlumot — haqiqiy yoki kutilayotgan ob-havo sharoitlariga oid meteorologik hisobot, tahlil, bashorat va boshqa har qanday xabar;
pasayishning minimal balandligi — aniq boʻlmagan qoʻnish yoki vizual qoʻnish sxemasida koʻrsatilgan balandlik boʻlib, undan pastroqqa orientir bilan zaruriy koʻz aloqasisiz tushish mumkin boʻlmagan chegara;
minimal keltirilgan bosim — havo trassasi, mahalliy havo yoʻllari, belgilangan marshrutlar yoki parvoz (aviatsiya ishlari) hududlari boʻyicha dengiz sathiga keltirilgan minimal atmosfera bosimining hisoblangan qiymati;
aerodrom minimumi — ushbu aerodromda maʼlum toifadagi (turdagi) havo kemasining uchishi va qoʻnishiga ruxsat beriladigan uchish-qoʻnish yoʻlagidagi koʻrinuvchanlik va qaror qabul qilish balandligi/minimal pasayish balandligi yoki bulutlarning quyi chegarasi balandligining (zarurat boʻyicha) minimal ruxsat etilgan qiymatlari;
aviatsiya ishlari turining minimumi — ushbu turdagi aviatsiya ishlarini bajarishga ruxsat beriladigan koʻrinuvchanlik va bulutlarning quyi chegarasi balandligining (BQCHB) minimal ruxsat etilgan qiymatlari;
havo kemasining minimumi — ushbu turdagi havo kemasida xavfsiz uchish va qoʻnishni amalga oshirish imkonini beruvchi uchish-qoʻnish yoʻlagidagi koʻrinuvchanlik va qaror qabul qilish balandligi/minimal pasayish balandligi yoki bulutlarning quyi chegarasi balandligining (zarurat boʻyicha) minimal ruxsat etilgan qiymatlari;
havo kemasi komandirining minimumi — uchish-qoʻnish yoʻlagida koʻrinishning va uchish-qoʻnish yoʻlagi/minimal balandlikning eng kam ruxsat etilgan qiymatlari (zarur boʻlganda), bunda komandirga ushbu turdagi havo kemasida uchish, qoʻnish yoki vizual parvoz qoidalari boʻyicha parvoz qilishga ruxsat beriladi;
havo kemasi modeli (aviamodel va boshqalar) — faqat oʻquv, sport, madaniy-maʼrifiy tadbirlarni oʻtkazish va texnik ijodkorlikni rivojlantirish uchun ishlatiladigan, mustaqil parvozni boshqarish va navigatsiya funksiyasiga ega boʻlmagan, foto va video qurilmalar bilan jihozlanmagan, dvigatelli yoki dvigatelsiz uchish apparati;
orientir bilan vizual koʻz aloqasi — uchuvchi tomonidan havo kemasining joylashuvini va uning uchish-qoʻnish yoʻlagiga nisbatan nominal parvoz yoʻnalishidan ogʻish tezligini baholash uchun yetarli vaqt davomida uchish-qoʻnish yoʻlagi va/yoki uning yerdagi (yorugʻlik) orientir bilan koʻz aloqasi, bu xavfsiz qoʻnishni taʼminlash imkonini beradi;
muzlash — havo kemasining turli qismlarida muzning toʻplanishi (kuchsiz — qanotning old qismida 0,5 mm/min gacha muz toʻplanganda, oʻrtacha — 0,5 dan 1 mm/min gacha, kuchli — 1 mm/min dan ortiq);
havo harakatiga xizmat koʻrsatish — umumiy atama boʻlib, tegishli hollarda parvoz maʼlumotlari xizmati, favqulodda xabar berish, havo harakatiga konsultativ xizmat, havo harakatini dispetcherlik boshqaruvini (hududiy dispetcherlik xizmati, yaqinlashishni boshqarish yoki aerodrom dispetcherlik xizmati) oʻz ichiga oladi;
xavfli zona — belgilangan oʻlchamdagi havo boʻshligʻi boʻlib, unda maʼlum vaqt oraligʻida havo kemalarining parvozi uchun xavf tugʻdiruvchi faoliyat amalga oshirilishi mumkin;
xavfli ob-havo hodisalari — parvozlar xavfsizligi va aviatsiya texnikasining butunligiga tahdid soluvchi ob-havo hodisalari yoki meteorologik koʻrsatkichlar;
HHX organi — tegishli hollarda havo harakatini dispetcherlik xizmati koʻrsatish organi, parvoz maʼlumotlari markazi yoki havo harakatiga xizmat koʻrsatish boʻyicha maʼlumotlarni toʻplash punktini anglatuvchi umumiy atama;
HHB organi — tegishli hollarda hududiy dispetcherlik markazi, yaqinlashish dispetcherlik organi yoki aerodrom dispetcherlik punkti, parvozlarni boshqarish punkti, idoraviy qoʻmondonlik punkti yoki havo harakatini boshqarish vazifalarini bajaruvchi boshqa punktni anglatuvchi umumiy atama;
parvozdagi favqulodda holat — aviatsiya texnikasining toʻsatdan ishdan chiqishi yoki havo kemasining ekipajdan oddiy boshqaruvdan farq qiladigan harakatlarni talab etadigan sharoitlarga tushib qolishi natijasida yuzaga keladigan vaziyat;
oʻtish qatlami — oʻtish balandligi va oʻtish esheloni orasidagi havo boʻshligʻi;
pilotaj — havo kemasi tomonidan ataylab bajariladigan, uning fazoviy holati va parvoz rejimini oʻzgartirishga qaratilgan manyovrlar;
planer — qoʻzgʻalmas koʻtaruvchi yuzalarga ega boʻlgan, havodan ogʻir motorsiz uchish apparati;
parvoz rejasi (flight plan) — havo kemasining rejalashtirilgan parvozi yoki uning bir qismi haqidagi maʼlumotlar boʻlib, havo harakatini boshqarish organlariga taqdim etiladi;
parvozlar reja jadvali — davlat va tajriba aviatsiyasi parvozlarida parvozlarni bajarish tartibini, ekipajlarga beriladigan vazifalar xususiyatini va ularni bajarish ketma-ketligini belgilovchi belgilangan shakldagi hujjat;
manyovr maydoni — aerodromning perronlardan tashqari qismi boʻlib, havo kemalarining uchishi, qoʻnishi va harakatlanishi uchun moʻljallangan;
qidiruv — odatda qidiruv va qutqaruv muvofiqlashtirish yoki yordamchi markazi tomonidan boshqariladigan operatsiya boʻlib, unda mavjud xodimlar va vositalardan foydalanib, baxtsizlikka uchragan shaxslarning joylashuvini aniqlash amalga oshiriladi;
parvoz — havo kemasining yer (suv) yuzasi boʻylab va havo boʻshligʻida uchish paytida yerdagi harakti tezlashi boshlashdan (vertikal uchishda yer yoki suv yuzasidan koʻtarilishdan) to yerdagi tezlashgan harakatni tugatgunga qadar (toʻxtamasdan uchish-qoʻnish yoʻlagini boʻshatish) yoki vertikal qoʻnishda yer (suv) yuzasiga tekkunga qadar boʻlgan harakati;
quyi xavfsiz eshelondan pastdagi parvoz — ikkinchi toifadagi mahalliy havo yoʻllari boʻyicha vizual parvoz qoidalari asosida, belgilangan yoʻnalish boʻyicha, aerodrom hududida yoki aviatsiya ishlari hududida amalga oshiriladigan parvoz boʻlib, quyi xavfsiz eshelondan past boʻlgan minimal keltirilgan bosimga nisbatan ushlab turiladigan xavfsiz balandlikdan past boʻlmagan balandlikda bajariladi;
marshrut boʻyicha parvoz — oldindan rejalashtirilgan yoʻnalish boʻyicha joʻnash punktidan kelish punktiga amalga oshiriladigan parvoz;
VPQ boʻyicha parvoz — vizual parvoz qoidalariga muvofiq amalga oshiriladigan parvoz;
vizual parvoz — havo kemasining fazoviy holati va joylashuvi ekipaj tomonidan tabiiy ufq, yerdagi ar, shuningdek, boshqa moddiy obyektlar va inshootlarga nisbatan koʻz bilan aniqlanadigan parvoz;
UPQ boʻyicha parvoz — uskunalar boʻyicha parvoz qoidalariga muvofiq amalga oshiriladigan parvoz;
uskunalar boʻyicha parvoz — havo kemasining fazoviy holati, joylashuvi, shuningdek, boshqa moddiy obyektlar va inshootlarga nisbatan holati ekipaj tomonidan toʻliq yoki qisman uchish va navigatsiya uskunalari yordamida aniqlanadigan sharoitlarda amalga oshiriladigan parvoz;
havo yaqinlashuv yoʻlagi — belgilangan chegaralarda havo boʻshligʻining uchish-qoʻnish yoʻlagi chetiga tutashgan va uning oʻqi yoʻnalishida joylashgan qismi boʻlib, unda havo kemalari uchishdan soʻng balandlik oladi va qoʻnishga kirishda pasayadi;
UQY ostonasi — havo kemalari qoʻnishi uchun foydalanilishi mumkin boʻlgan uchish-qoʻnish yoʻlagi qismining boshlanishi;
havo kemasining qoʻnishi — havo kemasining sekinlashgan harakati boshlanganidan to yer, suv yoki boshqa yuzaga tegishi va harakat tugashigacha (vertikal qoʻnishda qoʻngandan keyin dvigatelni sekinlashtirishgacha) boʻlgan parvoz bosqichi; bu bosqich tekislanish balandligidan (vertikal qoʻnishda tormozlanish boshlanishidan) boshlanadi;
qoʻnish maydoni — havo kemalarining uchishi va qoʻnishi uchun yaroqli boʻlgan yer, suv yoki boshqa yuza qismi yoxud maxsus tayyorlangan sunʼiy maydoncha;
doimiy parvoz yoʻnalishi — aerodrom hududidagi parvoz-yoʻriqnoma koʻrsatmalarida belgilangan parvoz yoʻnalishi;
moʻljalni yoʻqotish — havo kemasi ekipaji parvoz topshirigʻini bajarish uchun zarur aniqlikda oʻz joylashuvini bilmaydigan va aniqlay olmaydigan vaziyat;
aerodrom balandligi — uchish-qoʻnish yoʻlagining eng baland nuqtasi mutlaq balandligi (bir nechta uchish-qoʻnish yoʻlagi mavjud boʻlsa, eng yuqori qiymat olinadi);
qoʻnishga yaqinlashish toʻgʻri chizigʻi — uskunalar boʻyicha qoʻnishga kirishning yakuniy bosqichi yoʻnalishi bilan mos keladigan chiziq;
toʻsiq — havo kemalarining yer ustidagi harakati uchun moʻljallangan hududda joylashgan yoki parvozda havo kemalarini himoya qilish uchun belgilangan sathdan baland boʻlgan yoki bunday belgilangan sathlardan tashqarida joylashgan va baholash natijalariga koʻra aeronavigatsiya uchun xavf tugʻdiradigan barcha harakatsiz (vaqtinchalik yoki doimiy) va harakatlanuvchi obyektlar yoki ularning qismlari;
uskunali meteorologik sharoitlar — koʻrinish masofasi, bulutlargacha boʻlgan masofa va bulutlarning quyi chegarasi balandligi bilan ifodalangan meteorologik sharoitlar (bu koʻrsatkichlar vizual meteorologik sharoitlar uchun belgilangan minimumlardan past boʻladi);
aerodromning ishchi maydoni — aerodromning havo kemalarining uchishi, qoʻnishi va harakatlanishi uchun angan, manyovr qilish maydoni va perronlardan (havo kemalari toʻxtash joylari) iborat qismi;
aviatsiya ishlari hududi — balandlik va (yoki) maydon boʻyicha cheklangan havo boʻshligʻi qismi boʻlib, unda havo kemasi mazkur turdagi aviatsiya ishlari texnologiyasi (qoʻllanma, yoʻriqnoma)ga muvofiq balandlik va yoʻnalish boʻyicha manyovr qiladi;
aerodrom hududi — belgilangan gorizontal va vertikal chegaralarda aerodrom va unga tutash joy ustidagi havo boʻshligʻi;
aerouzel hududi — ikki va undan ortiq yaqin joylashgan aerodromlarni oʻz ichiga olgan, belgilangan oʻlchamdagi havo boʻshligʻi qismi boʻlib, unda parvozlarni tashkil etish va bajarish uchun maxsus kelishuv va muvofiqlashtirish talab etiladi;
yaqinlashish hududi (zonasi) — aerodrom (aerouzel) hududi chegaralaridagi havo boʻshligʻi boʻlib, uchish-qoʻnish zonasi va havo yoʻllari dispetcherlik punktlari hududlari havo boʻshligʻi bundan mustasno;
qidiruv va qutqaruv hududi — qidiruv va qutqaruv ishlarini muvofiqlashtirish markazi bilan bogʻliq boʻlgan maʼlum oʻlchamdagi zona boʻlib, uning doirasida qidiruv-qutqaruv operatsiyalari taʼminlanadi;
uskunalar boʻyicha parvoz qoidalari asosida uchib kelishning (yetib kelishning) hisoblangan vaqti — havo kemasining navigatsiya vositalari bilan belgilangan nuqtaga yetib kelishining hisoblangan vaqti boʻlib, bu nuqtadan uskunalar boʻyicha qoʻnishga kirish manyovrini bajarish rejalashtiriladi yoki ushbu aerodrom bilan bogʻliq navigatsiya vositasi mavjud boʻlmaganda, havo kemasining aerodrom ustidagi nuqtaga yetib kelish vaqti;
vizual parvoz qoidalari asosida uchib kelishning (yetib kelishning) hisoblangan vaqti — havo kemasining aerodrom ustidagi nuqtaga yetib kelishining hisoblangan vaqti;
parvoz rejimi — havo kemasining parvoz koʻrsatkichlari;
boshqaruvni oʻtkazish chegarasi — havo harakatini bevosita boshqarish va havo kemasi xavfsizligini taʼminlash masʼuliyati bir HHB/HHB organidan boshqasiga oʻtkaziladigan belgilangan chegara;
yerda harakatlanish yoʻlagi — aerodrom uchish maydonining havo kemalarini yoʻnaltirish uchun angan va aerodromning bir qismini boshqasi bilan bogʻlaydigan qismi;
yerda harakatlanish — havo kemasining uchish va qoʻnishdan tashqari aerodrom yuzasida oʻz kuchi bilan harakatlanishi;
havoda harakatlanish — vertolyotning aerodrom yuzasi ustida, yer taʼsiridan foydalanish imkonini beradigan balandliklar oraligʻida va havoda manyovr qilish uchun belgilangan tezliklarda harakatlanishi;
samolyot — dvigatel yordamida harakatlanadigan havodan ogʻir havo kemasi boʻlib, uning parvoz vaqtidagi koʻtarish kuchi asosan maʼlum parvoz sharoitlarida qoʻzgʻalmas boʻlib qoladigan yuzalardagi aerodinamik taʼsirlar hisobiga hosil boʻladi;
aeronavigatsiya maʼlumotlari toʻplami (AIP) — davlat tomonidan chiqarilgan yoki tasdiqlangan nashr boʻlib, ushbu davlatning havo hududi doirasida aeronavigatsiya uchun muhim ahamiyatga ega boʻlgan uzoq muddatli aeronavigatsiya maʼlumotlarini oʻz ichiga oladi;
oʻta yengil havo kemasi — quruqlik variantida maksimal uchish ogʻirligi 450 kg dan oshmaydigan (suv variantida yoki qoʻshimcha jihozlar oʻrnatilganda 495 kg) va minimal parvoz tezligi 65 km/soat (35 uzel) dan oshmaydigan uchish apparati;
murakkab meteorologik sharoitlar — koʻrinuvchanlik 2000 m va undan kam boʻlgan va/yoki bulutlarning quyi chegarasi balandligi 200 m (660 fut) va undan past boʻlgan hamda ularning umumiy miqdori 3-4 oktantdan ortiq boʻlgan ob-havo sharoitlari;
qutqaruv — baxtsiz hodisaga uchragan shaxslarni qutqarish, ularga birinchi tibbiy yoki boshqa turdagi yordam koʻrsatish va ularni xavfsiz joyga olib chiqish maqsadida amalga oshiriladigan operatsiya;
havo kemalarining maxsus parvoz zonasi — pilotaj zonasi, sinov parvozlari zonasi, havo kemalarining past va juda past balandliklardagi parvoz zonasi, tovush tezligidan yuqori tezlikdagi havo kemalari parvozi zonasi, parvozda havo kemalariga yonilgʻi quyish zonasi, oʻzgaruvchan profilga ega havo kemalari parvozi zonasi, yonilgʻi toʻkish va yuklar tashlash zonasi, havo kemalari modellari (aviamodellar va boshqalar) parvozi zonasi;
standart atmosfera bosimi — belgilangan bosim qiymati 760 mm simob ustuni (1013,2 millibar);
aerostat starti — aerostat uchishining boshlangʻich bosqichi boʻlib, bunda u yer yoki transport vositasi bilan mexanik aloqadan ozod boʻladi;
uskunalar boʻyicha qoʻnishga kirish sxemasi — qoʻnishga kirish boshlangʻich bosqichining nazorat nuqtasidan yoki tegishli hollarda belgilangan kelish yoʻnalishining boshidan to qoʻnishni amalga oshirilishi mumkin boʻlgan nuqtagacha, agar qoʻnish bajarilmagan boʻlsa, kutish zonasida yoki yoʻnalishda toʻsiqlardan uchib oʻtish mezonlari qoʻllaniladigan nuqtagacha toʻsiqlar bilan toʻqnashuvning oldini olishni koʻzda tutuvchi belgilangan talablarga rioya qilgan holda uchish uskunalari boʻyicha bajariladigan oldindan rejalashtirilgan manyovrlar ketma-ketligi;
belgilangan yoʻnalish — havo trassasidan yoki mahalliy havo yoʻnalishidan tashqaridagi, HHB/HHB organlari tomonidan taʼminlanadigan va HHM organlari tomonidan HFdan foydalanish uchun berilgan arizaga muvofiq nazorat qilinadigan yoʻnalish;
favqulodda vaziyat — odamlar qurbon boʻlishiga, ularning sogʻligʻiga yoki atrof-muhitga zarar yetkazilishiga, katta moddiy yoʻqotishlarga va odamlarning hayot faoliyati sharoitlari buzilishiga olib kelishi mumkin boʻlgan yoki olib kelgan avariya, falokat, xavfli tabiiy hodisa, tabiiy yoki boshqa ofat natijasida muayyan hududda yuzaga kelgan vaziyat;
eshelonlashtirish — havo kemalarining havo boʻshligʻida belgilangan oraliqda vertikal, boʻylama yoki yon tomonga ajratilishini anglatuvchi umumiy atama;
yonlama eshelonlanish — havo kemalarini bir balandlikda ularning uchish yoʻnalishlari orasidagi masofa yoki burchak siljishi boʻyicha belgilangan oraliqlarga ajratish;
vertikal eshelonlanish — havo kemalarini balandlik boʻyicha belgilangan oraliqlarga taqsimlash;
boʻylama eshelonlanish — havo kemalarini bir xil balandlikda, yoʻnalish chizigʻi boʻylab belgilangan vaqt oraligʻida yoki masofada joylashtirib taqsimlash;
quyi xavfsiz eshelon — parvozning xavfsiz balandligidan yuqorida joylashgan, hisoblab chiqarilgan va belgilangan eng yaqin parvoz esheloni;
oʻtish esheloni — barometrik balandlik oʻlchagichning bosim shkalasini standart atmosfera bosimidan (QNE) aerodrom bosimiga (QFE) yoki standart atmosfera boʻyicha dengiz sathining oʻrtacha darajasiga keltirilgan aerodrom bosimiga (QNH) oʻtkazish uchun belgilangan eshelon (aerodrom (aerouzel) hududidagi eng quyi parvoz esheloni oʻtish esheloni hisoblanadi);
quyi eshelondan past balandlikda parvoz qilish uchun yoʻnalish (yoʻnalish qismi) boʻyicha oʻtish esheloni — barometrik balandlik oʻlchagichning bosim shkalasini standart atmosfera bosimidan (QNE) quyi eshelondan past balandlikda parvoz qilish uchun minimal keltirilgan bosimga (Rkel.min) oʻtkazish amalga oshiriladigan yoʻnalish (yoʻnalish qismi) boʻyicha xavfsiz parvozning quyi esheloni;
parvoz esheloni (eshelon) — standart atmosfera bosimining (QNE) belgilangan qiymatiga nisbatan olingan va boshqa shunday yuzalardan belgilangan bosim oraliqlariga teng masofada joylashgan doimiy atmosfera bosimi yuzasi.
4. Oʻzbekiston Respublikasi havo hududida havo kemalarining parvozlari Oʻzbekiston Respublikasi Havo
kodeksi, Oʻzbekiston Respublikasi havo hududidan foydalanish toʻgʻrisidagi Nizom, ICAO standartlari va tavsiya etilgan amaliyotlari, Asosiy parvoz qoidalari, shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasining boshqa normativ-huquqiy hujjatlari talablariga muvofiq amalga oshiriladi.
5. Aviatsiya turlari faoliyati sohasida boshqaruv va nazoratni amalga oshiruvchi idoralar rahbarlarining qarori bilan davlat manfaatlarini himoya qilish boʻyicha jangovar va tezkor topshiriqlarni bajarish, tibbiy yordam koʻrsatish, tabiiy ofatlar, falokatlar, baxtsiz hodisalar, favqulodda vaziyatlar va inson hayoti va salomatligiga zarar etkazish bilan bogʻliq boshqa holatlarda, ushbu asosiy parvozlar qoidalarda koʻrsatilgan tartiblar va qoidalaridan chetga chiqish orqali qidiruv-qutqaruv ishlarini olib borish uchun parvozlar amalga oshirilishi mumkin.
6. Oʻzbekiston Respublikasi havo hududida barcha havo kemalari avariya holatida ogohlantirish bilan taʼminlanadi, ularni tashkil etish tartibi aviatsiya turlari faoliyatini boshqarish va nazorat qilishni amalga oshiruvchi idoralar tomonidan qabul qilingan normativ-huquqiy hujjatlar bilan belgilanadi.
7. Parvozlarni tashkil etish va amalga oshirish tartibi, aviatsiya turlarini boshqarish va nazorat qilishni amalga oshiruvchi idoralar tomonidan qabul qilingan normativ-huquqiy hujjatlar bilan belgilanadi.
8. Havo kemalari aviatsiya turlariga mansubligiga qarab fuqarolik, davlat va eksperimentalga boʻlinadi.
9. Havo kemalari boshqariladigan va boshqarilmaydigan boʻlishi mumkin.
Boshqariladigan havo kemalari boshqariladigan va uchuvchisiz havo kemalariga boʻlinadi.
Boshqariladigan havo kemalariga parvoz vaqtida uchuvchi (pilot, ekipaj) tomonidan boshqariladigan havo kemalari kiradi.
Uchuvchisiz havo kemalariga yer usti (havo) boshqaruv punktlaridan (masofadan) yoki ularga kiritilgan dasturga (avtomatik) muvofiq boshqariladigan uchuvchisiz uchish apparatlari, shuningdek, ushbu boshqaruv usullari birlashtirilganlar kiradi.
Boshqarilmaydigan havo kemalariga erkin va bogʻlangan sharlar, zond toʻplari, radiozondlar kiradi.
10. Oʻzbekiston Respublikasi havo hududida belgilangan tartibda roʻyxatdan oʻtkazilmagan va ularning parvozga yaroqliligini tasdiqlovchi hujjatlari boʻlmagan havo kemalarining parvozlari taqiqlanadi.
11. Havo kemalari bortida, OʻYHK va UUA bundan mustasno, ushbu asosiy qoidalarning
1-ilovasiga muvofiq, fuqarolik havo kemalarini tutib olish qoidalari va tutib olishda ishlatiladigan signallar roʻyxati boʻlishi kerak.
12. Havo kemasi ekipaji, komandir boshqa parvoz xodimlari va xizmat koʻrsatuvchi xodimlardan iborat.
Havo kemalari ekipajlarining tarkibi havo kemalarining turi va maqsadiga, ularning foydalanish maqsadlari va shartlariga qarab ishlab chiquvchi va buyurtmachi tomonidan belgilanadi va har bir turdagi havo kemasining parvoz ekspluatatsiyasi toʻgʻrisidagi hujjatlarda koʻrsatiladi.
Bundan tashqari, havo kemalari ekipajlari tarkibiga aviatsiya turlarini boshqarish va nazorat qilishni amalga oshiruvchi idoralar tomonidan qabul qilingan normativ-huquqiy hujjatlar bilan belgilangan tartibda ushbu havo kemasidan foydalanish bilan bog'liq boshqa aviatsiya xodimlari kiritilishi mumkin.
13. Havo kemasi ekipaji tarkibiga kiradigan barcha shaxslar, egallab turgan lavozimi va ish tajribasidan qatʼiy nazar, parvozga tayyorgarlik va nazorat tekshiruvidan oʻtishlari shart.
14. Havo kemasi ekipaji sogʻligʻi boʻyicha aviatsiya turlarini boshqarish va nazorat qilishni amalga oshiruvchi idoralarning normativ-huquqiy hujjatlarining belgilangan talablariga javob berishi kerak.
15. Havo kemalari ekipajlarini tayyorlash, ularni parvozlarga qoʻyish, tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibi aviatsiya turlarini boshqarish va nazorat qilishni amalga oshiruvchi idoralar tomonidan qabul qilingan normativ-huquqiy hujjatlar bilan belgilanadi.
Havo kemasi ekipaj aʼzolari tomonidan parvozga yaroqliligi toʻgʻrisida tibbiy xulosasiz parvozni amalga oshirish taqiqlanadi.
16. Har bir havo kemasi komandiriga ushbu turdagi havo kemalarida parvoz tayyorgarligi darajasiga qarab, minimum darajasi oʻrnatiladi.
Havo kemasi komandiriga minimum darajani belgilash tartibi, aviatsiya turlarini boshqarish va nazorat qilishni amalga oshiruvchi idoralar tomonidan qabul qilingan normativ-huquqiy hujjatlar bilan belgilanadi.
17. Havo kemasi ekipaji parvoz vaqtida:
parvoz topshirig'ini bajarish tartibiga qatʼiy rioya qilishi;
havo kemasining parvozini boshqaradigan HHXK/HHB organining koʻrsatmalariga aniq rioya qilish, parvoz xavfsizligiga aniq tahdid boʻlgan hollar bundan mustasno, shuningdek, kemada boʻlgan odamlarning hayotini saqlab qolish uchun, lekin iloji boʻlsa, belgilangan parvoz qoidalariga muvofiq harakatlanishga;
havo, meteorologik va ornitologik vaziyatni vizual va bort radiotexnika vositalaridan foydalangan holda doimiy ravishda kuzatib borish. Agarda xavfli meteorologik hodisalar aniqlansa, ular toʻgʻrisida darhol uning parvozini boshqaruvida boʻlgan HHXK/HHB organiga xabar berish va parvozning xavfsiz davom etishini taʼminlash uchun barcha choralarni koʻrishga majburdir.
18. Havo kemasi ekipajiga ushbu havo kemasini parvozini bevosita boshqarayotgan HHXK/HHB organi bilan radio aloqani toʻxtatishi yoki uning ruxsatisiz boshqa HHXK/HHB organi bilan aloqaga oʻrnatishi taqiqlanadi.
19. Havo kemasi komandiri, majburiy qoʻnish holatida oʻz vakolatlarini vakolatli organlarga topshirgunga qadar, havo kemasi bortidagi barcha shaxslarning harakatlarini boshqaradi.
20. Aerodromlar aviatsiya turlari mansubligiga qarab fuqarolik aerodromlari, davlat aviatsiyasi aerodromlari, eksperimental aviatsiya aerodromlari va birgalikda foydalanish (joylashish) aerodromlariga boʻlinadi.
21. Har bir aerodromga toifa berilib, uni tayinlash tartibi aviatsiya turlarini boshqarish va nazorat qilishni amalga oshiruvchi idoralar tomonidan qabul qilingan normativ-huquqiy hujjatlar bilan belgilanadi.
22. Har bir aerodrom va qoʻnish maydonchasi uchun mahalliy xususiyatlar uning qoʻllanilishi va amaldagi cheklovlarni hisobga olgan holda aerodromda (qoʻnish maydonchasi) taʼminlash, oʻzaro harakatlar va parvoz tartiblarini belgilaydigan hujjat ishlab chiqiladi.
Hujjat maʼlumotlari aerodrom foydalanuvchisi (egasi) tomonidan parvozlar xavfsizligini taʼminlash talablariga muvofiqligi davriy ravishda tekshirib turilishi kerak. Davlat aviatsiyasi aerodromlari uchun hujjat kamida 5 yilda qayta nashr etilishi lozim.
23. Havo kemalari parvozlari xavfsizligini taʼminlash maqsadida havoga koʻtarilgandan keyin balandlikka koʻtarilish va pastlashda aerodrom uchish-qoʻnish yoʻlagining har bir yoʻnalishi uchun qoʻnish oldi chizigʻida havoga chiqish yoʻlagi oʻrnatiladi.
24. Uchish-qoʻnish yoʻlagining har bir yoʻnalishi uchun chegara raqami ushbu asosiy parvoz qoidasining
2-ilovasiga muvofiq belgilanadi.
25. Parvoz minimumlari quyidagilar uchun belgilanadi:
d) havo kemasi komandiri;
e) aviatsiya ishlarining turiga.
26. Minimumlarni belgilashda asosiy parametrlar qaror qabul qilish balandligi (QQQB yoki DA/DH), minimal pasayish balandligi (MPB yoki MDA/MDH), bulutlarning pastki balandlik chegarasi (vertikal koʻrinish), koʻrinish yoki uchish — qoʻnish yoʻlagining koʻrinishi va OʻYHK uchun oʻshimcha ravishda shamol kuchining qiymati hisobga olinadi.
Aerodrom minimumiga uchish va qoʻnish uchun qoʻshimcha parametr sifatida bulutlarning pastki chegarasi balandligi (vertikal koʻrinish) kiritiladi.
27. Uchish uchun aerodrom minimumi uchish qoʻnish yoʻlagida koʻrishning minimal ruxsat beriladigan bulutlarning pastki chegara balandligi boʻyicha belgilanadi.
28. Qoʻnish uchun aerodrom minimumi uchish qoʻnish yoʻlagida koʻrishning minimal ruxsat beriladigan va qaror qabul qilish balandligi (QQQB yoki DA/DH), minimal pasayish balandligi (MPB yoki MDA/MDH), bunda ushbu toifadagi (turdagi) havo kemalariga qoʻnishga ruxsat beriladi.
29. Havo kemalari uchish va qoʻnish uchun aerodromlarning minimumlari ushbu minimumlarni aniqlashtirishni tartibga soluvchi idoralar tomonidan qabul qilingan normativ-huquqiy hujjatlarga muvofiq belgilanadi.
30. Havo kemalarining har bir turi uchun, uning bort uskunalari, konstruksiyaviy xususiyatlari va qoʻllanadigan qoʻnishga kirish tizimini hisobga olgan holda, konstruktirlik byurosi tomonidan uchish va qoʻnish uchun minimum belgilanadi.
31. Havo kemasi uchun uchish minimumi uchish-qoʻnish yoʻlagidagi minimal belgilangan koʻrinish qiymati va bulutlarning pastki chegara balandligi (agar oʻrnatilgan boʻlsa) boʻyicha oʻrnatiladi, bu esa ushbu turdagi havo kemasiga xavfsiz parvoz qilish imkonini beradi.
32. Havo kemasi uchun qoʻnish minimum uchish-qoʻnish yoʻlagidagi minimal belgilangan koʻrinish qiymati, qaror qabul qilish balandligi (QQQB yoki DA/DH), minimal pasayish balandligi (MPB yoki MDA/MDH) yoki (zarur hollarda) bulutlarning pastki balandlik chegarasi (BPBCh) boʻyicha oʻrnatiladi, bu esa ushbu turdagi havo kemasiga xavfsiz qoʻnish imkonini beradi.
33. Havo kemasi komandirining uchish uchun minimumi uchish-qoʻnish yoʻlagidagi minimal ruxsat etilgan koʻrinish qiymatiga, agar kerak boʻlsa, havo kemasi komandiriga ushbu turdagi havo kemasida uchishga ruxsat berilgan bulutlarning pastki chegarasi balandligiga qarab belgilanadi.
34. Havo kemasi komandirining qoʻnish uchun minimumi uchish-qoʻnish yoʻlagidagi minimal belgilangan koʻrinish qiymati, qaror qabul qilish balandligi (QQQB yoki DA/DH), minimal pasayish balandligi (MPB yoki MDA/MDH) yoki (zarur hollarda) bulutlarning pastki balandlik chegarasi (BPBCh) boʻyicha belgilanadi, bunda havo kemasi komandiriga ushbu turdagi havo kemasida qoʻnishga ruxsat beriladi.
35. VPQ boʻyicha parvozlar uchun havo kemasi komandirining minimumi bulutlarning pastki chegarasining balandligi va koʻrinishning minimal ruxsat etilgan qiymatlari boʻyicha belgilanadi, bunda havo kemasi komandiriga ushbu turdagi havo kemalarida vizual parvozlarni amalga oshirishga ruxsat beriladi.
36. Har bir alohida holatda uchish va qoʻnish uchun minimumlar aerodrom, havo kemasi, havo kemasi komandirining eng yuqori minumum qiymatiga qarab belgilanadi.
37. Havo kemasi komandiriga aviatsiya turlarini boshqarish va nazorat qilishni amalga oshiruvchi idoralarning normativ-huquqiy hujjatlari talablariga muvofiq, belgilangan minimumdan past boʻlgan ob-havo sharoitida qoʻnishga ruxsat beriladi.
38. Aviatsiya ishlarining turlari uchun minimum bulutlarning pastki chegarasining balandligi va koʻrinishning minimal ruxsat etilgan qiymatlariga, shuningdek, agar kerak boʻlsa, shamol tezligiga qarab belgilanadi, bunda ushbu turdagi aviatsiya ishlarini bajarish uchun oʻrnatilgan vizual va uskunalar boʻyicha parvozlari (VPQ, UPQ) qoidalaridan foydalangan holda bajarishga ruxsat beriladi.
39. Oʻzbekiston Respublikasining aeronavigatsiya axboroti hujjatlarida har bir aerodrom uchun qoʻnish tizimiga qarab to'siqlarning minimal xavfsiz uchib oʻtish balandliklari e'lon qilinadi.
Oʻzbekiston Respublikasi aerodromlariga parvozlarni amalga oshiruvchi ekspluatantlar har bir qoʻnish tizimi uchun qoʻllanilish minimumlarini hisoblashlari shart. Ekspluatant tomonidan hisoblangan minimumlar Oʻzbekiston Respublikasi AAXda (AIP) e'lon qilingan minimumlardan past boʻlishi mumkin emas.
40. Oʻzbekiston Respublikasi havo hududida havo kemalarining parvozlari quyidagi turlarga boʻlinadi:
a) bajarish qoidalariga koʻra:
vizual parvoz qoidalari boʻyicha parvozlar (bundan buyon matnda VPQ deb yuritiladi);
uskunalar bilan parvoz qoidalari boʻyicha parvozlar (bundan buyon matnda UPQ deb yuritiladi)
b) samoviy hududlarning tuzilish elementlaridan foydalanish boʻyicha:
aerodrom parvozlari — aerodrom (aerouzel) hududida, uchish va qoʻnish zonasida yoki aerodromning HHB organi boshqaruvidagi oʻshimcha ajratilgan samoviy hududlarda (fuqora aviatsiya aerodromlarida — havodagi harakatlarga xizmat koʻrsatish organi);
yoʻnalish parvozlari — HT va MHYidan tashqari belgilangan yoʻinalishlarda;
trassa parvozlari — HT va MHYida;
yoʻnalish-trassa parvozlarida — HT va MHYida va ulardan tashqarida;
aerodromdan tashqari parvozlarida — uchish aerodrom (aerouzel)idan tashqari bajariladigan parvozlar.
d) meteorologik sharoitlarda bajarishga koʻra:
oddiy meteorologik sharoitlar;
murakkab meteorologik sharoitlar;
e) havo kemalari soni boʻyicha:
yakka tartibdagi parvozlar;
f) kunning vaqti boʻyicha:
kunduzgi-quyosh chiqishi va botishi oʻrtasidagi davrda;
tungi-quyosh botishi va chiqishi oʻrtasida;
aralash-parvozdan qoʻnishgacha boʻlgan davrda, kunduzgi parvozdan tungi parvozga o'tish yoki aksincha;
g) fizik-geografik sharoitlari, bajarish joyi va usullariga koʻra:
tekislik va past-baland boʻlgan joylar ustidan parvozlar;
togʻli joylar ustidan parvozlar;
arsiz boʻlgan joylar ustidan parvozlar;
suv yuzasi ustidan parvozlar.
h) bajarilish balandligi boʻyicha:
juda past balandliklarda — relyef yoki suv sathidan 200 m gacha;
past balandliklarda — 200 m dan 1000 m gacha, shu jumladan relyef yoki suv yuzasi ustida;
oʻrtacha balandliklarda — 1000 m dan 4000 m gacha;
yuqori balandliklarda — 4000 m dan 12000 m gacha (tropopozgacha), shu jumladan;
stratosferada — 12000 m dan ortiq (tropopozadan yuqori) balandliklarda.
Parvozlarning boshqa turlari aviatsiya turlarini boshqarish va nazorat qilishni amalga oshiruvchi idoralar tomonidan qabul qilingan normativ-huquqiy hujjatlar bilan belgilanadi.
41. Havo kemalarining parvozlarini maqsadga muvofiq tasniflash, shuningdek, parvozlarning boshqa tasnifi aviatsiya turlarini boshqarish va nazorat qilishni amalga oshiruvchi idoralar tomonidan qabul qilingan normativ-huquqiy hujjatlar bilan belgilanadi.
42. Havo kemalarining uchish tartibi rejalashtirilgan parvozlar jadvali yoki kunlik parvozlar rejasi bilan belgilanadi.
43. Havo kemasi ekipaji samoviy hudud tuzilishining ishlatiladigan elementlari, belgilangan chegaralar doirasida, belgilangan parvoz rejimini ushlashi, oʻz havo kemasini joylashishini doimiy ravishda bilishi, parvoz rejasiga muvofiq parvozni amalga oshirishi shart (Flight plan).
44. Havo kemalari ekipajlarining aeronavigatsiya maʼlumotlarining amaldagi hujjatlarisiz (ulardan koʻchirmalar), parvozlari taqiqlanadi.
45. Uchish va qoʻnish tartibini aniqlashda HHXK/HHB organlari quyidagi ustutivorliklarga amal qilishlari kerak:
a) uchish paytida havo kemalari afzalliklarga ega:
davlat manfaatlarini himoya qilish boʻyicha vazifalarni bajarishda;
qidiruv-qutqaruv, avariya-qutqaruv ishlarini va shoshilinch tibbiy yordam koʻrsatish boʻyicha topshiriqlarni bajarishda;
yoʻlovchilarni muntazam tashishda;
tezlikda ustinlikka egalar;
guruh tarkibida parvozlarni amalga oshirishda;
dvigatellarning yerdagi ishlash muddati cheklangan boʻlsa.
b) qoʻnish paytida afzallik quyidagi havo kemalariga beriladi:
majburiy (favqulodda) qoʻnishda;
ob-havo sharoiti yomonlashganda-qoʻnishga kirish uchun uchun balandroq minimum koʻrsatkich bilan;
parvozning qisqa muddatiga yetarli qolgan yoqilgʻi bilan;
shoshilinch tibbiy yordam parvozlarini amalga oshirayotgan yoki bortida shoshilinch tibbiy yordamga muhtoj shaxslar borligida;
yoʻlovchilarni muntazam tashishni amalga oshirishda;
guruh tarkibida parvozlarni amalga oshirishda.
46. Belgilangan esholonda (balandlikda) uchayotgan havo kemasi ushbu eshelonni (balandlikni) egallashga ruxsat soʻragan havo kemasi komandiriga nisbatan (qolgan teng shartlarda) ustunlikka ega. Bir esholonda (balandlikda) uchayotganda, eshelonni (balandlikni) saqlab qolish afzalligi (qolgan teng shartlarda) uzoq masofaga uchayotgan havo kemasi egadir.
47. Belgilangan balandlikda parvoz xavfsizligiga tahdid tugʻilganda (xavfli meteorologik hodisalarga duch kelishi, aviatsiya texnikasining ishdan chiqishi va boshqalar), havo kemasi komandiriga bu toʻgʻrisida ushbu havo kemasi parvozini boshqarayotgan HHXK/HHB organiga darhol xabar berish orqali parvoz balandligini (eshelonini) mustaqil ravishda oʻzgartirish huquqi beriladi.
Bunday holda, havo kemasi komandiri parvoz balandligini (eshelonini) oʻzgartirmasdan, havo kemasini, qoida tariqasida, havo trassasining oʻqidan yoki parvoz yoʻnalishidan 30° oʻngga burishi, bu haqda HHXK/HHB organiga xabar berishi va 20 km (10 d.m) bosib oʻtishi, parvoz balandligi (esholon) belgilanganiga oʻzgarishi bilan oldingi yo'nalishga olib chiqishi kerak.
Favqulodda holatlarda parvoz balandligi (esheloni) oʻzgartirilishi bir vaqtda havo kemasini burish va darhol bu toʻgʻrisida HHXK/HHB organiga hisobot berish bilan amalga oshiriladi.
48. Parvozlardagi barcha havo kemalarida, jangovar topshiriq yoki maxsus vazifani bajarayotgan havo kemalaridan tashqari, quyoshning chiqishi va botishi oraligʻidagi vaqtda, shuningdek, agarda bu havo kemasining PEQ (Ekipaj yoʻriqnomasi)da koʻzda tutilgan boʻlsa, parvoz vazifasi yoki HHB tegishli organining koʻrsatmasiga binoan quyidagilar yoqilishi zarur:
diqqatini havo kemasiga jalb qilish uchun angan, toʻqnashuvni oldini oluvchi (miltillovchi mayoqlar) chiroqlar;
aeronavigatsion chiroqlar.
Boshqa maqsadlar uchun angan (qoʻnish faralari, planerni yoritishga qaratilgan chiroqlar) chiroqlar, havo kemasini koʻrish imkoniyatini oshirish uchun toʻqnashuvni oldini oluvchi chiroqlar bilan birgalikda foydalanish mumkin.
49. Kabinalari germetizatsiya qilinmagan yoki kislorodning zaruriy zaxirali kislorod jihoziga ega boʻlmagan havo kemalarining parvozlari 4000 m (13200 ft)dan yuqori boʻlmagan balandliklarda bajarilishi lozim.
50. Parvozni amalga oshirishda ekipaj parvozni boshqarayotgan HHXK/HHB organining tegishli radioaloqa toʻlqinini uzluksiz eshitishni amalga oshirishi va zarur boʻlganda oʻz joylashuvi toʻgʻrisida axborot berishi kerak.
51. Havo kemasi komandiriga uchish-qoʻnish massasining cheklangan yuklanish meʼyorlarini buzish orqali parvozlarni bajarish taqiqlanadi.
52. Havo kemasi ekipaji belgilangan parvoz rejimini ushlashi, parvoz qoidalariga rioya etishi, HHXK/HHB organlari soʻroviga koʻra amaldagi joylashuvi va ob-havo toʻgʻrisida maʼlumot berishi kerak.
53. Havo kemasi uchish amalini bajargan aerodrom yoʻnalishda zaxira aerodromi yoki belgilangan punktning zaxira aerodromi sifatida belgilanishi mumkin.
Zaxira aerodromiga quyidagilar kiradi:
uchib ketishdagi zaxira aerodromi;
yoʻnalishdagi zaxira aerodromi;
belgilangan punktdagi zaxira aerodromi.
54. Vizual parvozlarning qoidalari havoda va yer (suv) yuzasida havo kemalari orasidagi hamda havo kemalari va boshqa moddiy obyektlar orasidagi belgilangan intervallarni havodagi vaziyatni havo kemalarining ekipaji tomonidan vizual kuzatuvi yordamida saqlab turish hamda parvozlar rejimini qisqa vaqtga oʻzgartirish koʻzda tutiladi.
VPQ boʻyicha parvozlar Asosiy parvoz qoidalari va aviatsiya turlarini boshqarish va nazorat qilishni amalga oshiruvchi idoralar tomonidan qabul qilingan normativ-huquqiy hujjatlar bilan belgilangan sharoitlarda bajarilishiga ruxsat etilib, vizual meteorologik sharoitlarda havo kemasi barcha ekipajlarining maksimal ehtiyotkorligi bilan bajariladi.
55. Bulut ostida VPQ boʻyicha parvozlarda havo kemasidan bulutlarning pastki chegarasigacha vertikal masofa quyidagidan kam boʻlmasligi zarur:
tabiiy joyning tekislik, tepalik va suv maydonlarida — 50 m (165 ft);
togʻli hududlarda — 100 m (330 ft).
56. VPQ boʻyicha bir balandlikda past tezlikda oldinda uchayotgan havo kemasini quvib oʻtish, qoidaga koʻra, oʻng tomondan amalga oshiriladi, aylana boʻylab parvoz qilishda esa 3-burilishga qadar tashqi tomondan yonlama interval bilan kamida 500 metr (0.3 d.mili).
57. Aylana boʻylab parvozlarda bir rusumdagi havo kemalarini quvib oʻtish taqiqlanadi.
58. Havo kemasining kursi boʻylab oldinda kuzatilayotgan va ularning parvoz balandligidan yuqori boʻlgan yerdagi toʻsiqlarni aylanib oʻtish, qoidaga koʻra toʻsiqlardan oʻng tomonda kamida 500 m uzoqlikda (0.3 d.mili) amalga oshiriladi.
Davlat, fuqaro va eksperimental aviatsiya havo kemalarining yer usti toʻsiqlarni aylanib oʻtish xususiyatlari va shartlari (tezlik va meteorologik sharoitlar boʻyicha yoʻl qoʻyiladigan cheklovlar) aviatsiya turlarini boshqarish va nazorat qilishni amalga oshiruvchi idoralar tomonidan qabul qilingan normativ-huquqiy hujjatlar bilan belgilanadi.
59. Parvoz vazifasini bajarayotganda meteorologik sharoitlar belgilangan minimal darajasi tushib ketgan taqdirda havo kemasining komandiri UPQ (uskunalar parvoz qoidalari) boʻyicha parvozga oʻtishi, bu haqida HHB organiga bildiruv berishi va parvoz balandligi (eshelon)ni kelishishi zarur.
UPQ boʻyicha parvozlarga ruxsati boʻlmagan havo kemasining komandiri ushbu kema uchgan aerodromga qaytishi yoki yaqin joylash zaxira aerodromiga qoʻnishga majbur.
60. Havo kemasi VPQ boʻyicha parvozlar uchun oʻrnatilgan minimal darajasidan past meteorologik sharoitga toʻsatdan tushganda vizual parvozga oʻtish uchun xavfsiz balandlikdan pastlash taqiqlanadi.
61. Ikkinchi toifali MHY va VPQ boʻyicha quyi eshelondan past balandlikda belgilangan yoʻnalish parvozlari faqatgina HHB organi va havo kemasi oʻrtasidagi ikki tomonlama uzluksiz radioaloqa boʻlganida tashkillashtiriladi. Ikkinchi toifali MHY va quyi eshelondan past balandlikda hamda quyi xavfsiz eshelonda belgilangan yoʻnalish parvozlarini bajaruvchi havo kemalari oʻrtasida vertikal interval 300 m (1000 ft) taʼminlanmagan taqdirda boshqa havo kemalarining parvozlari uchun quyi xavfsiz eshelondan foydalanish taqiqlanadi.
62. Ikkinchi toifali MHY va VPQ boʻyicha quyi eshelondan past belgilangan yoʻnalish parvozlarida FL30 (900 m) quyi eshelon balandliklarda havo kemalari oʻrtasidagi minimal vertikal intervallar quyidagicha oʻrnatiladi:
uchish tezligi 300 km/s (162 uz) va undan kam boʻlgan havo kemalari uchun — 150 m (500 ft);
uchish tezligi 300 km/s (162 uz)dan yuqori boʻlgan havo kemalari uchun — 300 m (1000 ft).
Bunda havo kemasi va FL 30 (900 m) esheloni oʻrtasidagi vertikal masofa 300 m (1000 ft) taʼminlangan boʻlishi zarur.
63. Agar ikkinchi toifali MHY va VPQ boʻyicha quyi eshelondan past balandlikda belgilangan yoʻnalish parvozlarida qarshi kelayotgan havo kemalarining oʻrtasida mazkur Qoidalarning
62-bandi bilan koʻzda tutilgan vertikal intervallarni qoʻllash imkoniyati boʻlmaganda, unda xavfsiz yon tomon intervallarini qoʻllagan holda bir tomonlama ayrilgan yoʻnalishlari yoki xavfsiz balandlikdan past boʻlmagan parvozlar amalga oshiriladigan ikki tomonlama yoʻnalishlar tashkillashtiriladi, bunda bir vaqtning oʻzida qarama-qarshi harakatlanish taqiqlanadi.
64. Keltirilgan minimal bosimda saqlanayotgan parvozlar tezligidan qatʼiy nazar ikkinchi toifali MHY va VPQ boʻyicha quyi eshelondan past balandlikda belgilangan yoʻnalish parvozlari faqatgina ikki tomonlama yoʻnalishlar tashkillashtirilgan bunda bir vaqtning oʻzida qarama-qarshi harakatlanish taqiqlangan xavfsiz balandliklarda amalga oshiriladi. Bunday hollarda havo kemalari orasidagi minimal vertikal interval, yuqoridagi yonma-yon boʻlgan keyingi eshelon 300 m (1000 ft)dan kam boʻlmasligi zarur.
65. Havo kemasining komandiri VPQga amal qilishi va oʻz vaqtida HHB organiga UPQ boʻyicha parvozni bajarishga oʻtish zarurati toʻgʻrisida bildirgi berishga majbur.
66. VPQ boʻyicha parvozlarda havo kemasining komandiri quyidagilarga javobgar:
xavfsiz balandlik, eshelon va belgilangan intervallarni saqlash;
parvoz yoʻnalishlari, aerodrom hududidan chiqish va qoʻnishga kirish chizmasining aniqligini saqlash;
havo kemasi uchgan aerodrom (zaxira aerodromi)ga qaytishi yoki belgilangan koʻrsatkichlardan past boʻlgan meteorologik sharoitlar yomonlashganda UPQ boʻyicha parvozga oʻtish toʻgʻrisida oʻz vaqtida qaror qabul qilishi va HHB organiga bildiruv berish;
parvoz sharoitlari va havo kemasining joyi haqida aniq maʼlumot berish;
HHB organining koʻrsatmalarini aniq va oʻz vaqtida bajarish;
VPQ boʻyicha parvozlar uchun belgilangan qoidalar va belgilangan parvoz sharoitlarini bajarish.
67. Havo kemalari boshqaruvi ostida VPQ boʻyicha parvoz bajarayotgan HHXK/HHB organi quyidagilarga majbur:
parvoz balandligi (eshelon)ni belgilash;
havo kemasi havoga koʻtarilishida vaqt oraligʻiga amal qilish;
ekipajni havodagi, meteorologik va ornitologik vaziyatlar toʻgʻrisida oʻz vaqtida xabardor qilish;
ekipaj UPQ boʻyicha parvozlarga oʻtganda havo kemalari orasida xavfsiz eshelonni tayinlash va belgilangan intervallarni taʼminlash;
havo kemalari qoʻshni HHXK/HHB hududiga oʻtish sharoitlarini kelishish;
ekipajga havo kemasining haqiqiy joylashuvi haqida oʻz vaqtida (RLN boʻlganda) aniq maʼlumot berish.
68. VPQ boʻyicha bir turdagi ikkita havo kemalari bir vaqtning oʻzida qoʻnishga kirayotganda birinchi boʻlib qoʻnish amalini bajarish ustunligi oldinda, chap tomonda yoki pastda uchayotgan havo kemasiga beriladi.
69. VPQ boʻyicha bir xil balandlikda kesishib oʻtuvchi kurslarda havo kemalari parvozlar vaqtida ularning komandirlari quyidagilarga majbur:
havo kemasini chap tomonda koʻrib qolganda parvoz balandligini — kamaytirish, oʻng tomonda koʻrib qolganda esa shunday koʻpaytirish zarurki, havo kemalarining xavfsiz vaqt tafovutini taʼminlovchi balandlik har xil boʻlishi;
parvoz balandligini oʻzgartirish iloji boʻlmaganida (bulutlilik, past va juda past balandlikdagi parvozlar yoki boshqa cheklovlar boʻlganda) — havo kemalarining xavfsiz vaqt tafovutini taʼminlagan holda ularni qaytarish.
70. VPQ boʻyicha bir xil balandlikda (esholonda) qarama-qarshi kurslarda kutilmagan tarzda yaqinlashib qolganda, havo kemalari komandirlari xavfsiz intervalga rioya qilgan holda, chap tomonlari bilan ajralib turishi uchun havo kemalarini oʻngga burishlari kerak.
71. Tafovut manyovrini amalga oshirish jarayonida havo kemasining komandirlari boshqa havo kemasini koʻzdan qochirmasliklari shart.
72. Qurilmalar boʻyicha parvoz qoidalari navigatsiya-pilotaj qurilmalari boʻyicha parvozlarni bajarish, Oʻzbekiston Respublikasi samoviy hududlardan foydalanish nizomida belgilangan vertikal, yonma-yon va yoʻnalish liniyasi boʻylab eshelonlash qoidalariga rioya qilishni koʻzda tutadi.
73. UPQ boʻyicha parvozlari kunduzi va tunda oddiy va murakkab meterologik sharoitlarda bajariladi.
Davlat aviatsiyasida murakkab meteorologik sharoitlarni aniqlashning boshqa mezonlari qoʻllanilishi mumkin, ular idoralar tomonidan qabul qilingan normativ-huquqiy hujjatlar bilan belgilanadi.
74. Qurilmalar boʻyicha parvozlar uchun jihozlanmagan havo kemalarida UPQ boʻyicha parvozlarni bajarish taqiqlanadi.
75. UPQ boʻyicha parvozlardan VPQ boʻyicha parvozlariga oʻtish faqatgina mazkur parvozlarni bevosita boshqarishni amalga oshiruvchi HHXK/HHB organi bilan kelishuvi boʻyicha amalga oshiriladi.
Havo kemasi parvoz qilayotgan hududida xavfli yaqinlashish tahdidini yaratishi mumkin boʻlgan boshqa havo kemalari boʻlganda HHB organi UPQ boʻyicha parvozdan VPQ boʻyicha parvoziga oʻtishga ruxsat faqatgina havo kemasi komandirining ushbu havo kemalarini vizual kuzatuvi haqidagi bildirgisini olgandan soʻng amalga oshiriladi.
VPQ boʻyicha parvozga oʻtish imkoniyati toʻgʻrisidagi qarorni havo kemasi komandiri qabul qiladi.
HHXK/HHB organiga havo kemasining komandirini VPQ boʻyicha parvozlarni bajarishga majburlash taqiqlanadi.
76. UPQ boʻyicha parvozlarni bajarishda havo kemasining komandiri quyidagilarga masʼul:
aerodrom hududidan chiqish chizmasi, belgilangan eshelon (balandlik), yoʻnalish parvozi, pasayish chizmasi va qoʻnishga kirish, yoʻnaltirish mobaynida berilgan trayektoriyalar va parvoz koʻrsatkichlarini saqlab turish;
havo kemasining haqiqiy joylashuvi, balandligi va parvoz sharoitlari haqida aniq va oʻz vaqtida maʼlumot berish;
HHXK/HHB organlarining koʻrsatmalarini aniq va oʻz vaqtida bajarish.
77. UPQ boʻyicha parvozlarni bajarayotgan havo kemalarini boshqarayotgan HHXK/HHB organi quyidagilarga majbur:
parvozning xavfsiz eshelon (balandlik)ni toʻgʻri belgilashga;
oʻrnatilgan vertikal, boʻylama va yonma-yon eshelonlash intervallarni taminlashga;
mavjud vositalar va ekipaj belgilangan eshelon (balandlik) va yoʻnalish parvozi, aerodrom hududidan chiqish chizmasi, pasayish, qoʻnishga kirish va yoʻnaltirish mobaynida parvozning berilgan trayektoriyalarini saqlab turish uchun bildirgilari boʻyicha nazorat qilishga;
ekipajni havo, meteorologik va ornitologik vaziyatlar haqida, radiolokatsion nazorat mavjud boʻlganida esa belgilangan eshelon (balandlik), yoʻnalish parvozi, pasayish va qoʻnishga kirish, aerodrom hududidan chiqish yoki yoʻnaltirish mobaynida parvozning berilgan trayektoriyalar chizmasidan ogʻgani toʻgʻrisida oʻz vaqtida xabardor qilishga;
havo kemalarining qoʻshni HHXK/HHB hududlariga oʻtish shartlarini kelishishga;
havo kemalari ekipajlariga berilayotgan koʻrsatma va ruxsatlarning asosliligiga.
78. Havo kemalarining aerodrom boʻylab harakatlanishi ushbu aerodromda oʻrnatilgan yurish yoʻlagida harakatlanish sxemalari boʻyicha havo kemalarining harakatini boshqaruvchi HHXK/HHB organining koʻrsatmasiga muvofiq amalga oshiriladi.
79. Toʻxtash joyidan olib chiqish va toʻxtash joyiga olib kirish muhandislik-aviatsiya xizmati mas'ul shaxsining (kuzatuv navbatchisi) signallari boʻyicha ushbu asosiy qoidaning
3-ilovasiga muvofiq amalga oshiriladi.
Havo kemalarini qabul qilinishini (chiqarilishini) taʼminlaydigan muhandislik-aviatsiya xizmati xodimlari (kuzatuv navbatchisi), ekipaj tomonidan yurish yoʻlagida harakatlanish qoidalariga rioya qilgan holda, havo kemalarini xavfsiz olib chiqish (olib kirish) uchun javobgardir.
80. Havo kemalari harakatini boshqaradigan HHXK/HHB organi boʻlmagan aerodromlarda havo kemalari toʻqnashuvining oldini olish uchun havo kemalari ekipajlari quyidagi harakatlarni bajarishlari shart:
qarama-qarshi kurslarda yoki qarama-qarshi kurslarga yaqin ikkita havo kemasi yaqinlashganda, tezlikni toʻliq toʻxtash gacha kamaytirish va imkoni boʻlsa, yetarli oraliqni hisobga olgan holda oʻngga burish kerak;
ikkita havo kemasi yonma yon kurslarda harakatlanayotganda, havo kemasi ekipaji, oʻzidan oʻng tomonda joylashgan havo kemasiga yoʻl beradi.
81. Quyosh botishi va chiqishi oʻrtasidagi davrda, shuningdek, 2000 m va undan kam koʻrinishda havo kemalarida yoqilishi kerak:
aeronavigatsiya chiroqlari (havo kemasining nisbiy trayektoriyasini koʻrsatish uchun);
doimiy yoki boshqa tegishli yoritish chiroqlari bundan mustasno, ularning konstruktorlik oʻlchamlarini koʻrsatish uchun moʻljallangan chiroqlar;
havo kemalari eʼtiborni jalb qilish uchun angan chiroqlar (miltillovchi mayoqlar);
dvigatellarning ishlashini koʻrsatadigan chiroqlar (agar mavjud boʻlsa).
82. Aerodrom (aerouzel) hududidagi parvozlar ushbu aerodrom (aerouzel) uchun belgilangan sxemalarga muvofiq amalga oshiriladi. Bu sxemalar aerodromda parvozlarni bajarish, taʼminlash va oʻzaro hamkorlik qilish tartibini belgilovchi hujjatga asosan tuziladi. Mazkur hujjat aerodromning katta aviatsiya boshligʻi tomonidan ishlab chiqiladi, havo kemalari ushbu aerodromda joylashgan korxonalar, muassasalar va tashkilotlar rahbarlari bilan kelishiladi hamda Havo hujumidan mudofaa qoʻshinlari va Harbiy havo kuchlari qoʻmondoni tomonidan tasdiqlanadi.
83. Parvozlarni bajarish, aerodromda taʼminlash va oʻzaro hamkorlik qilish tartibini belgilovchi hujjatning mazmuni va tuzilish sxemasi aviatsiya turlari faoliyatini boshqarish va nazorat qilishni amalga oshiruvchi idoralar tomonidan qabul qilingan normativ-huquqiy hujjatlar bilan tartibga solinadi.
Aviatsiya ishlari turini bajarish uchun angan vaqtinchalik aerodromlar bundan mustasno, taʼminlash va hamkorlik qilish tartibini belgilovchi tasdiqlangan hujjati boʻlmagan aerodromda parvozlarni bajarish taqiqlanadi.
84. Parvozlarni bajarish tartibini (yaqinlashish, pasayish, qoʻnishga kirish, yurish yoʻlagida harakatlanish, chiqish) va aerodromda oʻzaro hamkorlik qilish tartibini belgilovchi zarur maʼlumotlar aeronavigatsiya axboroti hujjatlarida chop etiladi.
Parvozlarni bajarish uchun ekipajlar mazkur aerodromga parvozni amalga oshirish uchun zarur boʻlgan maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan aeronavigatsiya maʼlumotlari hujjatlaridan foydalanishlari shart.
85. Aerodromning katta aviatsiya boshligʻi parvozlarni bajarish, taʼminlash va aerodromda hamkorlik qilish tartibini belgilovchi hujjatda eʼlon qilingan maʼlumotlarni ularning haqiqiy holatiga muvofiqligi ustidan nazoratni tashkil etishi lozim.
86. Ushbu maʼlumotlarni eʼlon qilmasdan aerodrom holatiga, aloqa vositalari ishiga, parvozlarning radio-texnik taʼminotiga va parvozlarni bajarish tartibiga oʻzgartirishlar kiritish man etiladi.
87. Aeronavigatsiya axboroti hujjatlariga oʻzgartirishlar kiritish tartibi aviatsiya turlari faoliyatini boshqarish va nazorat qilishni amalga oshiruvchi idoralar tomonidan qabul qilingan tegishli normativ-huquqiy hujjatlar bilan belgilanadi.
88. Aerouzel hududida parvozlarni tashkil etish va bajarish tartibi Havo hujumidan mudofaa qoʻshinlari va Harbiy havo kuchlari hamda Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligining maxsus tashkil etilgan qoʻshma komissiyasi tomonidan ushbu Asosiy qoidalarning
4-ilovasiga muvofiq amalga oshiriladi va Havo hujumidan mudofaa qoʻshinlari va Harbiy havo kuchlari qoʻmondoni tomonidan tasdiqlanadi.
89. Havo kemalarining uchishi va qoʻnishi uchun aerodromning uchish-qoʻnish yoʻlaklarida, odatda, yagona yoʻnalish belgilanadi.
Uchish va qoʻnish yoʻnalishini aniqlashda uchish-qoʻnish yoʻlagining jihozlanganligi, havo harakati oqimi, uchish-qoʻnish yoʻlagiga nisbatan shamolning tezligi va yoʻnalishi, uchish-qoʻnish yoʻlagining uzunligi hamda aerodromdagi cheklovlar hisobga olinadi.
90. Aerodromning HHXK/HHB organi ruxsatisiz havo kemalarining uchishi va qoʻnishi taqiqlanadi, aerodromda (qoʻnish maydonida) HHXK/HHB organi koʻzda tutilmagan hollar bundan mustasno.
91. Uchayotgan havo kemalari, shuningdek, qoʻnishga kirishni amalga oshirayotgan havo kemalari oʻrtasidagi minimal intervallar, ularning turiga qarab, aviatsiya turlari faoliyatini boshqarish va nazorat qilishni amalga oshiruvchi idoralar tomonidan qabul qilingan normativ-huquqiy hujjatlarga muvofiq belgilanadi.
92. Uchishdan soʻng balandlikka koʻtarilish, pasayish va qoʻnishga kirish, qoʻnishni kutish, aerodrom ustida parvoz qilish sxemalari toʻsiqlar mavjudligi, aerodrom atrofidagi aholi punktlari joylashuvi, shuningdek, havo hududi tuzilishini hisobga olgan holda oʻrnatiladi.
93. Belgilangan sxemalar (kelish va joʻnash yoʻnalishlari) boʻyicha parvoz balandligi belgilangan qoidalarga muvofiq hisoblangan minimal xavfsiz balandlikdan past boʻlmasligi kerak. Bu balandlik fuqaro aviatsiyasi uchun 30 m (100 fut) va davlat hamda eksperimental aviatsiya uchun 100 m ga teng boʻlgan kattalashish tomonga yaxlitlanadi.
94. Belgilangan sxemalar (kelish va joʻnash yoʻnalishlari) boʻyicha parvozlarni amalga oshirishda bir turdagi havo kemalarini quvib oʻtish taqiqlanadi.
95. Belgilangan sxemalar (kelish va joʻnash yoʻnalishlari) boʻyicha parvoz trayektoriyasini oʻzgartirish aerodromning HHXK/HHB organi tomonidan vektorlash paytida va parvozlar xavfsizligini taʼminlash maqsadida ruxsat etilishi mumkin.
96. Aerodrom hududida aviatsiya bajaradigan vazifalarga bogʻliq holda zarurat tugʻilganda, oʻlchamlari havo kemalarining turlariga, hududlarda bajariladigan parvoz topshiriqlariga va mahalliy sharoitlarga muvofiq aniqlanadigan aerodrom zonalari belgilanadi.
97. Havo kemalarining RLN mavjud boʻlgan aerodrom hududidagi parvozlari HHXK/HHB organi tomonidan doimiy nazorat ostida amalga oshiriladi.
98. Aerodrom hududidagi doimiy parvoz yoʻnalishlari havo kemasining parvozi havo hududi tuzilmasining boshqa elementlariga nisbatan Oʻzbekiston Respublikasining Samoviy hududidan foydalanish toʻgʻrisidagi nizomida belgilangan eshelonlash qoidalariga rioya qilgan holda amalga oshirilishini taʼminlaydigan tarzda ishlab chiqiladi.
99. Aerodrom zonasida bir vaqtning oʻzida bir nechta havo kemalarining (guruhlarining) parvozlari aviatsiya turlari faoliyatini boshqarish va nazorat qilishni amalga oshiruvchi idoralar tomonidan qabul qilingan meʼyoriy-huquqiy hujjatlar asosida tartibga solinadi.
100. Havo kemasi komandiri HHXK/HHB organining koʻrsatmasiga binoan oʻz parvozini boshqaradigan HHXK/HHB organi bilan radioaloqa oʻrnatishi va keyingi koʻrsatmalarni olishi shart.
101. UPQ boʻyicha qoʻnishga kirish sxemasining bir qismi bajarilmagan holda, eng qisqa masofa boʻyicha qoʻnishga kirishga radiolokatsion nazorat ostida burchak-masofa oʻlchash tizimini (yer yoki bortda) va/yoki sunʼiy yoʻldosh tizimlarini qoʻllagan holda ruxsat etiladi.
102. HHXK/HHB organi bilan aloqa oʻrnatish tartibi va radioaloqa frazeologiyasi aviatsiya turlari faoliyatini boshqarish va nazorat qilishni amalga oshiruvchi idoralar tomonidan qabul qilingan meʼyoriy-huquqiy hujjatlarga muvofiq belgilanadi.
103. Havo kemasining HHXK/HHB organi masʼuliyati hududiga ruxsatsiz kirishi taqiqlanadi, radioaloqa uzilishi, parvoz xavfsizligiga aniq tahdid, shuningdek, kema bortidagi odamlar hayotini qutqarish holatlari bundan mustasno. Bunday qaror parvoz rejasi, HHXK/HHB organi koʻrsatmalari va parvoz topshirigʻidan chetga chiqish bilan qabul qilinishi mumkin, biroq imkon qadar belgilangan parvoz qoidalariga rioya qilgan holda.
104. Tashqi havo harorati manfiy boʻlganda qoʻnishga kirish manyovrini bajarishda havo kemasi ekipaji harorat tuzatmasini hisobga olgan holda balandlikni saqlashi shart.
105. Havo kemalarining belgilangan minimumdan past meteorologik sharoitlarda qoʻnishi taqiqlanadi, parvoz xavfsizligiga aniq tahdid holatlaridan, shuningdek, kema bortidagi odamlar hayotini qutqarish maqsadidan tashqari. Bunday qaror parvoz rejasi, HHXK/HHB organi koʻrsatmalari va parvoz topshirigʻidan chetga chiqish bilan qabul qilinishi mumkin, biroq imkon qadar belgilangan parvoz qoidalariga va aviatsiya turlari faoliyatini boshqarish hamda nazorat qiluvchi idoralar tomonidan qabul qilingan tegishli normativ-huquqiy hujjatlarga muvofiq boʻlishi lozim.
106. Havo kemasi komandiri qoʻngandan soʻng kechiktirmasdan uchish-qoʻnish yoʻlagini boʻshatishi shart, buning imkoni boʻlmagan holatlar bundan mustasno.
107. Aerodromning yorugʻlik texnikasi uskunalari va parvozlarni radiotexnik taʼminlash vositalarini yoqish va oʻchirish tartibi aviatsiya turlari faoliyatini boshqarish va nazorat qilishni amalga oshiruvchi idoralar tomonidan qabul qilingan normativ-huquqiy hujjatlar bilan belgilanadi, bunda:
a) yorugʻlik texnikasi uskunalari quyidagi hollarda yoqilishi kerak:
tungi parvozlarda — quyosh botishidan yoki havo kemasining kelish (uchish) hisoblangan vaqtidan 15 daqiqa oldin;
kunduzgi parvozlarda — aviatsiya turlari faoliyatini boshqarish va nazorat qilishni amalga oshiruvchi idoralar tomonidan qabul qilingan normativ-huquqiy hujjatlarda belgilangan meteorologik sharoitlarda;
aerodromda parvozlar boʻlmaganda — havo kemasi yetib kelishining hisoblangan vaqtidan 30 daqiqa oldin;
qoʻnishga kirishni amalga oshirayotgan havo kemasi komandirining talabiga binoan;
b) parvozlarni taʼminlashning radiotexnik vositalari (RTV) HHXK/HHB organi koʻrsatmasiga koʻra quyidagicha yoqiladi:
havo trassalari va mahalliy havo yoʻnalishlari boʻyicha parvozlarni nazorat qilish uchun RTV (radiolokatsion, radionavigatsion, masofani oʻlchash uskunalari, radiopelengatorlar) — agar aeronavigatsion axborot hujjatlarida ularning boshqacha ish rejimi belgilanmagan boʻlsa, havo kemasining nazorat qilinadigan hududda rejalashtirilgan yoki amalda boʻlishining butun davriga;
aerodromning RTV (radiolokatsion, radionavigatsion, masofani oʻlchash uskunalari, radiopelengatorlar) — havo kemasining qoʻnish, uchish, uchib oʻtish hisoblangan vaqtidan 30 daqiqa oldin;
qoʻnish tizimlarining RTV — havo kemasi qoʻnishining hisoblangan vaqtidan 30 daqiqa oldin;
Parvozlarni taʼminlash RTV — barcha hollarda va ekipaj talabiga koʻra, ob-havo sharoitlaridan qatʼiy nazar, favqulodda vaziyatlarda qoʻnishga kirishni taʼminlash uchun xizmat qiladi.
108. Kutish zonalari, odatda, aerodromning (aerodrom hududi) radionavigatsiya yoki belgilangan nuqtalari ustida yoki xarakterli yerdagi orientirlar (VPQ boʻyicha parvozlarda) ustida oʻrnatiladi.
109. Kutish zonasidagi parvozlar ushbu Asosiy qoidalarning
5-ilovasiga muvofiq eshelonlash qoidalariga binoan amalga oshiriladi. Kutish zonasidan chiqish HHXK/HHB organining koʻrsatmasi bilan bajariladi.
110. Kutish zonasida uzoqlashish yoʻnalishi boʻyicha parvozning balandligi, yoʻnalishi va vaqti joyning relyefiga, undagi sunʼiy toʻsiqlarga, kutish zonalarining qoʻshni aerodromlardan, taqiqlangan hududlardan, havo trassalaridan, Oʻzbekiston Respublikasining davlat chegarasidan uzoqligiga qarab belgilanadi.
111. Aerodrom RNN ustida joylashgan kutish zonasining eng quyi esheloni, shuningdek, aerodrom hududida yoki uning chegaralarida joylashgan kutish zonalarining eng quyi eshelonlari aerodrom hududidagi oʻtish eshelonidan past boʻlmagan va eng quyi xavfsiz eshelondan past boʻlmagan darajada oʻrnatiladi.
112. Kutish zonasida parvoz balandligini (eshelonini) oʻzgartirish mazkur havo kemasining parvozini boshqarishni amalga oshiruvchi HHXK/HHB organining ruxsati yoki koʻrsatmasi bilan bajariladi.
RLN mavjud boʻlmaganda havo kemasi pasayishida parvoz balandligini (eshelonini) egallashga ruxsat faqat ilgari ushbu balandlikni egallagan havo kemasi komandirining uni boʻshatganligi toʻgʻrisidagi hisoboti olingandan soʻng beriladi.
113. Agar kutish zonasida turgan havo kemasiga zudlik bilan qoʻnish zarur boʻlsa, havo kemasi komandiri bu haqda HHXK/HHB organiga xabar beradi. HHXK/HHB organi esa havodagi vaziyatni hisobga olgan holda ushbu havo kemasiga navbatdan tashqari qoʻnishni taʼminlashi lozim.
Navbatdan tashqari qoʻnishni talab qilishga faqat oʻta zarur hollardagina ruxsat etiladi.
114. Oʻzbekiston Respublikasining havo trassalari va mahalliy havo yoʻllari Havo hujumidan mudofaa qoʻshinlari va Harbiy havo kuchlari qoʻmondoni tomonidan tasdiqlanadigan Oʻzbekiston Respublikasining Havo trassalari va mahalliy havo yoʻllari ROʻYXATIGA kiritiladi.
Havo trassasi va mahalliy havo yoʻlining har bir qismi uchun quyidagilar belgilanadi:
MHBP yoki SKHP shartli belgilari;
burilish nuqtalarining nomi;
burilish nuqtalarining koordinatalari;
magnit yoʻnalish burchaklari;
relyefning maksimal balandligi;
parvozning ruxsat etilgan eshelonlari (balandliklari) oraligʻi;
115. Havo kemalarining VPQ va UPQ boʻyicha parvozlari uchun bir vaqtning oʻzida bir xil balandlikni (eshelonni) belgilash taqiqlanadi.
116. Havo trassalari va mahalliy havo yoʻllari boʻyicha parvozlar belgilangan parvoz balandliklarida (eshelonlarida) amalga oshiriladi.
117. Agar uchib ketish aeroporti havo trassasiga yaqin joylashgan boʻlsa, unga kirish ruxsati va shartlari tegishli HHXK/HHB organlari oʻrtasida kelishiladi va havo kemasi komandiriga beriladi.
118. Havo trassalari va mahalliy havo yoʻllarining yoʻnalishi, kengligi, shuningdek, parvoz eshelonlari (balandliklari) parvozlar xavfsizligi talablariga muvofiq ravishda belgilanadi.
119. Havo trassalari va mahalliy havo yoʻllari havo kemalarining parvoz xavfsizligi talablariga toʻliq javob berishi kerak.
Havo trassasining kengligi, qoidaga koʻra 10 km (5 dengiz mili) etib belgilanadi.
Havo trassalari va mahalliy havo yoʻllarining ayrim qismlari uchun toʻgʻrilangan marshrutlar (vektorlash) belgilanishi mumkin.
120. Mahalliy havo yoʻllari, qoida tariqasida, quyi havo hududida oʻrnatiladi va quyidagicha boʻlishi mumkin:
a) birinchi toifali MHY — kengligi 10 km (5 dengiz mili) boʻlgan ajratilgan eshelonlarda parvozlar uchun;
b) ikkinchi toifali MHY — pastki xavfsiz eshelondan past balandliklarda VPQ boʻyicha parvozlar uchun. Ikkinchi toifali MHYning kengligi, qoidaga koʻra, joyning relyefi va undagi sunʼiy toʻsiqlarni hisobga olgan holda 4 km (2 dengiz mili) dan oshmasligi kerak.
VPQ boʻyicha trassadan tashqari parvozlarni amalga oshirishda marshrut kengligi quyidagicha belgilanadi:
eshelonlarda — marshrut oʻqidan har ikki tomonga 5 km (3 dengiz mili) dan;
pastki xavfsiz eshelondan pastda — marshrut oʻqidan ikki tomonga 2 km (1 dengiz mili) masofada.
121. Belgilangan yoʻnalishlar boʻyicha parvozlar meteorologik sharoitlar, havo kemalari turlari va ularning jihozlariga qarab, vizual parvoz qoidalari (VPQ) yoki uskunalar parvoz qoidalari (UPQ) asosida amalga oshiriladi.
122. Belgilangan parvoz marshrutlari aerodromlardagi balandlikka koʻtarilish va pasayish trayektoriyalarini, shuningdek, poligonlar hududidagi otish yoʻnalishlari va nishonga yaqinlashish yoʻnalishlarini kesib oʻtmasligi lozim.
123. Havo kemalarining chegaraoldi mintaqa havo hududidagi parvozlari Oʻzbekiston Respublikasining samoviy hududidan foydalanish toʻgʻrisidagi nizom talablariga muvofiq amalga oshiriladi.
124. Radiolokatsion aniqlash tizimi bilan jihozlanmagan (parvoz uchun talabnomada koʻrsatilgan holatlar bundan mustasno) va aloqa vositalari bilan taʼminlanmagan havo kemalarining, shuningdek, HHXK/HHB organlari bilan ikki tomonlama radioaloqaga ega boʻlmagan havo kemalarining chegaraoldi mintaqasining havo hududida parvoz qilishi taqiqlanadi. Bu taqiq ikki tomonlama radioaloqa uzilgan (yoʻqolgan) holatlarga tatbiq etilmaydi.
125. Chegaraoldi mintaqasida joylashgan aerodromlar va havo trassalari havo kemalari harakatini samarali nazorat qilish, boshqarish va ekipajlarning parvoz qoidalariga rioya etishini taʼminlash uchun zarur boʻlgan aloqa, navigatsiya radiotexnik vositalari va boshqa texnik jihozlar bilan taʼminlangan boʻlishi shart.
126. Havo kemasi aerodromdan (maydondan) tashqarida chegaraoldi mintaqasiga majburiy qoʻngan taqdirda, havo hududidan foydalanuvchi havo kemasining joylashuvi haqida tegishli HHXK/HHB organlariga darhol xabar berishi lozim. Ular esa oʻz navbatida Havo hujumidan mudofaa organlarini xabardor qilishlari shart.
127. Havo kemalarining aholi punktlari ustidagi parvozlari, havo kemasida nosozlik kelib chiqqan taqdirda parvoz balandligi aholi punktidan tashqarida yoki eng yaqin aerodromda qoʻnishga imkon berishi sharti bilan amalga oshirilishi mumkin. Ushbu qoidadan chetga chiqishga uchish-qoʻnish yoʻlagining joylashuvi havo kemasiga aholi punkti ustidan uchmasdan uchish va qoʻnishga kirishish imkonini bermagan hollarda, shuningdek, insonlar hayotini qutqarish uchun parvozlarni amalga oshirish zarur boʻlganda yoki Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qaroriga koʻra boshqa hollarda yoʻl qoʻyiladi.
128. Vizual parvoz qoidalari (VPQ) boʻyicha parvoz qilishda ob-havo sharoiti aholi punktidan tashqarida favqulodda qoʻnishni amalga oshirish mumkin boʻlgan parvoz balandligini (eshelonini) ushlab turishga imkon bermasa, havo kemasi komandiri, agar aylanib oʻtishning boshqacha tartibi belgilanmagan boʻlsa, odatda aholi punktini oʻng tomondan aylanib oʻtishi shart.
129. Aerostatlarning aholi punktlari ustidagi parvozi eng baland toʻsiqning yuqori chegarasidan kamida 50 m (170 fut) balandlikda amalga oshiriladi.
130. Aviatsiya-kimyoviy ishlarni bajarishda aholi punktlari ustidan parvoz qilish taqiqlanadi.
131. Aviatsiya ishlari vizual parvoz qoidalari (VPQ) yoki uskunalar boʻyicha parvoz qoidalari (UPQ) asosida, har bir ish turi uchun belgilangan minimumga mos keladigan meteorologik sharoitlarda bajariladi.
132. Aviatsiya ishlarining turli xillari boʻyicha parvoz qoidalari aviatsiya turlari faoliyatini boshqarish va nazorat qilishni amalga oshiruvchi idoralar tomonidan qabul qilingan tegishli normativ-huquqiy hujjatlar bilan belgilanadi.
133. Belgilangan hududda aviatsiya ishlarini bajarayotgan havo kemalarining parvoz balandliklari (eshelonlari) boshqa havo kemalarining parvozlaridan xoli boʻlishi shart.
134. Favqulodda vaziyatlar hududlaridagi parvozlar VPQ va UPQ boʻyicha, har bir ish turi, havo kemasi yoki havo kemasi komandiri uchun belgilangan minimumga mos keladigan meteorologik sharoitlarda, ushbu Asosiy qoidalarga, aviatsiya turlari faoliyatini boshqarish va nazorat qilishni amalga oshiruvchi idoralar tomonidan qabul qilingan normativ-huquqiy hujjatlarga, texnologiyalarga va mazkur turdagi HK PEQ (Ekipaj yoʻriqnomasi)ga muvofiq amalga oshiriladi.
135. Favqulodda vaziyatlarni bartaraf etishni taʼminlash boʻyicha parvozlarni amalga oshiruvchi havo kemalarining parvoz balandliklari (eshelonlari) boshqa havo kemalarining parvozlaridan xoli boʻlishi shart.
136. Agar havo kemasi komandiri boshqa havo kemasi falokat holatida ekanligini aniqlasa, imkon qadar va oʻzi maqsadga muvofiq emas deb hisoblaydigan holatlar bundan mustasno:
a) falokat holatidagi kemani, hodisa joyini tark etishga majbur boʻlmaguncha yoki HHXK/HHB organi bunga zarurat yoʻqligini maʼlum qilmaguncha kuzatib boradi;
b) halokatga uchragan kemaning joylashuvini aniqlaydi;
d) imkon qadar HHXK/HHB organiga quyidagi maʼlumotlarni yetkazadi:
halokatga uchragan kemaning turi, tanish belgilari va holati;
uning joylashuvi geografik koordinatalarda yoki katak koʻrinishidagi koordinatalarida yoki maʼlum yer moʻljaliga yoxud radionavigatsiya vositasi joylashgan nuqtaga nisbatan masofa va haqiqiy (magnit) pelengda ifodalangan holda;
kuzatish vaqti soat va daqiqalarda (UTC);
koʻzga tashlangan odamlar soni;
odamlarning halokatga uchragan kemani tark etganligi;
hodisa joyidagi ob-havo sharoitlari;
tirik qolganlarning koʻrinib turgan jismoniy holati;
hodisa joyiga yetib borishning eng qulay yer usti yoʻnalishi;
e) HHXK/HHB organining koʻrsatmalariga muvofiq harakat qiladi.
137. Havo kemasi komandiri falokat haqidagi xabarni qabul qilganda, imkon qadar:
a) falokat haqidagi xabarni olgani toʻgʻrisida tasdiq beradi;
b) agar xabar qilingan boʻlsa, halokatga uchragan havo kemasining joylashuvini qayd etadi;
d) imkoni boʻlsa, uzatuvchi radiostansiyaning pelengini aniqlaydi;
e) falokat toʻgʻrisidagi xabar qabul qilinganligi haqida HHXK/HHB organini xabardor qiladi, bunda barcha olingan maʼlumotlarni uzatadi;
f) HHXK/HHB organining koʻrsatmalariga muvofiq harakat qiladi.
138. Vertolyotlarda parvozlar aerodromlardan (vertodromlardan) yoki qoʻnish maydonchalaridan amalga oshiriladi.
139. Bir vaqtning oʻzida samolyotlar va vertolyotlar parvozi uchun foydalaniladigan aerodromlarda, zarurat tugʻilganda , vertolyotlarning uchish va qoʻnish maydonchalari jihozlanadi.
140. Vertolyot yurish yoʻlagida harakatlanishni amalga oshirayotganda, koʻtaruvchi vintlar parraklari uchlaridan toʻsiqlargacha boʻlgan masofa koʻtaruvchi vint diametrining yarmidan kam boʻlmasligi shart.
141. Havoda muallaq turish, 10 m gacha balandlikda harakatlanish, uchish va qoʻnish paytida koʻtaruvchi vint parraklari uchlaridan masofa quyidagicha boʻlishi lozim:
havo kemalarigacha — koʻtaruvchi vintning kamida ikki diametri;
boshqa toʻsiqlargacha — koʻtaruvchi vint diametrining yarmidan kam boʻlmagan, ammo 10 m dan kam boʻlmagan masofa.
142. Vertolyotlarning havoda muallaq turishi va havoda harakatlanishi tartibi aviatsiya turlari faoliyatini boshqarish va nazorat qilishni amalga oshiruvchi idoralar tomonidan qabul qilingan normativ-huquqiy hujjatlar bilan belgilanadi.
143. Vertolyotning uchish-qoʻnish yoʻlagining meteorologik sharoitlari uning minimumiga mos keladigan qismida uchishi va qoʻnishiga ruxsat etiladi. Bunday sharoitlarda parvoz xavfsizligi uchun javobgarlik vertolyot komandiri zimmasida boʻladi.
144. Parvoz paytida minimaldan past ob-havo sharoitlari va xavfli meteorologik hodisalar yuz berganda, vertolyot komandiriga havodan tanlangan maydonchaga qoʻnishga ruxsat beriladi. Ushbu maydonchadan uchishga faqat ob-havo sharoitlari vertolyot komandirining minimum darajasiga mos kelgandagina ruxsat beriladi.
U oʻz harakatlari toʻgʻrisida mazkur vertolyot parvozini boshqarishni amalga oshiruvchi HHXK/HHB organini xabardor qiladi.
145. Balandlikka koʻtarilish va qoʻnishga kirish paytida toʻsiqlar ustidan 10 m dan kam boʻlmagan balandlikda, yerda turgan havo kemalari ustidan esa vertolyotni koʻtaruvchi vintining ikki diametridan kam boʻlmagan balandlikda uchib oʻtishga ruxsat etiladi.
146. Havodan tanlab olingan, holati nomaʼlum maydonchaga qoʻnishni amalga oshirish tartibi aviatsiya turlari faoliyatini boshqaruvchi va nazorat qiluvchi idoralar tomonidan qabul qilingan tegishli meʼyoriy-huquqiy hujjatlar bilan belgilanadi.
147. Togʻli hududlarda parvozlarni amalga oshirishda marshrutni daralar boʻylab oʻtkazishga ruxsat beriladi, bunda parvoz balandligidagi daraning minimal kengligi kamida 500 metr (0,3 dengiz mili) boʻlishi va zarur hollarda 180 darajaga burilish imkoniyatini taʼminlashi lozim.
Burilishni bajarishda koʻtaruvchi vint parraklarining uchlaridan togʻ yonbagʻirlarigacha boʻlgan eng kam masofa 50 metrdan kam boʻlmasligi kerak.
148. Vertikal yoki gorizontal koʻrinish boʻlmaganda qor (chang) uyurmasida muallaq turish, uchish va qoʻnish taqiqlanadi.
149. Uchuvchi boshqaradigan aerostatlar (dirijabllar) parvozi boshqa havo kemalari parvozidan xoli boʻlgan ajratilgan havo hududida VPQ yoki UPQ boʻyicha amalga oshiriladi. Boshqariladigan aerostatlar (dirijabllar) bilan parvozlarni amalga oshirish tartibi aviatsiya turlari faoliyatini boshqarish va nazorat qilishni amalga oshiruvchi idoralar tomonidan qabul qilingan meʼyoriy-huquqiy hujjatlar bilan tartibga solinadi.
150. Uchuvchi boshqaradigan aerostatning (dirijablning) erkin parvozi yoʻnalishi bashorat qilinayotgan meteorologik sharoitlarni hisobga olgan holda hisoblangan rejalashtirilayotgan parvoz yoʻnalishi sektorining oʻq chizigʻi boʻyicha koʻrsatiladi.
151. Oʻta yengil havo kemalarining parvozlari aerodromlar, doimiy va vaqtinchalik maydonlar, deltadromlar (paradromlar) hududlarida parvozlarni amalga oshirish tartibini belgilovchi hujjatlarga muvofiq bajariladi. Bu hujjatlar tegishli havo hududidan foydalanuvchilar tomonidan ishlab chiqilib, Havo hujumidan mudofaa qoʻshinlari va Harbiy havo kuchlari qoʻmondoni tomonidan tasdiqlanadi.
152. Oʻta yengil havo kemalarining doimiy maydonlari, deltadromlar (paradromlar) haqidagi maʼlumotlar mazkur turdagi ishlarni (faoliyatni) bajarish boʻyicha yoʻriqnomada koʻrsatiladi.
153. Oʻta yengil havo kemalarining parvozlari ularning maqsadi, vazifasi, shuningdek, oʻrnatilgan jihozlariga qarab radioaloqa bilan yoki radioaloqasiz amalga oshirilishi mumkin. Bunda oʻta yengil havo kemasini yerdan boshqarish ushbu Asosiy qoidalarga 3-ilovaning
3-bandiga muvofiq belgilar va signallar yordamida amalga oshiriladi.
154. Oʻta yengil havo kemalarining parvozlari 900 metr (3000 fut) gacha balandlikda amalga oshiriladi.
155. Uchuvchisiz havo kemalarining parvozlari Oʻzbekiston Respublikasi Havo
kodeksi, Oʻzbekiston Respublikasi samoviy hududidan foydalanish toʻgʻrisidagi nizom, ushbu Asosiy qoidalar, Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro va davlat aviatsiyasida uchuvchisiz uchish apparatlaridan foydalanish tartibi toʻgʻrisidagi nizom, shuningdek, aviatsiya turlari faoliyatini boshqarish va nazorat qilishni amalga oshiruvchi idoralarning boshqa normativ-huquqiy hujjatlari talablariga muvofiq bajariladi.
156. Uchuvchisiz havo kemalarining parvozlarida boshqa havo kemalarining xavfsizligi, odatda, vaqtinchalik rejimlar va qisqa muddatli cheklovlar joriy etish orqali taʼminlanadi.
157. Namoyishli parvozlar Oʻzbekiston Respublikasi Havo
kodeksi, ushbu Asosiy qoidalar, shuningdek, tegishli havo hududidan foydalanuvchilar tomonidan ishlab chiqilgan nizomlar va yoʻriqnomalar talablariga muvofiq amalga oshiriladi.
158. Namoyishli parvozlar uchish dasturida (rejasida) belgilangan balandliklarda Vizual parvoz qoidalari asosida bajariladi.
159. Namoyishli parvozlarni bajarishda pilotaj (oʻtishlar) ni cheklovchi chiziqdan 200 metrdan kam boʻlmagan masofada, tomoshabinlar tomoniga ogʻmasdan, pilotaj zonasi doirasida bajarish lozim.
160. Bir nechta havo kemalari (guruhlari)ning pilotaj zonasida bir vaqtning oʻzida parvoz qilishiga ularni parvozlar xavfsizligini taʼminlaydigan oraliqlarda balandlik boʻyicha eshelonlashtirish sharti bilan ruxsat etiladi. Bitta balandlikda faqat bitta havo kemasi yoki yagona boshqaruv ostidagi havo kemalari guruhi boʻlishi kerak.
161. Namoyishli parvozlarni bajarishda quyidagilar taqiqlanadi:
a) koʻp dvigatelli havo kemalarida — bitta yoki bir nechta dvigatellarni ataylab toʻxtatish;
b) tovushdan tez tezlikda uchish;
d) ekipaj aʼzosi boʻlmagan shaxslarning havo kemasi bortida boʻlishi;
e) tomoshabinlar uchun ajratilgan hudud ustidan uchib oʻtish.
162. Guruhli parvoz deb havo kemalari orasida yagona parvoz topshirigʻi bilan belgilangan xavfsiz interval va masofalarda bajariladigan parvozga aytiladi. Bunda havo kemalari bir-biriga nisbatan Oʻzbekiston Respublikasi havo hududidan foydalanish toʻgʻrisidagi nizomda belgilangan vertikal, boʻylama va yonlama eshelonlash meʼyorlariga rioya qilishlari shart emas.
163. Guruhli parvozda havo kemalari komandirlaridan biri boshqalarga nisbatan katta hisoblanadi. U guruhning barcha havo kemalari parvoz topshirigʻiga rioya qilishi uchun javobgar boʻladi, aviatsiya turlari faoliyatini boshqarish va nazorat qiluvchi idoralarning meʼyoriy-huquqiy hujjatlari talablariga muvofiq HHXK/HHB organlari bilan radioaloqa olib boradi.
Agar parvoz topshirigʻida koʻzda tutilmagan boʻlsa, yakka parvozdan guruhli parvozga oʻtish taqiqlanadi.
164. Guruhli parvozlarni amalga oshiruvchi havo kemalari orasidagi xavfsiz interval va masofalar aviatsiya turlari faoliyatini boshqarish va nazorat qiluvchi idoralar tomonidan qabul qilingan normativ-huquqiy hujjatlar bilan belgilanadi.
165. Havo kemasining tovushdan tez tezlikda parvozi FL370 (11300 m) dan past boʻlmagan eshelonda, undan pastroq balandliklarda (eshelonlarda) esa maxsus zonalarda amalga oshirishga ruxsat etiladi.
166. Tovushdan tez tezlikda parvoz qilayotgan havo kemasi va boshqa havo kemasi orasidagi vertikal eshelonlashning minimal intervali, keyingisining parvoz tezligidan qatʼiy nazar, kamida 1200 m (4000 fut) boʻlishi kerak.
167. Oʻzbekiston Respublikasining Davlat chegarasi va hududini qoʻriqlash hamda mudofaa qilish boʻyicha jangovar vazifalarni bajarishda ushbu Asosiy qoidalarning
165 va
166-bandlarida koʻrsatilgan cheklovlar qoʻllanilmaydi.
168. Oʻzbekiston Respublikasi havo hududida parvozlar xavfsizligini taʼminlash maqsadida Oʻzbekiston Respublikasi Havo hududidan foydalanish toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq havo kemalarining vertikal, boʻylama va yonlama eshelonlashtirishining minimal ruxsat etilgan oraliqları belgilanadi.
169. Davlat aviatsiyasi havo kemalarini jangovar tartiblar (guruhlar) ichida eshelonlashtirish qoidalari davlat aviatsiyasining meʼyoriy-huquqiy hujjatlari bilan belgilanadi.
170. Oʻzbekiston Respublikasida va unga chegaradosh davlatda qabul qilingan eshelonlashtirish tizimlarida farqlar mavjud boʻlsa, Oʻzbekiston Respublikasidan chiqib ketayotganda eshelonlarni oʻzgartirish Oʻzbekiston Respublikasining Havo hududidan foydalanish toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq amalga oshiriladi.
171. Havo kemalari parvozining xavfsizligini taʼminlash uchun:
a) quyidagilar belgilanadi:
aerodrom doirasi boʻyicha (uchish va qoʻnish zonasida belgilangan yoʻnalish boʻyicha) aerodrom ustidagi parvozlar balandligi — Haer.doir.;
46 km (25 dengiz mili) radiusidagi aerodrom hududida minimal xavfsiz parvoz balandligi — MXB;
aerodrom hududidagi oʻtish esheloni — Hoʻtish esh.;
Aerodrom hududida standart atmosfera bosimi 760 mm sim. ust. (1013,2 mbar) boʻyicha xavfsiz parvoz balandligi — Hxaf. yaqin.;
b) quyidagilar hisoblanadi:
Standart atmosfera bosimi 760 mm sim. ust. (1013,2 mbar) boʻyicha xavfsiz parvoz balandligi — Hxaf.760;
Ikkinchi toifadagi mahalliy havo yoʻllari, belgilangan yoʻnalish boʻyicha va aviatsiya ishlari hududida parvozni amalga oshirishda har bir uchastka uchun pastki xavfsiz eshelondan pastdagi xavfsiz parvoz balandligi — Hxaf.kel.
Xavfsiz parvoz balandliklarini (eshelonlarini) hisoblash ushbu Asosiy qoidalarning
6-ilovasiga muvofiq amalga oshiriladi.
172. Xavfsiz parvoz balandligi shunday hisob-kitob bilan aniqlanadiki, bunda ushbu Asosiy qoidalarning
173-bandida koʻrsatilgan joy relyefi va sunʼiy toʻsiqlarni hisobga olish chizigʻidagi eng baland toʻsiq ustidan havo kemasining haqiqiy parvoz balandligi (toʻsiq ustidan balandlik zaxirasi) quyidagicha boʻlishi kerak:
Parvoz tezligi (uskunalar koʻrsatkich i boʻyicha), km/soat (uzel) | Xavfsiz parvoz balandligi (haqiqiy), m (fut) |
VPQ boʻyicha | UPQ boʻyicha |
Uchish va qoʻnish zonasida |
300 (162 uzel) va undan kam | 300 (1000 fut) | 100 (330 fut) |
300 dan ortiq (162 uzel) | 200 (660 fut) |
Havo yoʻllari, mahalliy havo yoʻllari va belgilangan yoʻnalishlar boʻyicha yaqinlashish hududida: a) suv havzasi, tekislik va tepaliklar ustida |
300 (162 uzel) va undan kam | 300 (1000 fut) | 100 (330 fut) |
300 dan ortiq (162 uzel) | 200 (660 fut) |
b) relyefining mutlaq balandligi 2000 m (6600 fut) va undan kam boʻlgan togʻli hududlarda |
Parvoz tezligidan qatʼiy nazar | 600 (2000 fut) | 300 (1000 fut) |
d) relyefining mutlaq balandligi 2000 m (6600 fut) dan ortiq boʻlgan togʻli hududlarda |
Parvoz tezligidan qatʼiy nazar | 600 (2000 fut) | 600 (2000 fut) |
173. Xavfsiz parvoz balandligini hisoblashda joy relyefi balandliklari va sunʼiy toʻsiqlarni hisobga olish yoʻlagi quyidagicha boʻlishi lozim:
a) uchish va qoʻnish zonasidagi parvozlarda:
UPQ boʻyicha — marshrut oʻqidan har ikki tomonga 10 km (5 dengiz mili);
VPQ boʻyicha — marshrut oʻqidan har ikki tomonga 5 km (3 dengiz mili);
b) aerodrom hududlari chegaralarida, kirish/chiqish yoʻlaklarida, shuningdek, parvoz yoʻnalishlarida:
UPQ boʻyicha RLN bilan — 10 km (5 dengiz mili), RLKsiz — marshrut oʻqidan har ikki tomonga 25 km (14 dengiz mili);
VPQ boʻyicha — yoʻlak kengligi doirasida;
d) havo yoʻllari, birinchi toifali MHY va belgilangan yoʻnalishlar boʻyicha parvozlarda (aerodrom hududidan tashqarida):
UPQ boʻyicha — marshrut oʻqidan har ikki tomonga 25 km (14 dengiz mili);
VPQ boʻyicha — havo yoʻli kengligi doirasida (MHY, belgilangan yoʻnalish);
e) VPQ boʻyicha trassalardan tashqari parvozlarni bajarishda (birinchi va ikkinchi toifadagi MHYdan tashqarida):
eshelonlarda — marshrut oʻqidan har ikki tomonga 5 km (3 dengiz mili);
quyi xavfsiz eshelondan pastda — yoʻnalish oʻqidan ikki tomonga 2 km (1 dengiz mili).
174. Har bir aerodrom uchun uskunalar boʻyicha parvozlarning minimal xavfsiz balandligi belgilanadi. Bu balandlik qoʻnishga yaqinlashish sxemasidan tashqariga chiqishda favqulodda vaziyatlarda pasayishda qoʻllanilishi mumkin va aerodromning ANN yoki RNNdan 46 km (25 dengiz mili) radiusda joy relyefining eng baland nuqtasi hamda undagi sunʼiy toʻsiqlar ustidan 300 m (1000 fut) haqiqiy parvoz balandligining minimal zaxirasini taʼminlashi lozim.
Koʻrsatilgan hududdagi balandlik farqi 100 m (330 fut) dan oshmasa, yagona minimal xavfsiz parvoz balandligi oʻrnatiladi. Farq bundan katta boʻlsa, sektorlar aniqlanadi (qoidaga koʻra 4 tadan ortiq boʻlmagan) va har bir sektor uchun alohida minimal xavfsiz parvoz balandligi belgilanadi. Sektor chegaralari (5 darajaga karrali) magnit meridianiga nisbatan koʻrsatiladi va toʻsiqlardan kamida 10 km (5 dengiz mili) uzoqlikda joylashishi lozim.
Eng baland toʻsiqlarning balandligi pastroq boʻlgan uchish-qoʻnish yoʻlagi ostonasiga nisbatan aniqlanadi va 10 m (10 fut) ga karrali qiymatlargacha yuqoriga qarab yaxlitlanadi.
175. Uskunalar boʻyicha parvoz qoidalari asosida aerodrom hududidagi standart uchish yoʻnalishlari va standart qoʻnish yoʻnalishlari uchun xavfsiz parvoz balandligi hamda toʻsiqlarni hisobga olish yoʻlagi kengligi aviatsiya turlari faoliyatini boshqarish va nazorat qilishni amalga oshiruvchi idoralar tomonidan qabul qilingan normativ-huquqiy hujjatlarga muvofiq belgilanadi. Ushbu hujjatlar aerodrom sxemalarini tuzish va toʻsiqlar ustidan xavfsiz oʻtish balandliklarini aniqlash tartibini tartibga soladi.
Parvoz balandligini ushlab turish boʻyicha belgilangan qiymatlar yoki cheklovlar Oʻzbekiston Respublikasi AIPda eʼlon qilinadi.
176. Pastki xavfsiz eshelon balandligi standart atmosfera bosimi 760 mm simob ustuni (1013,2 millibar) boʻyicha xavfsiz parvoz balandligini hisoblash orqali aniqlanadi. Keyin olingan qiymat eng yaqin yoʻnalish esheloni balandligigacha oshiriladi.
177. Joyning relyefini aylanib oʻtish vositalaridan foydalangan holda, pastki xavfsiz eshelondan past balandliklarda vizual parvoz qoidalari boʻyicha parvozlar, aviatsiya turlari faoliyatini boshqarish va nazorat qilishni amalga oshiruvchi idoralar tomonidan qabul qilingan tegishli normativ-huquqiy hujjatlar bilan belgilangan minimal ruxsat etilgan xavfsiz parvoz balandligida (haqiqiy balandlik) bajarilishi mumkin.
178. Zonali navigatsiya yoʻnalishlarini belgilashda toʻsiqlarni hisobga olish kengligi talab qilinadigan aniqlikka muvofiq oʻrnatiladi.
179. Uchish balandligi ekipajning tayyorgarlik darajasi, havo kemasining uchish-texnik xususiyatlari va jihozlari, joyning relyefi va undagi sunʼiy toʻsiqlar, shuningdek, havo, meteorologik va ornitologik vaziyatni hisobga olgan holda belgilanadi.
180. Parvozlarni amalga oshirishda foydalaniladigan asosiy balandlik barometrik balandlik hisoblanadi va u metr yoki futda oʻlchanadi. Davlat aviatsiyasida, bundan tashqari, radiobalandlik oʻlchagich boʻyicha aniqlanadigan balandlikdan foydalanish mumkin, bunda undan foydalanish tartibi davlat aviatsiyasining normativ-huquqiy hujjatlari bilan belgilanadi.
181. Belgilangan tartib-qoidalarga rioya qilish maqsadida mutlaq, nisbiy va haqiqiy balandliklardan foydalaniladi.
182. Ekipaj tomonidan barometrik balandlik oʻlchagich boʻyicha aniqlanadigan parvoz balandligi umumiy (aerodinamik va instrumental) tuzatmani hisobga olgan holda saqlab turiladi.
Agar bu havo kemasi turi uchun belgilangan boʻlsa, umumiy tuzatma vazirliklar va idoralarning samolyot va vertolyotlarida balandlikni oʻlchashda tuzatmalar kiritish uslubiga muvofiq aniqlanadi.
183. Parvozlarni amalga oshirishda quyidagi bosim turlariga mos keladigan balandlik hisobi boshlangʻich darajalari qoʻllaniladi:
standart atmosfera bosimi (P760/1013/QNE);
aerodrom bosimi (Paer/QFE);
standart atmosferaga koʻra oʻrtacha dengiz sathiga keltirilgan aerodrom (punkt) bosimi (Pkel.aer/QNH);
minimal keltirilgan bosim (Pkel.min).
184. Balandlik (eshelon) saqlanishi metr yoki futda amalga oshiriladi va quyidagicha bajariladi:
standart atmosfera bosimi boʻyicha (P760/1013/QNE)-eshelonlarda, oʻtish eshelonida va undan yuqori parvozlarda;
aerodrom bosimi (Paer/QFE) yoki standart atmosferaga koʻra oʻrtacha dengiz sathiga keltirilgan aerodrom (punkt) bosimi (Pkel.aer/QNH) boʻyicha — aerodrom (aerouzel) hududida oʻtish balandligigacha koʻtarilishda va oʻtish eshelonidan pastda tushishda;
minimal keltirilgan bosim (Pkel.min) boʻyicha — quyi eshelondan past balandliklardagi parvozlarda.
185. Parvoz balandligi (esheloni) hisobining yagona tizimi uchun quyidagilar belgilanadi:
a) aerodrom (aerouzel) hududidagi oʻtish balandligi;
b) aerodrom (aerouzel) hududidagi oʻtish esheloni.
Aerodrom hududidagi oʻtish balandligi ushbu Asosiy qoidalarning
6-ilovasiga muvofiq hisoblangan aerodrom aylanasi boʻylab parvoz balandligidan kam boʻlmagan holda oʻrnatiladi. Bu balandlik fuqaro aviatsiyasi uchun 30 m (100 fut) va davlat hamda eksperimental aviatsiya uchun 100 m ga teng boʻlgan qiymatgacha yuqoriga qarab yaxlitlanadi.
Aerouzel hududidagi oʻtish balandligi aerouzelga kiruvchi aerodromlar hududidagi eng yuqori oʻtish balandligidan past boʻlmagan holda belgilanadi.
Aerodrom hududidagi oʻtish esheloni ushbu Asosiy qoidalarning
6-ilovasiga muvofiq hisoblanadi.
Aerouzel hududidagi oʻtish esheloni aerouzelga kiruvchi aerodromlarning eng yuqori oʻtish eshelonidan past boʻlmagan holda oʻrnatiladi.
Aerodrom hududidagi oʻtish balandligi, aerouzel hududidagi oʻtish balandligi, aerodrom hududidagi oʻtish esheloni va aerouzel hududidagi oʻtish esheloni qiymatlari aeronavigatsiya maʼlumotlari hujjatlarida eʼlon qilinadi.
186. Parvoz paytida belgilangan eshelon (balandlik) oʻzgartirilishi faqat havo kemasining parvozini bevosita boshqarish va nazorat qilishni amalga oshiruvchi HHXK/HHB organining ruxsati bilan amalga oshiriladi.
187. Oʻtish esheloni va oʻtish balandligi orasidagi havo boʻshligʻi oʻtish qatlami hisoblanadi. Havo kemalari oʻtish qatlamini balandlikka koʻtarilish yoki pasayish paytida kesib oʻtishi lozim. Oʻtish qatlamida gorizontal parvozlar faqat alohida hollarda ruxsat etiladi.
Oʻtish qatlamida gorizontal parvozni amalga oshirayotgan havo kemasi mavjud boʻlganda, HHXK/HHB organi havo kemalari oʻrtasida tegishli yonlama yoki boʻylama oraliqlarni taʼminlash choralarini koʻradi. Oʻtish qatlamini kamaytirish uchun oʻtish balandligi oʻtish pogʻonasiga iloji boricha yaqinroq, ammo kamida 300 metr (1000 fut) boʻlishi lozim.
188. Togʻli aerodromdan uchishdan oldin, aerodromdagi bosim barometrik balandlik oʻlchagichning bosim shkalasida oʻrnatish mumkin boʻlgan eng past bosimdan past boʻlsa, aerodrom (punkt) bosimini QNH boʻyicha dengizning oʻrtacha sathiga keltirilgan holda oʻrnatish zarur. Bunday holda balandlik oʻlchagich koʻrsatkichlarini “shartli nol” deb qabul qilish va uchishdan soʻng belgilangan parvoz esheloni (balandligi)ga koʻtarilish kerak.
Togʻli aerodromga qoʻnishda, aerodromdagi bosim barometrik balandlik oʻlchagichning bosim shkalasida oʻrnatish mumkin boʻlgan eng past bosimdan past boʻlsa, aerodromning HHXK/HHB organi havo kemasi ekipajiga mutlaq (barometrik) balandlik va standart atmosfera (QNH) boʻyicha dengizning oʻrtacha sathiga keltirilgan aerodrom bosimi qiymatini xabar qiladi. Ekipaj bu qiymatni balandlik oʻlchagichlarga oʻrnatadi va qoʻnishga kirishni amalga oshiradi. Bunda balandlik oʻlchagichlar parvozning mutlaq balandligini, qoʻnish paytida esa aerodromning dengiz sathidan balandligini koʻrsatishini hisobga oladi.
189. Quyi eshelondan past marshrutda uchish uchun barometrik balandlik oʻlchagichning bosim shkalasini aerodrom bosimi (QFE)dan yoki standart atmosfera boʻyicha dengiz sathiga keltirilgan aerodrom bosimi (QNH)dan minimal keltirilgan bosimga oʻtkazish aerodrom hududidagi belgilangan chegara (uchish doirasi, uchish va qoʻnish zonasi) kesib oʻtilganda amalga oshiriladi.
190. Quyi eshelondan past balandlikda qoʻnish aerodromiga yaqinlashayotganda, barometrik balandlik oʻlchagichning bosim shkalasini minimal keltirilgan bosimdan aerodrom bosimi (QFE)ga yoki standart atmosfera boʻyicha dengiz sathiga keltirilgan aerodrom bosimi (QNH)ga oʻtkazish aerodrom hududidagi belgilangan chegara (uchish doirasi, uchish va qoʻnish zonasi) kesib oʻtilganda yoki HHXK/HHB organi koʻrsatmasi boʻyicha amalga oshiriladi.
191. Quyi eshelondan past marshrutda parvoz qilgan havo kemasi belgilangan parvoz esheloni (balandligi)ga koʻtarilayotganda, barometrik balandlik oʻlchagichning bosim shkalasini minimal keltirilgan bosimdan standart atmosfera bosimiga oʻtkazish eshelon (balandlik)ni olish manyovri boshlanganidan soʻng amalga oshiriladi.
192. Marshrutda quyi xavfsiz eshelondan past balandlikda parvoz qilish uchun barometrik balandlik oʻlchagichning bosim shkalasini standart atmosfera bosimidan minimal keltirilgan bosimga oʻtkazish quyi xavfsiz eshelondan past boʻlmagan balandlikda amalga oshiriladi.
Minimal keltirilgan bosimning qiymatini havo kemasi ekipajiga ushbu havo kemasining parvozini boshqarayotgan HHXK/HHB organi maʼlum qiladi.
193. Davlat aviatsiyasining bitta barometrik balandlik oʻlchagichli havo kemalarida:
a) uchish aerodromiga qoʻnish bilan eshelonda parvoz qilishda, belgilangan parvoz esheloni uchishdan oldin nol balandlikka oʻrnatilgan barometrik balandlik oʻlchagich boʻyicha (aerodrom bosimi asosida) saqlanadi. Bunda belgilangan parvoz esheloniga mos keladigan parvoz balandligi qismning bosh shturmani tomonidan maxsus usul bilan hisoblanadi va HHXK/HHB organiga hamda havo kemalari ekipajlariga yetkaziladi;
b) quyi eshelondan past balandlikda parvoz qilishda, belgilangan parvoz balandligi uchishdan oldin nol balandlikka oʻrnatilgan barometrik balandlik oʻlchagich boʻyicha (aerodrom bosimi asosida) saqlanadi. Bunda dengiz sathiga keltirilgan minimal atmosfera bosimi boʻyicha parvoz balandligiga mos keladigan parvoz balandligi qismning bosh shturmani tomonidan maxsus usul bilan hisoblanadi va HHXK/HHB organiga hamda havo kemalari ekipajlariga yetkaziladi;
v) boshqa aerodromga qoʻnish bilan marshrut boʻyicha balandlikda (eshelonda) parvoz qilishda, belgilangan parvoz esheloni ushbu Asosiy qoidalarning
184-bandiga muvofiq barometrik balandlik oʻlchagich boʻyicha saqlanadi;
g) aerodrom hududidagi parvozlar aerodrom bosimi (Paer/QFE) boʻyicha yoki aviatsiya turlarining faoliyatini boshqarish va nazorat qilishni amalga oshiruvchi idoralarning meʼyoriy-huquqiy hujjatlari talablariga muvofiq bajariladi.
194. Maxsus sharoitlardagi parvozlarga quyidagilar kiradi:
a) togʻli hududlardagi parvozlar;
b) moʻljal (orientir) olish qiyin (moʻljalsiz) joylar ustidan parvozlar;
d) suv yuzasi ustidagi parvozlar;
e) past va oʻta past balandliklardagi parvozlar;
f) murakkab ornitologik vaziyatdagi parvozlar;
g) aviatsiya turlari faoliyatini boshqarish va nazorat qiluvchi idoralar tomonidan qabul qilingan meʼyoriy-huquqiy hujjatlar bilan belgilangan boshqa parvozlar.
195. Togʻli hududlar va togʻ aerodromlaridagi parvozlar ushbu Asosiy qoidalarga hamda aviatsiya turlari faoliyatini boshqarish va nazorat qiluvchi idoralar tomonidan qabul qilingan meʼyoriy-huquqiy hujjatlarga muvofiq amalga oshiriladi.
196. Togʻli hududlarda VPQ boʻyicha parvozlarni amalga oshirishdan oldin havo kemasi komandiri daralar va togʻ vodiylari yoʻnalishini, majburiy qoʻnish uchun foydalanish mumkin boʻlgan joylarni, togʻ aerodromlarida qoʻnishda barometrik balandlik oʻlchagichdan foydalanish qoidalarini, shuningdek, togʻ aerodromidan uchish va qoʻnish xususiyatlarini hamda havo kemasining maksimal uchish (qoʻnish) ogʻirligini hisoblash tartibini oʻrganib chiqishi shart.
197. Togʻ tizmasini kesib oʻtishda havo kemasi komandiri yuqoriga koʻtariluvchi va pastga tushuvchi havo oqimlari mavjudligini hisobga olishi lozim.
198. Vizual parvozni daralar va togʻ vodiylarida amalga oshirishga faqat quyidagi shartlar asosida ruxsat etiladi: ular keskin burilishlarga ega boʻlmasligi, belgilangan parvoz balandligidan yuqori togʻlar bilan toʻsilmasligi hamda ularning kengligi zarur hollarda havo kemasiga dara (vodiy)dan xavfsiz chiqish uchun burilish imkonini berishi lozim.
199. Agar uchishdan soʻng belgilangan chegaragacha xavfsiz parvoz balandligini (eshelonini) egallash imkoni boʻlmasa, balandlik olish aerodrom ustida belgilangan sxema boʻyicha amalga oshiriladi.
200. Togʻ aerodromlarida UPQ boʻyicha parvozlar paytida quyi xavfsiz eshelondan pasayish va belgilangan sxema boʻyicha qoʻnishga kirishga faqat quyidagi shartlar bajarilganda ruxsat etiladi: belgilangan markirovkalangan chegaradan oʻtgandan soʻng, radiolokatsion nazorat mavjud boʻlganda, bort navigatsiya uskunalari barqaror ishlayotganda hamda ekipaj va HHXK/HHB organi havo kemasining joylashuvini aniq bilgan holda.
201. Uzluksiz radiolokatsion nazorat mavjud boʻlmaganda yoki bort navigatsiya uskunalari beqaror ishlayotganda (ekipaj xabariga koʻra), havo kemasining joylashuvi aniqlanishi soʻngra qoʻnishga kirish uchun pasayishni amalga oshirishi uchun havo kemasi aerodromning RNNsiga xavfsiz hisoblanganidan past boʻlmagan eshelonda chiqariladi.
202. Radiolokatsion nazorat mavjud boʻlmaganda va bort navigatsiya uskunasi beqaror ishlayotganda quyi xavfsiz eshelondan pasayish taqiqlanadi. Bunday holda, havo kemasi ekipaji zaxira aerodromiga yoʻl olishi shart.
203. Havo kemasi ekipaji kam angan (anmagan) joylar ustidan VPQ boʻyicha parvoz qilishda uchish hududining geografik xususiyatlarini hisobga olishi shart.
204. Havo kemasi ekipaji VPQ boʻyicha parvoz qilishda xarakterli arni (karvon yoʻllaklari, daryo oʻzanlari, qurigan koʻllar) xaritada belgilab qoʻyishi va ularning joylashuvini bilishi, shuningdek, vizual moʻljal olish uchun foydalanish mumkin boʻlgan va majburiy qoʻnish uchun yaroqli uzoqdagi arni ham bilishi shart.
205. Suv yuzasi ustida parvoz qilishda havo kemasi ekipaji radiotexnik va navigatsiya vositalaridan foydalanish tartibini, parashut bilan suvga tushish (agar mavjud boʻlsa) va havo kemasini suvga majburiy qoʻndirish qoidalarini, shuningdek, bortdagi shaxsiy va guruhli qutqaruv suzish vositalaridan foydalanish qoidalarini bilishi shart.
Suv yuzasi ustida VPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemasi ekipaji oʻshimcha ravishda qirgʻoq chizigʻini, qirgʻoq va orollardagi yoritish chiroqlari hamda radiomayaklarning joylashuvi va ish rejimini bilishi shart.
206. Havo kemalari ekipaji va yoʻlovchilarini shaxsiy va guruhli qutqaruv suzish vositalari bilan taʼminlash tartibi aviatsiya faoliyati va turlarini boshqarish hamda nazorat qilishni amalga oshiruvchi idoralar tomonidan qabul qilingan normativ-huquqiy hujjatlar bilan belgilanadi.
207. Vertolyotning suv yuzasi ustida muallaq turishi koʻtaruvchi vintning kamida bir diametri balandligida amalga oshiriladi.
208. Uchuvchi boshqaradigan aerostatlarning suv ustidagi parvozlari kuzatuvchi kater (kema) mavjud boʻlganda va (yoki) aerostat ekipaji shaxsiy qutqaruv suzish vositalari bilan taʼminlangandagina amalga oshiriladi.
209. Past va oʻta past balandliklardagi parvozlar aviatsiya turlari faoliyatini boshqaruvchi va nazorat qiluvchi idoralar tomonidan qabul qilingan meʼyoriy-huquqiy hujjatlarda belgilangan sharoitlarda VPQ va UPQ boʻyicha bajarilishi mumkin.
210. Past va oʻta past balandliklardagi parvozlarni amalga oshirishda havo kemasi komandiri joyning relyefini va undagi sunʼiy toʻsiqlarni, pasayish va koʻtarilish uchastkalarida parvozni bajarish tartibini bilishi, shuningdek, aloqa vositalari va parvozlar RTTning cheklangan taʼsir masofasini hamda yoqilgʻining ortiqcha sarflanishini hisobga olishi shart.
211. Meteorologik sharoitlar, uzluksiz parvoz davomiyligi (zarur boʻlganda), balandlik va havo kemalarining past va oʻta past balandliklardagi parvozlarida uni aniqlash hamda saqlash tartibi aviatsiya turlari faoliyatini boshqaruvchi va nazorat qiluvchi idoralar tomonidan qabul qilingan normativ-huquqiy hujjatlar bilan belgilanadi.
212. VPQ boʻyicha past va oʻta past balandliklarda parvoz qilishda, VPQ boʻyicha parvozni davom ettirishni taʼminlamaydigan ob-havo sharoitiga tushib qolinganda, UPQ boʻyicha parvozga oʻtish, HHXK/HHB organiga vaziyat haqida xabar berish va xavfsiz parvoz balandligini yoki pastki xavfsiz parvoz eshelonini egallash zarur.
213. Kichik va eng past balandlikdan belgilangan uchish esheloni (balandligi)gacha koʻtarilishda barometrik balandlik oʻlchagichning bosim shkalasini standart atmosfera bosimiga oʻtkazish eshelon (balandlik) olish manyovri boshlanganidan soʻng amalga oshiriladi.
214. Qushlarning ommaviy paydo boʻlishi davrida, ularning kunlik yoki mavsumiy migratsiyasi va toʻplanishi bilan bogʻliq murakkab ornitologik vaziyat yuzaga kelishi mumkin. Bu holat parvozlar paytida havo kemalarining qushlar bilan toʻqnashuviga olib kelishi mumkin.
Murakkab ornitologik sharoitda parvozlarni amalga oshirish tartibi aviatsiya turlari faoliyatini boshqarish va nazorat qiluvchi idoralar tomonidan qabul qilingan meʼyoriy-huquqiy hujjatlar bilan belgilanadi.
215. Havo kemasi ekipaji va HHXK/HHB organi oʻrtasidagi radioaloqa aviatsiya turlari faoliyatini boshqarish va nazorat qiluvchi idoralar tomonidan qabul qilingan meʼyoriy-huquqiy hujjatlarda koʻzda tutilgan radioaloqaning namunaviy iboralarini qoʻllagan holda radiotelefon aloqasini olib borishning belgilangan qoidalariga muvofiq amalga oshirilishi lozim.
216. Havo kemasi ekipaji parvoz vaqtida HHXK/HHB organi bilan “havo-yer” radiotelefon aloqasining tegishli chastotasini uzluksiz tinglaydi va zarurat tugʻilganda u bilan ikki tomonlama aloqa oʻrnatadi.
217. Uchish xavfsizligini taʼminlash talablari boʻlgan holatlar bundan mustasno, HHXK/HHB organlariga havo kemasi ekipaji bilan quyidagi holatlarda radioaloqaga kirishish taqiqlanadi: uchish paytida, qoʻnishga kirish vaqtida YURMR dan oʻtgandan soʻng havo kemasi vizual aniqlangan paytdan boshlab to uchish-qoʻnish yoʻlagining oxirigacha.
218. Aviatsiya turlari faoliyatini boshqaruvchi va nazorat qiluvchi idoralar tomonidan qabul qilingan normativ-huquqiy hujjatlarda koʻzda tutilgan holatlar bundan mustasno, havo kemasi komandiriga parvoz vaqtida oʻz chaqiruv belgisini oʻzgartirish taqiqlanadi.
219. HHXK/HHB organi zarurat tugʻilganda favqulodda vaziyatga tushgan havo kemasi bilan radioalmashinuv olib borayotgan chastotada ishlayotgan barcha bort aloqa radiostansiyalari uchun radiojimlik rejimini joriy etish huquqiga ega.
220. Havo kemalari ekipajlari favqulodda vaziyatga tushgan havo kemasi ekipaji radioaloqa olib borayotgan chastotada radioaloqadan tiyilishlari shart.
221. HHXK/HHB organi havo kemasi ekipajini bir chastotadan boshqasiga oʻtish zarurligi haqida xabardor qilishi shart.
222. Parvozdagi favqulodda holatlarga quyidagilar kiradi:
a) havo kemasining xavfli meteorologik hodisalarga duch kelishi;
b) havo kemasi bortida noqonuniy aralashuv harakati;
d) ekipaj aʼzolari yoki yoʻlovchilar salomatligining toʻsatdan yomonlashuvi yoki jarohatlanishi;
e) yoʻnalishni (orientirni) yoʻqotish;
f) aviatsiya texnikasining nosozligi, shu jumladan parvoz rejasini oʻzgartirish zaruriyatiga olib keladigan dvigatel (dvigatellar) nosozligi, majburiy qoʻnishni ham oʻz ichiga olgan holda;
g) radioaloqaning uzilishi;
h) HHXK/HHB organi hududida radiolokatsion vositalarning va qoʻnish aerodromida RTTning ishdan chiqishi;
i) havo kemasida yongʻin chiqishi;
j) aerodromdan tashqarida majburiy qoʻnish;
k) favqulodda holatlarda parashutlardan foydalanish.
223. Havo kemasi komandiri parvozda alohida holat yuzaga kelganda HHXK/HHB organiga xabar berishi va ushbu Asosiy qoidalar talablariga hamda aviatsiya turlari faoliyatini boshqarish va nazorat qilishni amalga oshiruvchi idoralar tomonidan qabul qilingan meʼyoriy-huquqiy hujjatlarga muvofiq harakat qilishi shart.
224. “Falokat” signali va ikkilamchi radiolokatsiya tizimining tegishli kodi parvoz xavfsizligiga, yoʻlovchilar va ekipaj aʼzolarining hayoti va sogʻligʻiga tahdid tugʻilganda, shuningdek, ushbu bobda yoki aviatsiya turlari faoliyatini boshqarish va nazorat qilishni amalga oshiruvchi idoralarning meʼyoriy-huquqiy hujjatlarida alohida koʻrsatilgan hollarda havo kemasi komandiri tomonidan yoqiladi.
225. HHXK/HHB organi havo kemasi ekipajidan parvozda favqulodda vaziyat yuzaga kelganligi toʻgʻrisida maʼlumot olganda, unga imkon qadar yordam koʻrsatadi, olingan maʼlumotni parvoz vaqti, joyi, esheloni (balandligi), favqulodda vaziyatning xususiyati, ekipajning rejalari va u tomonidan koʻrilayotgan choralar koʻrsatilgan holda tegishli organlarga (xizmatlarga) yetkazadi.
226. Falokatga uchragan havo kemasi ekipaji ushbu Asosiy qoidalarning
7-ilovasiga muvofiq falokat signallari va xabarlarini uzatadi.
227. Havo kemasini zaxira aerodromga yoʻnaltirish va bunda ekipajning harakatlari aviatsiya turlarining faoliyatini boshqarish va nazorat qilishni amalga oshiruvchi idoralar tomonidan qabul qilingan normativ-huquqiy hujjatlarga muvofiq bajariladi.
228. Parvozni davom ettirish ekipaj va yoʻlovchilar xavfsizligini taʼminlay olmasa, havo kemasi komandiri majburiy qoʻnishni amalga oshirish, shuningdek, davlat aviatsiyasi havo kemalari uchun havo kemasini tark etish toʻgʻrisida qaror qabul qilish huquqiga ega.
Agar ushbu turdagi HK uchish boʻyicha qoʻllanmasida (ekipaj yoʻriqnomasida) boshqacha tartib belgilanmagan boʻlsa, komandir havo kemasini oxirgi boʻlib tark etadi.
229. Ushbu parvozni boshqarayotgan HHXK/HHB organi aerodromdan tashqarida majburiy qoʻnish toʻgʻrisida eng yaqin qidiruv-qutqaruv muvofiqlashtirish markaziga va havo hujumidan mudofaa qoʻshinlari organiga havo kemasining taxminiy joylashuvi koʻrsatilgan holda xabar berishi shart.
230. Parvozda ushbu Asosiy qoidalarda koʻrsatilmagan alohida holatlar yuzaga kelganda ekipajlar va HHXK/HHB organlarining harakat qilish tartibi aviatsiya faoliyati va turlarini boshqarish hamda nazorat qilishni amalga oshiruvchi idoralar tomonidan qabul qilingan meʼyoriy-huquqiy hujjatlar va ushbu turdagi HK uchish boʻyicha qoʻllanmasi (Ekipaj yoʻriqnomasi) bilan belgilanadi.
231. Xavfli meteorologik hodisalarga quyidagilar kiradi:
a) uchish va qoʻnish aerodromida — momaqaldiroq, doʻl, kuchli turbulentlik, kuchli shamol siljishi, muzlama, kuchli muzlash, quyun, boʻron, kuchli chang boʻroni, kuchli jala, vulqon kullari;
b) parvoz yoʻnalishi boʻyicha — doʻl, momaqaldiroq, kuchli muzlash, kuchli chayqalish, vulqon kuli buluti.
232. Parvoz yoʻnalishi boʻyicha xavfli meteorologik hodisalarga duch kelganda, havo kemasi komandiri bu haqda HHXK/HHB organiga xabar berishi va ularni chetlab oʻtish uchun barcha mumkin boʻlgan choralarni koʻrishi shart. Ularni chetlab oʻtishning iloji boʻlmasa, havo kemasi komandiri uchib ketish aerodromiga qaytishi yoki eng yaqin zaxira aerodromiga qoʻnishi shart. Bunday holatlarda vertolyot komandiriga havoda tanlab olingan maydonchaga qoʻnishga ruxsat beriladi.
233. Havo kemasi bortida noqonuniy aralashuv sodir etilganda, ekipaj har qanday usul bilan bu haqda, shuningdek, ushbu holatlar tufayli joriy parvoz rejasidan har qanday chetga chiqishlar toʻgʻrisida HHXK/HHB organini xabardor qilishga harakat qilishi shart.
Agar havo kemasi ikkilamchi radiolokatsion javob apparati bilan jihozlangan boʻlsa, ekipaj javob apparatiga “A” rejimini va 7500 kodini oʻrnatishi hamda belgilangan qoidalarga muvofiq harakat qilishi shart.
234. Ekipaj aʼzolari yoki yoʻlovchilar sogʻligʻi toʻsatdan yomonlashganda yoki jarohatlanganida, havo kemasi komandiri ularga imkon qadar tibbiy yordam koʻrsatilishini tashkil etishi va vaziyatga qarab parvozni davom ettirish yoki toʻxtatish toʻgʻrisida qaror qabul qilishi shart.
Chiqib ketgan ekipaj aʼzosining vazifalarini havo kemasi komandirining koʻrsatmasiga koʻra ekipajning boshqa aʼzosi (ekipaj ikki kishidan iborat boʻlganda — xizmat koʻrsatuvchi xodimlar orasidan ruxsat etilgan shaxs) bajaradi.
235. Havo kemasi komandiri sogʻligʻining toʻsatdan yomonlashuvi yoki u oʻz funksional vazifalarini bajara olmaydigan darajada jarohatlanishi hollarida havo kemasi ekipajining harakat qilish tartibi aviatsiya turlari faoliyatini boshqarish va nazorat qilishni amalga oshiruvchi idoralar tomonidan qabul qilingan tegishli normativ-huquqiy hujjatlar bilan belgilanadi.
236. Agar havo kemasi ekipaji tomonidan koʻrilgan choralar natijasida havo kemasining joylashuvi aniqlanmasa, moʻljal (orientir) toʻliq yoʻqotilgan hisoblanadi. Agar havo kemasi ekipaji tomonidan koʻrilgan chora-tadbirlar natijasida havo kemasining joylashuvi aniqlansa, moʻljal (orientir) vaqtincha yoʻqotilgan hisoblanadi.
237. Moʻljalni yoʻqotganda havo kemasi komandiri quyidagilarni bajarishi shart:
a) “Falokat” signalini yoqishi (tegishli uskunalar mavjud boʻlsa);
b) moʻljalni (orientirni) yoʻqotganligi, yonilgʻi qoldigʻi va parvoz sharoitlari haqida HHXK/HHB organiga xabar berish;
d) HHXK/HHB organining ruxsati bilan havo kemasini yer usti radiotexnik vositalari yordamida aniqlash va yonilgʻini tejamli sarflash uchun eng qulay balandlikni (eshelonni) egallash;
e) oʻz harakatlarini HHXK/HHB organi bilan kelishgan holda, ushbu sharoitlarda moʻljalni (oriyentieni) tiklashning eng samarali usulini (mazkur parvoz hududi uchun tavsiya etilgan) qoʻllash;
f) moʻljal (orientir) olishni tiklashning iloji boʻlmagan hollarda, yoqilgʻi toʻliq sarflanishiga yoʻl qoʻymasdan va qorongʻi tushishidan oldin, istalgan aerodromga yoki havoda tanlangan maydonchaga qoʻnishni amalga oshirish lozim.
238. Moʻljal (orientir) yoʻqotilganda parvozning xavfsiz balandligidan (eshelonidan) pastga tushish taqiqlanadi.
239. Oʻzbekiston Respublikasi davlat chegarasi yaqinida moʻljal (orientir) yoʻqotilganda, havo kemasi komandiri darhol davlat chegarasidan Oʻzbekiston Respublikasi hududi ichkarisiga yoʻnalish olishi shart.
Chegaraoldi mintaqasida moʻljalni tiklash uchun har qanday manyovrlar bajarish man etiladi.
240. Havo kemasini qoʻnish aerodromiga olib chiqish uchun “yetakchi samolyot”dan foydalanish mumkin.
241. Boshqariladigan aerostat ekipaji agar bir soat ichida yoʻqotilgan moʻljalni (orientirni) tiklash imkoni boʻlmasa, eng yaqin aholi punkti yonida qoʻnishni amalga oshirishi shart.
Boshqariladigan aerostat ekipaji chegara mintaqasida moʻljalni yoʻqotganda, shuningdek, taqiqlangan zonaga (cheklangan zonaga) kirish ehtimoli boʻlganda zudlik bilan qoʻnishni amalga oshirishi shart.
242. Aviatsiya texnikasi ishdan chiqqanda havo kemasi komandiri quyidagilarni bajarishi shart:
a) “Falokat” signalini yoqish yoki IRLK apparatida 7700 kodini oʻrnatish;
b) nosozlik haqida HHXK/HHB organiga xabar berish;
d) vaziyat va HK parvoz ekspluatatsiya qoʻllanmasi (Ekipaj yoʻriqnomasi) tavsiyalariga koʻra nosozlikni bartaraf etish uchun barcha mumkin boʻlgan choralarni koʻrish;
e) amaldagi (oʻzgartirilgan) parvoz rejasi boʻyicha parvozni davom ettirish yoki parvoz topshirigʻini bajarishni toʻxtatish, shu jumladan majburiy qoʻnishni amalga oshirish toʻgʻrisida qaror qabul qilish.
243. Agar dvigatel (dvigatellar) ishdan chiqqanda ishlayotgan dvigatellarda parvozni davom ettirish imkonsiz boʻlsa va parvoz xavfsizligiga haqiqiy tahdid tugʻilsa, havo kemasi komandiri quyidagilarni bajarishi shart:
a) HK parvoz ekspluatatsiya qoʻllanmasi (Ekipaj yoʻriqnomasi) talablariga muvofiq zarur harakatlarni amalga oshirish;
b) agar aniq yuzaga kelgan vaziyatda bunday qoʻnish eng yaqin aerodromgacha parvozdan koʻra xavfsizlikka kamroq tahdid solsa, har qanday aerodromda, shu jumladan uchib ketish aerodromida yoki aerodromdan tashqarida qoʻnishni amalga oshirish.
244. Bir nechta dvigatelli havo kemasida dvigatel (dvigatellar) ishdan chiqqanda havo kemasi komandiri HK parvozlarni ekspluatatsiya qoʻllanmasi (Ekipaj yoʻriqnomasi) talablariga muvofiq harakat qiladi va quyidagi huquqlarga ega:
a) uchish aerodromiga qoʻnishni amalga oshirish;
b) parvoz yoki qoʻnish sharoitlarini yaxshilash uchun yoqilgʻining bir qismini toʻkish (agar bu mumkin boʻlsa) yoki yukni tashlash;
d) ishlayotgan dvigatellarning uchish (yuqori) rejimigacha boʻlgan har qanday rejimidan foydalanish;
e) yoʻnalish boʻyicha parvozni davom ettirib, eng yaqin zaxira aerodromiga (uning idoraviy mansubligidan qatʼiy nazar) yetib borish va u yerga qoʻnish yoki parvozni xavfsiz yakunlash mumkinligiga asosli ishonch boʻlsa, belgilangan aerodromgacha parvozni davom ettirish toʻgʻrisida qaror qabul qilish.
245. Havo kemasining UPQ boʻyicha parvozni amalga oshirish imkoniyatiga taʼsir qiluvchi tizim yoki uskunalari ishdan chiqqanda, VPQ boʻyicha parvozga oʻtish lozim. Buning uchun tegishli sharoitlar boʻlmasa-yu, ammo parvozni davom ettirishning texnik imkoniyati mavjud boʻlsa, VPQ boʻyicha parvozga oʻtish mumkin boʻlgan hududga yoʻnalishi yoki HHXK/HHB organi koʻrsatmalariga amal qilish zarur.
246. HHXK/HHB organi havo kemasi tizim yoki uskunalari ishdan chiqqani haqida xabar olgach, havo kemasining joylashuvini aniqlashi va uning parvozini nazorat qilgan holda, ekipajga vaziyat va texnika nosozligining xususiyatiga koʻra mumkin boʻlgan yordamni koʻrsatishi shart. Shuningdek, yuzaga kelgan vaziyat va havo kemasining joylashuviga qarab, zudlik bilan sodir boʻlgan hodisa toʻgʻrisida qidiruv-qutqaruv va favqulodda ishlarni olib borish uchun masʼul organlarni hamda qoʻnish aerodromining HHXK/HHB organini avariya-qutqaruv vositalarini shay holatga keltirish uchun xabardor qilishi lozim.
247. Havo kemasi ekipaji tegishli HHXK/HHB organi bilan belgilangan chastotada radioaloqa oʻrnata olmagan holda, u barcha mavjud vositalardan (UQT va QT (ultra qisqa toʻlqinli va qisqa toʻlqinli) diapazonidagi radiostansiyalardan) foydalanib, ushbu parvoz yoʻnalishiga mos keladigan boshqa chastotalarda, shu jumladan boshqa havo kemalari bilan radioaloqa oʻrnatishga harakat qiladi.
248. Agar ushbu Asosiy qoidalarning
247-bandida koʻrsatilgan urinishlar muvaffaqiyatsiz boʻlsa, havo kemasi ekipaji oʻz xabarini radioaloqaning belgilangan chastotasida (chastotalarida) ikki marta uzatadi, undan oldin “TOʻGʻRIDAN-TOʻGʻRI UZATAMAN” (ПЕРЕДАЮ БЛИНДОМ) iborasi keladi va zarur boʻlganda ushbu xabar yoʻnaltirilgan manzilgoh(lar)ni koʻrsatadi. Radioaloqaning boshqa chastotasiga oʻtishda havo kemasi ekipaji oʻzi oʻtayotgan chastotani eʼlon qiladi.
249. Havo kemasi ekipaji parvoz yoʻnalishida mavjud boʻlgan chastotalarni, shu jumladan mavjud radionavigatsiya vositalari yoki qoʻnishga yaqinlashish vositalari chastotalarini tinglaydi. Bu chastotalar orqali HHXK/HHB organlari quyidagilarga oid xabarlarni uzatishi taxmin qilinadi:
eshelonlashtirish va parvozning xavfsiz yakunlanishini taʼminlash;
parvoz yoʻnalishidagi va qoʻnish uchun mos aerodromlardagi ob-havo sharoitlari.
250. Havo kemasi ekipaji qabul qilish vositasi ishdan chiqishi sababli aloqa oʻrnata olmasa, u xabarlarni jadval boʻyicha belgilangan vaqtda yoki joylashuv haqidagi maʼlumotlarni foydalanish uchun belgilangan radioaloqa chastotasida uzatadi. Bunda xabarlar oldidan “QABUL QILISH VOSITASI ISHLAMAYOTGANI SABABLI TOʻGʻRIDAN-TOʻGʻRI UZATMOQDAMAN” (ПЕРЕДАЮ БЛИНДОМ, ВСЛЕДСТВИЕ ОТКАЗА ПРИЕМНИКА) iborasi ishlatiladi. Havo kemasi ekipaji tegishli xabarni uzatadi, soʻngra uni toʻliq takrorlaydi. Ushbu jarayon davomida havo kemasi ekipaji keyingi eshittirishni oʻtkazmoqchi boʻlgan vaqtni ham maʼlum qiladi.
251. Havo kemasi ekipaji ushbu Asosiy qoidalarning
250-bandida keltirilgan talablarga rioya qilishdan tashqari, havo kemasi komandirining parvozni davom ettirish rejasi bilan bogʻliq maʼlumotlarni ham uzatadi.
252. Parvozda radioaloqa yoʻqolganda havo kemasi komandiriga belgilangan aerodromgacha parvozni davom ettirish, tanlangan zaxira aerodromga yoʻl olish yoki uchib ketgan aerodromga qaytish toʻgʻrisida qaror qabul qilish huquqi beriladi. Bunda havo kemasi komandiri parvozning xavfsiz yakunlanishini taʼminlash uchun barcha zarur choralarni koʻradi.
253. Ikki tomonlama radioaloqa ishdan chiqqaniga ishonch hosil qilgach, havo kemasi ekipaji vizual yoki uskunalar meteorologik sharoitlardagi parvozga mos ravishda harakat qiladi.
254. Vizual meteorologik sharoitlarda radioaloqa uzilganda havo kemasi ekipaji quyidagilarni bajarishi shart:
a) IKRL transponderiga 7600 kodini oʻrnatish;
b) vizual meteorologik sharoitlarda parvozni davom ettirish;
d) eng yaqin mos keladigan aerodromga qoʻnishni amalga oshirish;
e) tegishli HHXK/HHB organiga yetib kelish vaqtini eng tezkor aloqa vositalari orqali xabar qilish.
255. Uskunali meteorologik sharoitlarda radioaloqa yoʻqolib qolganda yoki havo kemasi komandiri vizual meteorologik sharoitlarda parvozni davom ettirishni maqsadga muvofiq emas deb hisoblaganda, havo kemasi ekipaji quyidagilarni bajarishi shart:
a) IKRL transponderiga 7600 kodini oʻrnatish;
b) oxirgi belgilangan tezlik va parvoz eshelonini (agar uning qiymati yuqori boʻlsa, quyi xavfsiz eshelonni) quyidagi holatlardan keyingi eng soʻnggi holat boʻyicha 7 daqiqa davomida saqlab qolish: oxirgi belgilangan parvoz esheloniga (agar uning qiymati yuqori boʻlsa, quyi xavfsiz eshelonga) yetib kelgan vaqt; IKRL transponderiga 7600 kodi oʻrnatilgan vaqt; yoki havo kemasi ekipaji majburiy xabar berish nuqtasida oʻz joylashuvini maʼlum qila olmagan vaqt. Shundan soʻng, taqdim etilgan parvoz rejasiga muvofiq eshelon va tezlikni moslash;
d) radiolokatsion vektorlash qoʻllanilganda yoki RNAV (zonal navigatsiya tizimi) boʻyicha parvozlarga muvofiq yoʻnalishdan chetga chiqib parvoz amalga oshirilganda, koʻrsatilgan cheklovlarsiz, joriy parvoz rejasiga muvofiq yana asosiy yoʻnalishga qaytish uchun mumkin boʻlgan eng qisqa yoʻnalishda harakatlanish zarur. Bunda parvozning minimal mutlaq balandligini hisobga olgan holda yoʻnalishdagi keyingi belgilangan nuqtadan kechiktirmasdan harakat qilish lozim;
e) belgilangan aerodromga xizmat koʻrsatuvchi, uskunalar boʻyicha qoʻnishga kirishning odatiy tartibi nazarda tutilgan tegishli belgilangan navigatsiya vositasi (nazorat nuqtasi) gacha joriy parvoz rejasiga muvofiq yoʻnalish boʻyicha parvozni davom ettirish va pasayishni boshlaguncha ushbu vosita (nuqta) ustida kutish rejimida parvozni amalga oshirish;
f) ushbu bandning
“e” kichik bandida koʻrsatilgan navigatsiya vositasi (nazorat nuqtasi)dan pasayishni oxirgi marta olingan va tasdiqlangan kutilayotgan qoʻnish vaqtida yoki iloji boricha shu vaqtga yaqinroq boshlash yoki agar qoʻnishning taxminiy vaqti olinmagan va tasdiqlanmagan boʻlsa, pasayishni joriy parvoz rejasida koʻrsatilgan taxminiy kelish vaqtida yoki iloji boricha shu vaqtga yaqinroq boshlash;
g) oʻrnatilgan navigatsiya vositasi yoki nazorat nuqtasi uchun belgilangan uskunalar boʻyicha odatiy qoʻnishga kirish sxemasi boʻyicha qoʻnishga kirishni amalga oshirish va ushbu bandning
“f” kichik bandida koʻrsatilgan yoki oxirgi xabarda tasdiqlangan taxminiy qoʻnishga kirish vaqti boshlanganidan keyin, ulardan qaysi biri kechroq boʻlishiga qarab, imkon qadar 30 daqiqa ichida qoʻnishni bajarish.
256. Uskunalar meteorologik sharoitlarda uchish paytida radioaloqa uzilganda va havo kemasi komandiri uchish aerodromiga qaytish toʻgʻrisida qaror qabul qilganda, havo kemasi ekipaji quyidagilarni bajarishi shart:
a) IKRL javob bergichiga 7600 kodini oʻrnatish;
b) quyidagilardan qaysi biri kechroq sodir boʻlganiga qarab, oxirgi belgilangan trayektoriya (uchib ketish marshruti) va parvoz eshelonini (agar uning qiymati yuqoriroq boʻlsa, pastki xavfsiz eshelon) 7 daqiqa davomida saqlab qolish:
oxirgi belgilangan uchish eshelonini egallash vaqtidan keyin;
IKRL transponderiga 7600 kodi oʻrnatilgan vaqtdan keyin;
havo kemasi ekipaji majburiy xabar berish nuqtasida oʻz joylashuvini maʼlum qila olmaganidan keyin;
d) oxirgi belgilangan parvoz eshelonida uchib chiqish aerodromiga xizmat koʻrsatuvchi tegishli belgilangan navigatsiya vositasi (nazorat nuqtasi) tomon burilishni amalga oshirish, bu aerodrom uchun uskunalar boʻyicha qoʻnishga kirishning odatiy tartibi koʻzda tutilgan (zarur boʻlganda parvozning eng yaqin yoʻldosh esheloniga (agar uning qiymati yuqori boʻlsa, pastki xavfsiz eshelonga) pasayishni amalga oshirish);
e) ushbu bandning
“d” kichik bandida koʻrsatilgan navigatsiya vositasi yoki nazorat nuqtasi ustidagi eʼlon qilingan kutish zonasi sxemasi boʻyicha pasayishni amalga oshirish;
f) eʼlon qilingan uskunalar boʻyicha qoʻnishga kirish sxemasiga muvofiq pasayishni va qoʻnishni amalga oshirish.
257. Agar havo kemasi ekipaji belgilangan (uchib ketish) aerodromida qoʻnishni amalga oshira olmasa, u holda u tanlangan zaxira aerodromiga belgilangan marshrut boʻyicha parvozning eng qulay eshelonida (balandligida) (quyi xavfsiz eshelonda yoki marshrut boʻyicha parvozning xavfsiz balandligida, agar uning qiymati yuqori boʻlsa) boradi, bunda zaxira aerodromigacha boʻlgan masofa va parvoz yoʻnalishi hisobga olinadi.
258. Agar parvoz davomida radioaloqa ishdan chiqqanda havo kemasi bortida ushbu Asosiy qoidalarda keltirilgan boshqa alohida holatlar yuz bersa, ekipaj 2-3 daqiqa mobaynida IKRL 7600 kodini alohida holatga mos keladigan kodga (7500 yoki 7700) oʻzgartirishi lozim.
259. Tunda radioaloqasiz parvoz qilayotganda, ekipaj imkon qadar havo kemasining joylashuvini aeronavigatsiya bort chiroqlari va qoʻnish faralarini vaqti-vaqti bilan yoqib-oʻchirish orqali belgilashi kerak.
260. HHXK/HHB hududida radiolokatsion vositalarning ishdan chiqqani haqida xabar olganda, ushbu hududda parvoz qilayotgan havo kemasi komandiri belgilangan eshelon va tezlikni saqlagan holda, maksimal ehtiyotkorlik (radioehtiyotkorlik) bilan parvozni davom ettiradi.
HHXK/HHB organi bunday hollarda radiojimlik rejimini (zarurat tugʻilganda) joriy etadi, RLN mavjud boʻlmagan sharoitdagi parvozlar uchun belgilangan eshelonlash oraliqlarini qoʻllaydi va HHXK/HHB hududidagi havo kemalari ekipajlariga havodagi vaziyat toʻgʻrisida maʼlumot beradi. Shuningdek, barcha qoʻshni HHXK/HHB organlariga radiolokatsion vositalarning ishdan chiqqani haqida xabar yuboradi.
261. Aerodromda RTT ishdan chiqqanda va ob-havo sharoitlari tufayli vizual qoʻnishni amalga oshirish imkoni boʻlmasa, havo kemasi komandiri ikkinchi aylanaga ketishi (qoʻnishga kirishni toʻxtatish protsedurasini bajarishi) va zaxira aerodromga yoʻl olishi shart.
Yonilgʻi yetishmasligi yoki aviatsiya texnikasining nosozligi tufayli zaxira aerodromga borish imkoniyati boʻlmaganda, havo kemasi komandiri aviatsiya turlari faoliyatini boshqarish va nazorat qilishni amalga oshiruvchi idoralarning tegishli meʼyoriy-huquqiy hujjatlari talablariga muvofiq harakat qiladi.
262. Havo kemasida yongʻin yuz berganda ekipaj quyidagilarni bajarishi shart:
a) yongʻinni bartaraf etish uchun barcha mavjud choralarni koʻrish, “Falokat” signalini yoqish yoki IKRL transponderiga 7700 kodini oʻrnatish;
b) agar bu HK PEQ (Ekipaj yoʻriqnomasi) talablariga zid boʻlmasa, parvoz hududida xavfsiz balandlikkacha shoshilinch pasayishni boshlash;
d) vaziyatga qarab parvozni eng yaqin aerodromgacha davom ettirish yoki HK PEQ (Ekipaj yoʻriqnomasi) talablariga muvofiq harakat qilib, aerodromdan tashqarida qoʻnishni amalga oshirish.
263. Havo kemasida uchish (uchishdan soʻng balandlikka koʻtarilish) bosqichida yongʻin yuz berganda va uni bartaraf etish imkoni boʻlmaganda, havo kemasi komandiri quyidagi huquqlarga ega:
a) uchib ketilgan aerodromga qoʻnish uchun eng qisqa marshrut boʻyicha, shu jumladan ob-havo minimumdan past boʻlgan sharoitda ham, qoʻnishni amalga oshirish;
b) mazkur aerodrom hududida parvozlar, taʼminot va oʻzaro hamkorlik tartibini belgilovchi hujjatda koʻzda tutilgan maydonchaga qoʻnishni amalga oshirish;
d) havoda koʻrib tanlangan maydonchaga qoʻnishni amalga oshirish.
264. Parvozni davom ettirish yoʻlovchilar va ekipaj xavfsizligini taʼminlay olmasa, havo kemasi komandiri aerodromdan tashqarida majburiy qoʻnishni amalga oshirish toʻgʻrisida qaror qabul qilish huquqiga ega.
Aerodromdan tashqarida kutilayotgan majburiy qoʻnish haqida havo kemasi komandiri barcha ekipaj aʼzolarini ogohlantiradi va yoʻlovchilarni xabardor qiladi. Bunday qaror qabul qilgach, u (imkon boʻlsa) HHXK/HHB organiga taxminiy qoʻnish joyi va vaqti haqida xabar berishi hamda “Falokat” signalini yoqishi shart.
Qoʻnish havo kemasining parvoz ekspluatatsiya qoʻllanmasiga (Ekipaj yoʻriqnomasiga) muvofiq bajariladi.
265. Majburiy qoʻnish holatida havo kemasi komandiri oʻz vakolatlarini qidiruv-qutqaruv xizmati vakillariga topshirgunga qadar havo kemasining parvoz ekspluatatsiya qoʻllanmasiga (Ekipaj yoʻriqnomasi) tavsiyalariga binoan kemadagi shaxslarning harakatlariga rahbarlik qiladi.
266. Aerodromdan tashqarida qoʻngandan soʻng havo kemasi komandiri va ekipajning boshqa aʼzolari yoʻlovchilarga zarur yordam koʻrsatishlari hamda aloqa vositalaridan foydalanib, eng yaqin aerodromga yoki mahalliy hokimiyat organlariga majburiy qoʻnish vaqti, joyi, ekipaj, yoʻlovchilar, havo kemasining holati va zarur yordam haqida xabar berishlari shart.
267. Havo kemasidagi nosozliklar bartaraf etilgandan soʻng majburiy qoʻnish joyidan uchib ketish havo kemasiga egalik qiluvchi idora rahbari, Havo boʻshligʻidan foydalanish yagona boshqaruv tizimining tegishli organi va HHXK/HHB organining ruxsati bilan, ular bilan aloqa boʻlmaganda va xavfsizlik nuqtai nazaridan kechiktirib boʻlmaydigan hollarda esa — havo kemasi komandirining qarori bilan amalga oshiriladi.
268. Parashutchilarni desantlash, yuklarni parashutda tashlash, sinov va oʻquv parvozlarini amalga oshirishda, barcha ekipaj aʼzolari va parvozda ishtirok etuvchi boshqa shaxslar, agar Havo kemasining parvoz eksplutatsiya qoʻllanmasi (Ekipaj yoʻriqnomasi) yoki aviatsiya turlari faoliyatini boshqaruvchi va nazorat qiluvchi idoralar tomonidan qabul qilingan meʼyoriy-huquqiy hujjatlarda boshqacha tartib belgilanmagan boʻlsa, oʻrnatilgan himoya moslamalari bilan jihozlangan parashutlarga ega boʻlishlari shart.
Parashutning osma tizimlari butun parvoz davomida taqib turilishi lozim. Parashut taqib ishni bajarish imkonsiz boʻlgan hollardagina parvozda parashutni yechishga ruxsat beriladi.
269. Parvozda havo kemasini parashutda majburan tark etish qoidalari har bir turdagi havo kemasi uchun parvoz eksplutatsiya qoʻllanmasi (Ekipaj yoʻriqnomasi) bilan belgilanadi.
270. Havo kemasini parashutda tark etishdan oldin ekipaj, imkon qadar, bu haqda oʻzi boshqaruvida boʻlgan HHXK/HHB organini xabardor qiladi va oʻzining joylashgan oʻrnini maʼlum qiladi.
271. Havo kemasini tark etayotganda, imkon boʻlsa va Parvoz Eksplutatsiya Qoʻllanmasi (Ekipaj yoʻriqnomasi) talablariga zid boʻlmasa, avtopilotni yoqish, yoʻnalishni aholi punktidan uzoqroqqa belgilash, havo kemasini yengil qiyalik boʻylab pasayishga oʻtkazish zarur.
272. Ekipaj aʼzolari va bortdagi boshqa shaxslar havo kemasi komandirining buyrugʻi boʻyicha parashutlarda havo kemasini tark etadilar.
Havo kemasi komandiri havo kemasini eng oxirgi boʻlib tark etadi.
273. Fuqarolik havo kemasini tutib olish faqat havo kemasi qoidabuzar deb topilgandan soʻng amalga oshiriladi.
274. Qoidabuzar havo kemasini tutib olishning yakuniy maqsadlari quyidagilar boʻlishi mumkin:
a) havo kemasini aniqlash;
b) havo kemasi ekipajiga belgilangan yoʻnalishga chiqishda koʻmaklashish;
d) havo kemasini Oʻzbekiston Respublikasi havo hududidan tashqariga chiqarish;
e) havo kemasini davlat chegarasi, taqiqlangan hudud yoki parvozlarni cheklash hududidan uzoqlashtirish;
f) havo kemasini ushbu turdagi havo kemasining xavfsiz qoʻnishi uchun mos boʻlgan aerodromga (yoki maydonchaga) majburiy qoʻndirish.
275. Fuqarolik havo kemalarini, shuningdek, parvoz topshirigʻida ushbu maqsadlar uchun koʻzda tutilmagan boshqa havo kemalarini oʻquv maqsadida tutib olish taqiqlanadi.
276. Tutib olingan havo kemasi komandiri quyidagilarga majbur:
a) ushbu Asosiy qoidalarning
1-ilovasiga muvofiq tegishli javob signallari bilan signal-buyruqlar qabul qilinganligini tasdiqlab, tutib oluvchi havo kemasining koʻrsatmalarini darhol bajarish;
b) havo kemasini boshqarayotgan HHXK/HHB organini tutib olinganligi toʻgʻrisida xabardor qilish;
d) 121,5 MHz favqulodda chastotada umumiy chaqiruv orqali ushlab oluvchi havo kemasi yoki tegishli ushlab olishni boshqarish organi bilan radioaloqa oʻrnatishga urinish, agar aloqa oʻrnatilmasa, imkon qadar 243,0 MHz chastotada oʻz chaqiruvini takrorlash, bunda oʻz bort raqamini (chaqiruv belgisini), havo kemasining joylashuvini, shuningdek, parvoz xususiyatini maʼlum qilish;
e) agar havo kemasi ikkilamchi radiolokatsiya javob berish apparati bilan jihozlangan boʻlsa, HHXK/HHB organining boshqa koʻrsatmalari boʻlmagan taqdirda, IKRL transponderiga “A” rejimi, 7700 kodi oʻrnatilishi lozim.
277. Agar tutib oluvchi havo kemasi bilan aloqa oʻrnatilgan boʻlsa-yu, biroq umumiy tushunarli tilda muloqot qilish imkoni boʻlmasa, tutib olinayotgan havo kemasi asosiy maʼlumotlarni yetkazishga harakat qilishi va ushbu Asosiy qoidalarning
8-ilovasiga muvofiq ingliz tilidagi iboralardan foydalangan holda koʻrsatmalarni qabul qilganini tasdiqlashi zarur.
278. Tutib olish jarayonida boshqarish organi va tutib oluvchi 121,5 MHz favqulodda chastotasida toʻxtatilgan havo kemasi ekipaji bilan umumiy tushunarli tilda ikki tomonlama aloqa oʻrnatishga urinishi shart.
279. Agar tutib olingan havo kemasi bilan aloqa oʻrnatilgan boʻlsa-yu, ammo umumiy tushunarli tilda muloqot qilishning iloji boʻlmasa, tutib oluvchi havo kemasi ushbu Asosiy qoidalarning
8-ilovasiga muvofiq ingliz tilidagi iboralardan foydalanadi.
280. Agar radio orqali har qanday manbadan olingan koʻrsatmalar ushbu Asosiy qoidalarning
1-ilovasiga muvofiq vizual signallar yordamida uzatilgan tutib oluvchi havo kemasining koʻrsatmalariga zid boʻlsa, tutib olingan havo kemasi darhol tushuntirish soʻraydi va ayni paytda tutib oluvchi havo kemasi vizual tarzda uzatayotgan koʻrsatmalarni bajarishda davom etadi.
281. Agar radio orqali har qanday manbadan olingan koʻrsatmalar tutib oluvchi havo kemasining radio orqali uzatilgan koʻrsatmalariga zid boʻlsa, tutib olinayotgan havo kemasi darhol tushuntirish soʻraydi va shu bilan birga tutib oluvchi havo kemasining radio orqali bergan koʻrsatmalarini bajarishni davom ettiradi.
Havo kemalarini tutib olishda qoʻllaniladigan
1. Tutib oluvchi havo kemasi tomonidan beriladigan signallar va tutib olinayotgan havo kemasining javoblari |
| | | | |
Seriya | Tutib oluvchi havo kemasi signallari | Maʼnosi | Tutib olinayotgan havo kemasining javoblari | Maʼnosi |
1. | Kunduzi yoki Kechasi: havo kemasining chayqalishi va notekis vaqt oraligʻida aeronavigatsiya chiroqlari (vertolyotlar uchun qoʻnish faralarining) yonib-oʻchishi, bunda tutib oluvchi havo kemasi tutib olinayotgan havo kemasidan biroz yuqorida, oldinda va odatda chap tomonida (agar tutib olinayotgan havo kemasi vertolyot boʻlsa, oʻng tomonida) turadi. Signal qabul qilingani tasdiqlangandan soʻng, kerakli yoʻnalishga chiqish uchun gorizontal tekislikda odatda chapga (vertolyot tutib olingan holda oʻngga) sekin buriladi. 1-izoh. Ob-havo sharoitlari yoki joyning relyefi tutib oluvchi havo kemasidan yuqoridagi «1-seriya»da koʻrsatilgan joylashuvi va burilish yoʻnalishini oʻzgartirishni talab qilishi mumkin. 2-izoh. Agar tutib olinayotgan havo kemasi tutib oluvchi havo kemasi ortidan yetib borishga ulgurmasa, tutib oluvchi havo kemasi «Ippodrom» sxemasi boʻyicha bir qator manyovrlarni bajaradi va har safar tutib olinayotgan havo kemasi yonidan uchib oʻtganda havo kemasini chayqatib signal beradi. | Siz tutib olindingiz. Mening ortimdan keling. | Kunduzi yoki kechasi: havo kemasini chayqatish, notekis vaqt oraligʻida aeronavigatsiya chiroqlarini miltillatish va tutib oluvchi havo kemasiga ergashish. Tutib olingan havo kemasi tomonidan amalga oshirilishi lozim boʻlgan oʻshimcha harakatlar ushbu Asosiy qoidalarning XI bobida koʻrsatilgan. | Tushundim, bajarmoqdaman. |
2. | Kunduzi yoki kechasi: tutib olingan havo kemasining yoʻnalishini kesib oʻtmasdan, 90° yoki undan ortiq burchak ostida burilib, balandlikka koʻtarilib, tutib olingan havo kemasidan keskin uzoqlashish. | Oʻz yoʻnalishingizni davom ettiring. | Kunduzi yoki kechasi: havo kemasini chayqatish. | Tushundim, bajarmoqdaman. |
3. | Kunduzi yoki kechasi: shassini chiqarish (agar iloji boʻlsa), qoʻnish chiroqlarini yoqish va foydalanilishi kerak boʻlgan uchish-qoʻnish yoʻlagi ustidan uchib oʻtish yoki agar tutib olingan havo kemasi vertolyot boʻlsa, vertolyot qoʻnish maydonchasi ustidan uchib oʻtish. Vertolyotlar uchun, tutib oluvchi vertolyot qoʻnish maydonchasi yaqinida havoda muallaq turish holatiga oʻtib, qoʻnishga kirishni amalga oshiradi. | Ushbu aerodromga qoʻning. | Kunduzi yoki tunda: shassini tushirish (agar imkoni boʻlsa), qoʻnish chiroqlarini yoqish va tutib oluvchi havo kemasiga ergashish hamda agar qoʻnish yoʻlagi yoki vertolyot qoʻnish maydonchasi ustidan uchib oʻtgandan soʻng qoʻnish sharoitlari xavfsiz deb topilsa, qoʻnishni boshlash. | Tushundim, bajarayapman. |
| | | | |
2. Tutib olinayotgan havo kemasi tomonidan beriladigan signallar va tutib oluvchi havo kemasining javoblari |
| | | | |
Seriya | Tutib oluvchi havo kemasi signallari | Maʼnosi | Tutib olinayotgan havo kemasining javoblari | Maʼnosi |
4. | Kunduzi yoki tunda: shassini yigʻish (agar imkoni boʻlsa) va foydalanilishi kerak boʻlgan qoʻnish yoʻlagi yoki vertolyot qoʻnish maydonchasi ustidan 300 metrdan (1000 fut) baland, lekin 600 metrdan (2000 fut) past balandlikda (vertolyotlar uchun 50 metrdan (170 fut) baland, lekin 100 metrdan (330 fut) past) aerodrom sathidan yuqorida uchib oʻtishda qoʻnish chiroqlarini miltillatish, hamda foydalanilishi kerak boʻlgan qoʻnish yoʻlagi yoki vertolyot qoʻnish maydonchasi ustida aylanma parvozni davom ettirish. Qoʻnish chiroqlarini miltillatish imkoni boʻlmasa, boshqa bort chiroqlarini miltillatish. | Siz koʻrsatgan aerodrom yaroqsiz. | Kunduzi yoki tunda: agar tutib olinayotgan havo kemasining tutib oluvchi havo kemasi ortidan zaxira aerodromiga borishi maqsadga muvofiq boʻlsa, tutib oluvchi havo kemasi shassini (agar imkoni boʻlsa) yigʻadi va tutib oluvchi havo kemalar uchun “1”-seriyali signallardan foydalanadi. | Tushundim, sizga ergashaman. |
5. | Kunduzi yoki Tunda: barcha bort chiroqlarini muntazam yoqib-oʻchirish, biroq ularni miltillovchi chiroqlardan farqlash imkonini beradigan tarzda. | Bajara olmayman. | Kunduzi yoki Tunda: tutib oluvchi havo kemalari uchun “2” seriyali signallardan foydalaning. | Tushundim. |
6. | Kunduzi yoki Tunda: barcha bort chiroqlarini notekis vaqt oraligʻida miltillatish. | Falokat holatida. | Kunduzi yoki Tunda: tutib oluvchi havo kemalari uchun “2” seriyali signallardan foydalaning. | Tushundim. |
Qoʻnishning magnit yoʻnalish burchagiga (MYB) qarab UQY ostona raqamini
MK gradusda | UQY raqami | MK gradusda | UQY raqami |
05 — 14 | 01 | 185 — 194 | 19 |
15 — 24 | 02 | 195 — 204 | 20 |
25 — 34 | 03 | 205 — 214 | 21 |
35 — 44 | 04 | 215 — 224 | 22 |
45 — 54 | 05 | 225 — 234 | 23 |
55 — 64 | 06 | 235 — 244 | 24 |
65 — 74 | 07 | 245 — 254 | 25 |
75 — 84 | 08 | 255 — 264 | 26 |
85 — 94 | 09 | 265 — 274 | 27 |
95 — 104 | 10 | 275 — 284 | 28 |
105 — 114 | 11 | 285 — 294 | 29 |
115 — 124 | 12 | 295 — 304 | 30 |
125 — 134 | 13 | 305 — 314 | 31 |
135 — 144 | 14 | 315 — 324 | 32 |
145 — 154 | 15 | 325 — 334 | 33 |
155 — 164 | 16 | 335 — 344 | 34 |
165 — 174 | 17 | 345 — 354 | 35 |
175 — 184 | 18 | 355 — 004 | 36 |
1. Yorugʻlik signallari va raketalar yordamida beriladigan signallar |
Chiroq | Aerodrom dispetcherlik xizmati: |
havo kemalarining parvozda | havo kemalarining yerda |
Tegishli havo kemasiga yoʻnaltirilgan | Doimiy yashil nurlanish | Qoʻnishga ruxsat berilgan | Uchishga ruxsat berilgan |
Doimiy qizil nurlanish | Boshqa havo kemalariga yoʻl bering va aylanma boʻylab parvozni davom ettiring | Toʻxtang |
Yashil chaqnashlar ketma-ketligi | Qoʻnish uchun qaytib keling | Yurgizishga ruxsat berildi |
Qizil chaqnashlar ketma-ketligi | Aerodrom yaroqsiz, qoʻnishga ruxsat yoʻq | Foydalanilayotgan qoʻnish maydonini chetlab oʻtib yurish |
Oq chaqnashlar ketma-ketligi | Ushbu aerodromga qoʻning va perronga yoʻnaling | Aerodromdagi start joyiga qayting |
Qizil raketa | Oldingi koʻrsatmalardan qatʼiy nazar, hozirda qoʻnishga ruxsat berilmaydi | |
2. Havo kemasi ekipaji tomonidan signallarning qabul qilinganligi tasdiqlanishi
kunduzi — qanotlarni tebratish orqali (bu signal uchinchi va toʻrtinchi burilishlar orasidagi qismda hamda qoʻnish chizigʻida berilmaydi);
tunda — qoʻnish chiroqlarini ikki marta miltillatish yoki, agar ular oʻrnatilmagan boʻlsa, aeronavigatsiya chiroqlarini ikki marta yoqib-oʻchirish.
kunduzi — eleronlar yoki yoʻnalish rulining harakati orqali;
tunda — qoʻnish chiroqlarini ikki marta miltillatish yoki, agar ular oʻrnatilmagan boʻlsa, aeronavigatsiya chiroqlarini ikki marta yoqib-oʻchirish.
3. Yer usti vizual signallari
Yer usti vizual signallari tomonlari kamida 9 metr boʻlgan kvadrat shaklidagi tekis gorizontal yuzadan iborat signal maydoniga joylashtiriladi. Signal maydoni shunday joylashtirilishi kerakki, u 300 metr (1000 fut) balandlikdan gorizontdan 10° dan ortiq burchak ostida barcha yoʻnalishlardan koʻrinadigan boʻlsin. Signal maydonining rangi qoʻllanilayotgan signal belgilarining rangidan farq qilishi va kengligi 0,3 metrdan kam boʻlmagan oq chiziq bilan oʻralgan boʻlishi lozim.
4. Havo kemalarining yerdagi harakatini boshqaruvchi signallar
Aerouzel hududida parvozlarni amalga oshirish boʻyicha Yoʻriqnoma
Ushbu boʻlimda qanday aerodromlar aerouzelga kirishi, ularning toifasi, vazifasi va idoraviy tegishlilik xususiyatlari, shuningdek, qaysi aviatsiya qismlari va boʻlinmalari ularda joylashishi koʻrsatiladi.
Aerouzel hududi va aerouzelga kiruvchi aerodromlarning uchish va qoʻnish zonasi chegarasi. Aerodrom va maxsus zonalar, parvozlarning doimiy yoʻnallishlari (choʻqqiga, samolyotda belgilangan tezlikka erishish, past va juda past balandliklar, ob-havo razvedkasi va boshqalar), aviatsiya poligoni hududlari va aerouzel samoviy hududi tuzilmasining boshqa elementlari, ulardan foydalanishda oʻzaro hamkorlik va kelishuv talab qilinadi.
Aerouzelda joylashgan qism (boʻlinma)lar tomonidan zona, poligin, desant tashlash (qoʻnish) maydonchalari, doimiy yoʻnallishlar va boshqalarni taqsimlash hamda foydalanish tartibi.
Zarur boʻlganda aerouzel hududining quyi esheloni (oʻtish esheloni), aerouzel aerodromlari uchun oʻtishning yagona balandligi.
Oʻzbekiston Respublikasi havo trassalarining maydonlari va ularni kesishib oʻtish tartibi.
Aerouzel hududida oʻziga xos xususiyatlarni hisobga olgan holda joyni aniqlashni tiklash tartibi.
Aerouzel aerodromlari HHXK organlari, aerouzelning HHXK bosh organi va aerouzelning HHXK boshqa organlari bilan oʻzaro hamkorlik yuzasidan uning majburiyatlari.
Parvozlarga talabnomalarni yuborish tartibi.
Kunduzi va tunda oddiy va murakkab meteorologik sharoitlarda havodagi harakatlarni boshqarish tartibi.
HHXK hududlari, havodagi harakatlarni boshqaruvni qabul qilish va topshirish marralarini taqsimlash. Aerouzel HHXK organlari oʻrtasida parvozlarni rejalashtirish, toʻgʻirlash va bevosita boshqarishda (havodagi harakatni) oʻzaro hamkorlik.
Samoviy hududdan foydalanish va parvoz rejimlarining belgilangan tartibiga amal qilinishini nazorat qilish. HHM qoʻshinlari organlari bilan oʻzaro hamkorlik tartibi.
Aerouzel hududi orqali tranzit uchib oʻtuvchi HK parvozlarini boshqarish tartibi.
“Режим”, “Стрела”, “Ковер” signallarini qabul qilgan HHXK organlari va ekipajlarining harakatlanish tartibi.
Aerouzel aerodromlari HHXK organlari oʻrtasida aloqani tashkillashtirish.
Aerouzelda parvozlarning RTT va aloqa vositalaridan foydalanish tartibi. Aerouzelning RLS koʻrish zonasi, YAJRNT ish zonalari va ishlash maʼlumotlari.
1. Aerouzel hududi samoviy hududining 1:500 000 (1:200 000) miqyosidagi tuzilish xaritasi, unga quyidagilar tushiriladi:
aerouzel hududi chegarasi;
aerodromlar, pilotaj zonalari bilan hududlar chegarasi, kirish va chiqish yoʻlaklari (yoʻnalishlari);
poligonlar; desant tashlash (qoʻnish) maydonchalari;
havo trassalari, havo trassalarining birlashish yoʻnalishlari va aerouzel hudud samoviy hududi tuzilishining boshqa elementlari.
2. Parvozlar uchun talabnomani yuborish chizmasi, HHXK va HHM Qoʻshinlari organlarini HK joriy parvozi haqida xabardor qilish chizmasi.
3. Aerouzelda aloqani tashkillashtirish chizmasi.
4. Aerouzel hududida HK turli balandliklardagi parvozida radiolokatsion vositalarini koʻrish hududi va HHXK organlari radiotexnik vositalarining ishlash zonasi chizmasi.
5. Aerodrom HHXK organlari oʻrtasida boshqaruvni topshirish marralari bilan HHB hududlarini taqsimlash chizmasi.
Qoʻllanmaga ushbu aerouzeldagi HHBni tashkillashtirishning alohida xususiyatlarini kiritish zaruriyati boʻlsa, qoʻllanmaga boshqa materiallar kiritilishi ham mumkin.
Aerodromlarga keluvchi yoki qoʻnishga kirayotgan HKning ketma-ketligini tartibga solish uchun kutish zonalari, qoidaga koʻra, aerodrom radionavigatsiya nuqtasi yoki havo yoʻlagi ustida belgilanadi.
Kutish hududida HK harakatlari belgilangan chizmalar boʻyicha amalga oshiriladi.
1. Kutish chizmalarining koʻrinishlari va ularning tarkibiy qismlari.
1, 2, 3-rasmlarda keltirilgan kutish chizmalari kutish zonasida oʻng tomonga (standart) burilish bilan parvozlar chizmasiga kiradi. Kutish zonasida parvozlar chizmasi chap tomonga (nostandart) burilishlari bilan uchun tegishli chizmalar yaqinlashish yoʻl chizigʻiga nisbatan simmetrik shaklda joylashtiriladi. Barcha chizmalarda yoʻl chiziqlari belgilanadi. HK ekipaji kutish zonasiga kirish vaqtida va undagi parvoz davomida kurs va vaqtiga tuzatishlar kiritib, nomaʼlum shamolga kurs chizigʻini saqlashga harakat qilishi kerak.
2. Kutish zonasida parvozning uskuna tezliklari.
Parvoz balandligi* | Oddiy sharoitlar | Girdobli harakat sharoiti |
FL140 (4250 m) eshelongacha va quyi eshelonlar | 425 km/soat (230 uzel) 315 km/soat (170 uzel)** | 520 km/soat (280 uzel) 315 km/soat (170 uzel) |
FL140 (4250 m) eshelondan yuqori FL200 (6100 m) eshelongacha | 445 km/soat (240 uzel) | Qaysi biri kichikligiga qarab 520 km/soat (280 uzel) yoki 0.8 М |
FL200 (6100 m) eshelondan yuqori FL340 (10350 m) eshelongacha | 490 km/soat (265 uzel) |
FL340 (10350 m) eshelondan yuqori | 0.83 М | 0.83 М |
3. Kutish zonasiga kirish qoidalari.
Kutish zonasiga kirish sektorlari.
4. Shamol taʼsirini qoplash uchun nazorat harakatlari.
Yaqinlashish yoʻlidagi kutish nazorat nuqtasini uchib oʻtgunga qadar yaqinlashish yoʻli chizigʻiga qaytish maqsadida shamol taʼsirini qoplash uchun kurs hamda vaqt boʻyicha tuzatishlar kiritish zarur.
Bunday tuzatishlarni kiritishda aeronavigatsiya vositalarining bor koʻrsatkichlaridan va maʼlum yoki hisoblangan shamol haqidagi maʼlumotlaridan toʻliq hajmda foylalanish lozim. DME dan cheklangan darajadagi oraliq masofa doim yoʻlning orqaga qaytish chizigʻini chegaralaydi. Cheklangan radial eʼlon qilingan va samolyot dastlab shu radialga kiradigan taqdirda, u yaqinlashish yoʻli chizigʻiga qayrilguncha, hech boʻlmaganda DME dan kerakli oraliq masofaga uzoqlashguncha shu boʻylab davom etishi lozim.
5. Kutish zonasidan chiqish.
Kutish zonasini belgilangan vaqtda tark etishga ruxsat olgan uchuvchi kutish zonasini tark etish uchun kutish zonasida oʻrnatilgan cheklovlarni hisobga olgan holda parvozga
Parvozning xavfsiz balandliklar (eshelon)
1. Aeronavigatsion axborot hujjatlariga kiritish uchun aerodrom aylanasi boʻylab parvozning balandligini hisoblash.
Нa = Нh.x + ΔН rel — ΔН t (m),
Нh.x — uchish va qoʻnish zonasida parvoz haqiqiy xavfsiz balandligining belgilangan qiymati;
ΔНrel — yoʻlakning belgilangan kengligi chegarasida aerodrom sathiga nisbatan tabiiy va sunʼiy toʻsiqlarni hisobga olib tabiiy joy relyefining eng yuqori nuqtasi;
ΔНt — hisoblashda foydalaniladigan balandlik oʻlchagichning harorat tuzatishlar qiymati va u formula yordamida aniqlanadi:
t0 — aerodromdagi havo harorati, daraja;
Aylana boʻylab parvoz balandligini oʻrnatishda ΔНt hisobi aerodromdagi koʻp yillik kuzatuvlar davomida qayd qilingan minimal darajadagi havo harorati boʻyicha bajarilishi zarur.
2. Aeronavigatsion axborot hujjatlariga kiritish uchun aerodrom hududida minimal xavfsiz balandligini (MXB) hisoblash.
MXB = 300 + ΔНrel — ΔНt (m)
ΔНrel — yaqinlashish va qoʻnishga kirish yoʻnalishi boʻyicha UQY boshi dengiz sathiga nisbatan sunʼiy toʻsiqlarni hisobga olib tabiiy joy relyefining eng yuqori nuqtasi;
ΔНt — aerodromda koʻp yillik kuzatuvlar boʻyicha oʻrtacha yillik harorati asosida formula orqali hisoblanadigan balandlik oʻlchagichning uslubiy harorat tuzatishlari:
t0 — aerodromda koʻp yillik kuzatuvlarga koʻra oʻrtacha yillik harorati, daraja;
Aerodrom hududida minimal xavfsiz balandlik hisobi, agar uning qiymati oʻtish esheloni balandligiga teng yoki undan yuqori boʻlsa, ushbu formula orqali hisoblanadi:
МXB = 300 + Нrel — ΔНt + ( 760 — Рkel.aer)11 (m)
Нrel — yaqinlashish va qoʻnishga kirish yoʻnalishi boʻyicha sunʼiy toʻsiqlarning balandligini hisobga olganda tabiiy joy relyefining absolyut eng yuqori nuqtasi;
ΔНt — aerodromda koʻp yillik kuzatuvlar boʻyicha oʻrtacha yillik harorati asosida formula orqali hisoblanadigan balandlik oʻlchagichning uslubiy harorat tuzatishlari:
t0 — aerodromda koʻp yillik kuzatuvlarga koʻra oʻrtacha yillik harorati, daraja;
Pkel.aer — koʻp yillik kuzatuvlarga koʻra dengiz sathiga keltirilgan aerodromdagi minimal atmosfera bosimi, ushbu formula orqali hisoblanadi:
Haer — aerodromning dengiz sathiga nisbatan balandligi;
Paer — koʻp yillik kuzatuvlarga koʻra aerodromning UQY sathidagi minimal atmosfera bosimi, mm.sm.ust (mbar).
Agar MXB oʻtish esheloni balandligiga teng yoki undan yuqori boʻlsa, uni dengiz sathiga nisbatan koʻrsatiladi va qavsga olinmay yoziladi.
3. Aerodrom hududida oʻtish eshelonini hisoblash:
H oʼtish.esh ≥ H oʼtish + 600 + Нaer (m)
Hoʼtish — aerodrom hududida oʻtish balandligi, uning qiymati aylana boʻylab parvoz balandligidan qiyi boʻlmasligi zarur;
Нaer — aerodromning dengiz sathidan balandligi.
Hisob dengiz sathiga keltirilgan aerodromning atmosfera bosimi standart bosimiga tenglashtirilgan sharoitdan kelib chiqib hisoblanadi. Hisoblash jarayonida olingan balandlik qiymati eng yaqin yuqori eshelonga yaxlitlanadi.
4. Standart atmosfera bosimi QNE (760mm.sm.ust./1013,2mbar) boʻyicha parvozning xavfsiz balandligini hisoblash.
Нx.760 = Н h.x. + Нrel — ΔНt + (760 — Р kel.min) • 11 (m)
Нx.1013,2 = Нh.x. + Нrel — ΔНt + (1013,2 — Р kel.min) 8,25 (m)
Н h.x — parvoz haqiqiy xavfsiz balandligining belgilangan qiymati;
Нrel — yoʻlakning belgilangan kengligi chegarasida sunʼiy toʻsiqlarning balandligini hisobga olganda tabiiy joy relyefining absolyut eng yuqori nuqtasi;
Рkel.min — parvoz yoʻnalishi (maydoni) boʻylab keltirilgan minimal bosim, mm.sm.ust. (mbar);
ΔНt — formula orqali hisoblanadigan balandlik oʻlchagichning uslubiy harorat tuzatishlari:
t0 — parvoz yoʻnalishi (maydoni) boʻylab minimal darajadagi havo harorati;
5. Aerodrom hududida standart atmosfera bosimi QNE (760mm.sim.ust./1013,2mbar) boʻyicha parvozning xavfsiz balandligini hisoblash.
Нx.kir = Н h.x. + Нrel — ΔНt + (760 — Р kel.aer) 11 (m)
Нx.kir = Нh.x. + Нrel — ΔНt + (1013,2 — Р kel.aer) 8,25 (m)
Нh.x — parvoz haqiqiy xavfsiz balandligining belgilangan qiymati;
Нrel — yoʻlakning belgilangan kengligi chegarasida sunʼiy toʻsiqlarning balandligini hisobga olganda tabiiy joy relyefining absolyut eng yuqori nuqtasi;
ΔНt — aerodromda koʻp yillik kuzatuvlar boʻyicha oʻrtacha yillik harorati asosida hisoblanadigan balandlik oʻlchagichning uslubiy harorat tuzatishlari;
Pkel.aer — koʻp yillik kuzatuvlarga koʻra dengiz sathiga keltirilgan aerodromdagi minimal atmosfera bosimi, ushbu formula orqali hisoblanadi:
Haer — aerodromning dengiz sathiga nisbatan balandligi;
Paer — koʻp yillik kuzatuvlar boʻyicha aerodromning UQY sathidagi minimal atmosfera bosimi, mm.sm.ust (mbar).
6. Aerodrom hududida parvozning xavfsiz balandligini hisoblash.
Нx.aer = Н h.x.+ ΔН toʻs — ΔНt (m)
Н h.x — uchish va qoʻnish zonasida parvoz haqiqiy xavfsiz balandligining qiymati;
ΔН toʻs — aerodrom sathiga nisbatan tabiiy toʻsiqlarni hisobga olib tabiiy joy relyefining absolyut eng yuqori nuqtasi. Sunʼiy toʻsiqlar balandligi parvoz tezligi 300 km/soat dan ortiq boʻlganda, togʻli joyda esa yoʻlakning belgilangan kengligi chegarasida parvoz tezligidan qatʼiy nazar barcha hollarda ΔН toʻs hisobga olinadi.
ΔНt — formula orqali metrlarda hisoblanadigan balandlik oʻlchagichning uslubiy harorat tuzatishlari:
t0 — aerodromning haqiqiy havo harorati, daraja;
Н tuz = Нh.x. + ΔН toʻs (m)
7. Ikkinchi darajali MHL, belgilangan yoʻnalish va aviatsiya ishlari hududi boʻylab quyi xavfsiz eshelondan past parvozning xavfsiz balandligi hisoblash.
Нkel.x = Н h.x + Нtoʼs — ΔНt (m),
Н h.x — parvozning haqiqiy xavfsiz balandligining belgilangan qiymati;
ΔН toʻs — undagi tabiiy toʻsiqlarni hisobga olib tabiiy joy relyefining eng yuqori balandlik nuqtasi. Sunʼiy toʻsiqlar balandligi parvoz tezligi 300 km/soat dan ortiq boʻlganda, togʻli joyda esa yoʻlakning belgilangan kengligi, m, chegarasida parvoz tezligidan qatʼiy nazar barcha hollarda Н toʻs hisobga olinadi.
ΔНt — formula orqali metrlarda hisoblanadigan balandlik oʻlchagichning uslubiy harorat tuzatishlari:
t0 — uchish va qoʻnish aerodromining haqiqiy havo harorati (ulardan kichigi), daraja;
Н tuz = = Нh.x. + ΔН toʻs (m)
8. Barometrik balandlik oʻlchaydigan asbobning bosim koʻrsatkich iga aerodromdagi bosim oʻrnatilganda parvoz (eshelon)ning balandligini hisoblash (davlat aviatsiyasi uchun).
Belgilangan eshelondagi parvoz davomida:
Нkel.aer= Нesh — (760 — Рaer) 11
Нesh — parvozning belgilangan esheloni;
Рaer — aerodromdagi bosim;
(760 — Рaer) 11 — balandlikning barometrik tuzatishlari.
Quyi eshelondan past balandlikdagi yoʻnalish boʻyicha parvozlarda:
Нkel.aer= Нyoʻnal — (Рkel.min — Рaer) 11
Нmarsh — quyi eshelondan past balandlik boʻyicha parvozning belgilangan balandligi;
Рkel.min — dengiz sathiga keltirilgan va barometrik tendensiyasini hisobga olgan holda parvoz vaqti aerodrom (aerouzel) yoki yoʻnalish maydonidagi minimal atmosfera bosimi (agar yoʻnalish aerodrom (aerouzel) hududi chegarasidan tashqariga chiqsa).
Рaer — aerodromdagi bosim;
(Рkel.min — Рaer) 11 — balandlikning barometrik tuzatishlari.
Falokat haqida signal va xabar berish
1. Alohida yoki birgalikda yuboriladigan halokat signallari, havo kemasiga toʻgʻridan-toʻgʻri va jiddiy havf solayotganini hamda unga tezkor yordam kerakligini bildiradi.
2. Falokat signallari quyidagi tartibda yuboriladi:
a) radiotelegraf orqali uzatiladigan signal 3 marta takrorlanadigan «SOS» guruhidan, 1 marta takrorlanadigan «DE» guruhidan va 3 marta halokatga uchrayotgan havo kemasining ekipaji chaqiruv belgisidan iborat boʻladi;
b) radiotelefon orqali uzatiladigan signal — “Falokatga yoʻliqdim” “MEYDEY” (MAYDAY) xalqaro parvozlarda) — 3 marta, “Men” — 1 marta, halokatga yoʻliqayotgan havo kemasi ekipajining chaqiruv belgisi — 3 marta;
d) qisqa vaqt oraligʻida bittadan otiladigan qizil rangli chaqnoqli raketalar.
3. Falokat signali qisqa intervallar oraligʻida uni qabul qilganligi tasdiqlangunicha yuborilishi lozim.
4. Agar sharoit imkon bersa, bevosita falokat signalidan keyin falokat toʻgʻrisidagi xabar uzatilishi mumkin:
butunjahon muvofiqlashtirilgan vaqti (UTC) — 2 marta;
shikastlanish turi va talab etiladigan yordam — 1 marta;
havo kemasi komandiri tomonidan qabul qilingan qaror hamda qidirish va qutqarishga yordam beradigan boshqa maʼlumotlar — 1 marta;
5. Har bir falokat toʻgʻrisidagi xabarni uzatgandan soʻng 1-2 daqiqaga qabulga oʻtish lozim.
6. Shoshilinch signallar shuni anglatadiki, havo kemasi qoʻnishga majbur qiladigan qiyinchiliklarni boshdan kechirayotganligi haqida xabar berishni xohlaydi, ammo tezkor yordam koʻrsatilishi talab qilmaydi:
a) qoʻnish faralarining takroriy yoqilishi va oʻchirilishi;
b) impulsli aeronavigatsiya chiroqlarining miltillashidan farq qiluvchi aeronavigatsiya chiroqlarining takroriy yoqilishi va oʻchirilishi.
7. Havo kemasi hamda undagi yoʻlovchilar va ekipaj uchun xavf yuzaga kelishi mumkin boʻlgan hollarda uzatiladigan xalqaro shoshilinch signal quyidagi hollarda uzatiladi:
radiotelegraf orqali — “ЬЬЬ”;
radiotelefon orqali — “PAN” (PAN).
8. “KOSPAS-SARSAT” sunʼiy yoʻldosh tizimining pelengatsiyasini taʼminlash uchun majburiy qoʻnishni amalga oshirgandan soʻng, radiostansiyani tonal joʻnatma bilan uzatish rejimiga (“Mayoq” rejimi) ulanishi lozim.
9. Bu rejimda 3 soat ishlashi undan soʻng qabul qilish rejimiga oʻtgazilishi lozim.
10. Halokatga uchragan havo kemasi ekipajida avtomatik radiomayoq mavjud boʻlganda, parashut bilan qoʻngandan soʻng darhol uning signal yuboruvchi qismini ishlashi tonal signallarni eshitib koʻrish orqali tekshiriladi. Bu rejimda uzatkichning ishlashi 3 soat davom etadi. Shundan soʻng qabul qilgich-uzatkichni puflanadigan radiomayak ballonidan chiqarib olinadi, antenna oʻrnatiladi va qabul qilish rejimiga ulanadi.
11. Keyinchalik, qoʻnishdan (suvga chiqishdan) keyingi birinchi sutkaning har bir soati boshida halokat toʻgʻrisidagi xabar uch marta uzatiladi, har bir uzatishdan keyin 3 daqiqaga qabul qilish rejimiga oʻtiladi, birinchi sutkaning qolgan vaqtida radiostansiya qabul qilish rejimida boʻlishi kerak. Keyingi sutkada har bir soat boshida falokat toʻgʻrisidagi xabar uch marta uzatiladi, har bir uzatishdan soʻng 3 daqiqaga qabul rejimiga oʻtiladi, qolgan vaqtda radiostansiyani oʻchirish lozim.
12. Halokatga uchragan havo kemasi ekipajiga oʻzaro radioxalaqitlarga yoʻl qoʻymaslik uchun bir vaqtning oʻzida bir joyda bir nechta avariya-qutqaruv UQT-radiostansiyalarini eshittirishga qoʻshish taqiqlanadi.
13. Yerga qoʻngandan (suvga tushgandan) keyin beriladigan falokat xabari havo orqali beriladigan xabarga oʻxshash boʻladi.
1. Tutib olinuvchi havo kemalari foydalanuvchi iboralar |
| | |
Iboralar | Talafuzi | Maʼnosi |
CALL SIGN (call sign) | КОЛ САЙН (qo'ng'iroq belgisi) | Mening chaqiruv belgim (chaqiruv belgisi) |
WILCO | ВИЛ — КО | Sizni tushundim, bajarayabman |
САN NОТ | КЭН — НОТ | Bajara olmayman |
RЕРЕАТ | РИ — ПИТ | Koʻrsatmangizni takrorlang |
АМ LOSТ | ЭМ — ЛОСТ | Moʻljallanishni yoʻqotdim |
MAYDAY | МЕЙДЕЙ | Falokatga uchradim |
НIJАСК | ХАЙ — ЖЭК | Tutib olindim |
LAND (place name) | ЛЭНД (punkt nomi) | Qoʻnishni soʻrayman (punkt nomi) |
DESCEND | ДИ — СЕНД | Pastlash zarur |
| | |
2. Tutib oluvchi havo kemalari foydalanuvchi iboralar |
| | |
Iboralar | Talafuzi | Maʼnosi |
CALL SIGN | КОЛ САЙН | Chaqiruv belgingizni aytishingizni soʻrayman |
FOLLOW | ФО — ЛОУ | Ortimdan harakatlaning |
DESCEND | ДИ — СЕНД | Qoʻnish uchun pastlashingizni soʻrayman |
YOU LAND | Ю ЛЭНД | Ushbu aerodromga qoʻning |
PROCEED | ПРО — СИД | Oʻz kursingizda davom eting |
