Ўзбекистон Республикасининг Бюджет кодекси, Ўзбекистон Республикасининг «Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида»ги Қонунига мувофиқ ва давлат секторида бюджет ҳисобини халқаро молиявий ҳисобот стандартларига мувофиқлаштириш мақсадида буюраман:

1. Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (16-сонли БҲС) «Баҳоланган мажбуриятлар, шартли мажбуриятлар ва шартли активлар» иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Мазкур буйруқ 2025 йил 1 январдан эътиборан кучга киради.

Мазкур Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (16-сонли БҲС) «Баҳоланган мажбуриятлар, шартли мажбуриятлар ва шартли активлар» (бундан буён матнда Стандарт деб юритилади) бюджет ташкилотлари, давлат мақсадли жамғармалари ҳамда бошқа бюджетдан ташқари жамғармалар (бундан буён матнда ташкилот деб юритилади) томонидан баҳоланган мажбуриятлар, шартли мажбуриятлар ва шартли активлар ҳисобини юритиш тартибини белгилайди.

1. Мазкур Стандартда қуйидаги асосий тушунчалар қўлланилади:

мажбурият — ташкилотда бўлиб ўтган ҳодисалардан келиб чиқадиган жорий муносабатлар бўлиб, унда тўловлар иқтисодий фойда ёки хизмат кўрсатиш потенциалини ўзида мужассам этган ресурсларни ташкилотдан чиқиб кетиши орқали юзага келади;

баҳоланган мажбурият — муддати ёки миқдори ноаниқ бўлган мажбуриятдир;

юридик жавобгарлик — шартнома шартлари, қонунчилик ёки бошқа ҳуқуқий нормаларнинг қўлланиши натижасида юзага келадиган жавобгарлик;

конструктив жавобгарлик — ташкилотнинг қуйидаги хатти-ҳаракатлари орқали юзага келадиган жавобгарлик:

олдинги шаклланган тажриба, эълон қилинган сиёсат ёки етарлича жорий баёнотига кўра, ташкилотнинг бошқа томонларга муайян масъулиятни ўз зиммасига олишини билдириши;

бунинг натижасида ташкилот ўз зиммасига олган жавобгарликлар бажарилиши тўғрисида бошқа томонларда умид ҳосил қилиши;

жавобгарлик юклайдиган ҳодиса — ташкилотнинг жавобгарликни сўндиришдан бошқа муқобил амалий чораси бўлмаслиги билан натижаланадиган, юридик ёки конструктив жавобгарликни юзага келтирадиган ҳодисадир;

реструктуризация — ташкилотнинг раҳбарияти томонидан режалаштириладиган ва назорат қилинадиган дастур бўлиб, унга кўра ташкилотнинг фаолияти доираси ёки ушбу фаолиятни амалга ошириш усулларининг ўзгартирилиши;

шартли актив — олдинги ҳодисалар натижасида юзага келиши мумкин бўлган актив бўлиб, унинг мавжудлиги (вужудга келиши) фақат ташкилотнинг тўлиқ назорати остида бўлмаган келгусидаги бир ёки бир нечта ноаниқ ҳодисаларнинг содир бўлиши ёки содир бўлмаслиги билан тасдиқланади;

шартли мажбурият — олдинги ҳодисалар натижасида юзага келиши мумкин бўлган жавобгарлик бўлиб, унинг мавжудлиги фақат ташкилотнинг тўлиқ назорати остида бўлмаган келгусидаги бир ёки бир нечта ноаниқ ҳодисаларнинг содир бўлиши ёки содир бўлмаслиги билан тасдиқланади;

зарар келтирувчи шартнома — шартнома бўйича вужудга келган жавобгарликларни бажариш учун амалга ошиши аниқ бўлган харажатлар ушбу шартнома бўйича олиниши кутилаётган иқтисодий нафдан ошиб кетадиган шартномадир;

ҳисобот санаси — молиявий ҳисоботлар тегишли бўлган ҳисобот даврининг охирги куни;

ҳодиса — олдинги ва келгуси даврларда амалга оширилган фаолият натижасида ташкилотга жавобгарликни юзага келтириши мумкин бўлган муносабатлар.

2. Мазкур Стандартнинг мақсади баҳоланган мажбуриятлар, шартли мажбуриятлар ва шартли активларга таъриф бериш, уларни тан олиш, баҳолаш ва очиб бериш тартибини белгилашдан иборат.

Мазкур Стандарт фойдаланувчиларга шартли активлар ва шартли мажбуриятларнинг хусусияти, вақти ва миқдорини тушунишга имкон бериш учун молиявий ҳисоботларнинг изоҳлар қисмида муайян маълумотлар очиб берилишини талаб қилади.

3. Баҳоланган мажбуриятлар молиявий ҳисоботларда кредиторлик қарзлар ва ҳисобланган харажатлар каби мажбуриятлар сифатида акс эттирилади.

Кредитор қарздорлик ва ҳисобланган мажбуриятлардан фарқли ўлароқ, баҳоланган мажбуриятлар баҳоланиши керак, чунки улар муддат ва миқдор жиҳатидан ноаниқликларга боғлиқдир. Шунинг учун баҳоланган мажбуриятлар молиявий ҳисоботларни тайёрловчилардан харажатларнинг муддатлари ва миқдорлари бўйича энг яхши тахминлар (баҳолаш)дан фойдаланишни талаб қилади.

4. Олдинги ҳодисалар ва зарар келтирувчи шартномалар билан боғлиқ бўлмаган ҳамда ташкилотнинг одатий фаолияти билан боғлиқ зарарлар баҳоланган мажбуриятлар сифатида акс эттирилиши мумкин эмас.

Активларнинг қадрсизланиши ҳам баҳоланган мажбурият бўлиши мумкин эмас. Бироқ, келгусидаги ҳодисалар, яъни нарх инфляцияси ёки валюта айирбошлаш курсидаги ўзгаришлар мажбуриятни баҳолашга таъсир этишини шубҳасиз исботлаш мумкин бўлса, мазкур келгусидаги ҳодисалар молиявий ҳисоботларда баҳоланган мажбуриятлар сифатида акс эттирилади.

5. Шартли активлар ва шартли мажбуриятлар молиявий ҳисоботда тан олинмайди.

Шартли активлар ва шартли мажбуриятлар тан олинмаслигига қарамасдан уларни молиявий ҳисоботларнинг изоҳларида очиб беришда мазкур Стандарт талабларига амал қилиниши керак.

6. Ташкилот баҳоланган мажбуриятлар, шартли активлар ва шартли мажбуриятларни мазкур Стандартда белгиланган тартибда бухгалтерия ҳисобида ҳисобга олиши керак.

7. Мазкур Стандарт ташкилот томонидан қуйидаги баҳоланган мажбуриятлар, шартли мажбуриятлар ва шартли активларни ҳисобга олишда қўлланилмайди:

ташкилот томонидан тақдим этиладиган ижтимоий ёрдамлардан келиб чиқадиган мажбуриятлар (бунда, ташкилот мазкур манфаатларни олувчилардан тақдим этилаётган товар ва хизматлар учун уларни қийматига тенг компенсация олмайди);

ҳаққоний қийматда ҳисобга олинадиган молиявий инструментларнинг натижаси ҳисобланадиган мажбуриятлар (амортизация қийматида баҳоланадиган молиявий инструментлар бундан мустасно);

зарар келтирувчи шартномалар бўлмаган, ижро этиладиган шартномалар натижасида келиб чиқадиган мажбуриятлар ва активлар;

ходимларни рағбатлантириш тўловлари билан боғлиқ бўлган мажбурият ёки активлар (бундан ишдан бўшатиш билан боғлиқ нафақалар мустасно);

бюджет ҳисобининг бошқа стандарти билан тартибга солинган мажбурият ва активлар.

8. Аҳолига соғлиқни сақлаш, таълим, уй-жой, транспорт ва ижтимоий ёрдамлар каби ижтимоий хизматлар тақдим этилишига нисбатан ушбу Стандарт татбиқ этилмайди.

9. Баҳоланган мажбуриятлар қуйидаги ҳолларда ташкилот томонидан тан олиниши лозим:

олдинги ҳодиса натижасида ташкилот юридик ёки конструктив жавобгарликка эга бўлса;

жавобгарликни бажариш учун иқтисодий фойда ёки хизмат кўрсатиш потенциалини ўзида мужассам этган ресурсларнинг чиқиб кетиши талаб қилинса;

жавобгарлик қиймати ишончли баҳоланса.

Агар ушбу ҳолатлар бажарилмаса, баҳоланган мажбурият тан олинмаслиги лозим.

Баҳоланган мажбуриятлар ташкилот реструктуризация ёки юридик жиҳатдан мажбурий бўлган фаолиятни тугатиш билан боғлиқ харажатларини амалга оширишга тўғри келганида ҳам юзага келади.

10. Олдинги ҳодиса бўйича ҳисобот даврининг охирида жавобгарликнинг юзага келиш эҳтимоли унинг юзага келмаслиги эҳтимолидан кўпроқ бўлса, олдинги ҳодиса жавобгарликни юзага келтиради деб ҳисобланади.

11. Баҳоланган мажбуриятлар ҳар йили ҳисобот санаси ҳолатига қайта кўриб чиқилиши ва жорий энг тўғри баҳони акс эттириш учун тузатишлар киритилиши керак. Агар жавобгарликни кўрсатилган миқдорда тўлаш учун иқтисодий фойда ёки хизмат кўрсатиш потенциалини ўзида мужассам этган ресурсларнинг чиқими юзага келмаса, баҳоланган мажбуриятни бекор қилиш керак.

12. Баҳоланган мажбуриятдан фақатгина мазкур баҳоланган мажбурият дастлаб қопланиши режалаштирилган харажатлар учун фойдаланилиши керак.

13. Баҳоланган мажбурият сифатида тан олинган сумма ҳисобот санасида мавжуд жавобгарликни бажариш учун зарур бўлган харажатларнинг энг тўғри ҳисоб баҳоси бўлиши керак. Баҳоланган мажбуриятлар солиқларни инобатга олмаган ҳолда ҳисобланади.

14. Баҳоланган мажбурият сифатида тан олиниши керак бўлган сумма у билан боғлиқ ноаниқликлардан келиб чиқиб турли усуллар орқали ҳисобланади.

Баҳоланган мажбуриятни ҳисоблашда жавобгарлик келтириб чиқариши мумкин бўлган объектлар кўп миқдорни ташкил этса, жавобгарлик барча объектлар бўйича келиб чиқиши мумкин бўлган натижаларни уларга тегишли бўлган эҳтимолликлар билан ҳисобга олган ҳолдаги қийматини аниқлаш орқали баҳоланади.

Баҳолашнинг бу усули «кутилаётган қиймат» деб номланади. Шунинг учун баҳоланган мажбурият бу суммани йўқотиш эҳтимолига (масалан, 60 фоизга ёки 90 фоизга тенг бўлишига) қараб фарқланади. Мумкин бўлган натижаларнинг оралиғи узлуксиз бўлса ва бу оралиқнинг ҳар бир йўқотиш эҳтимоли бошқаси каби бир хил бўлса, ўртачаси олинади.

Масалан: Давлат тиббий лабораторияси давлат ва хусусий тиббиёт марказлари ва шифохоналарга диагностика ультратовуш сканерларини тўлиқ таъмирлаш шарти билан тақдим этади. Ускуналар кафолат билан таъминланади, унга кўра диагностика ультратовуш сканерлари сотиб олинганидан кейин биринчи олти ой ичида аниқ бўлган ҳар қандай нуқсонларни таъмирлаш харажатлари қопланади. Агар тақдим этилган барча жиҳозларда кичик нуқсонлар аниқланса, 1 миллион сўм таъмирлаш харажатлари келиб чиқади. Агар тақдим этилган барча жиҳозларда катта нуқсонлар аниқланса, таъмирлаш харажатлари 4 миллион сўмга олиб келади. Лабораториянинг олдинги тажрибаси ва келгусидаги тахминлари шуни кўрсатадики, келгуси йил учун ускунанинг 75 фоизида нуқсонлар бўлмайди, ускунанинг 20 фоизида кичик нуқсонлар ва 5 фоиз ускунада катта нуқсонлар бўлади. Бунда, мазкур Стандартнинг 22-бандига мувофиқ лаборатория барча етказиб берилган жиҳозлар бўйича кафолат мажбуриятлари юзага келиш эҳтимолини баҳолайди.

Жиҳозларни таъмирлаш мажбуриятининг кутилаётган қиймати:

(нолдан 75%) + (1 млн сўмдан 20%) + (4 млн сўмдан 5%) = 400 000.

15. Алоҳида олинган жавобгарлик баҳоланганда, энг кўп аниқ натижа мажбуриятнинг энг тўғри ҳисоб баҳоси бўлиши мумкин. Агар бошқа натижалар юзага келиши учун асосли имкониятга эга бўлса, молиявий ҳисоботдаги баҳоланган мажбурият учун потенциал жавобгарликни баҳолашда улар эътиборга олиниши керак.

16. Ташкилот ҳисобот санасида жавобгарликларнинг мавжудлигини барча далиллар асосида, шу жумладан эксперт ёки мутахассислар фикрини ҳисобга олган ҳолда аниқлайди. Кўриб чиқилган далиллар ҳисобот санасидан кейинги фаолият бўйича тақдим этилган қўшимча далилларни ҳам ўз ичига олади.

Ҳисобот санасида жавобгарликнинг юзага келиш эҳтимоли юқори бўлмаса ҳамда иқтисодий фойда ёки хизмат кўрсатиш потенциалини ўзида мужассам этган ресурсларнинг чиқиб кетиш эҳтимоли йўқ бўлса, ташкилот шартли мажбуриятни молиявий ҳисоботга изоҳларда очиб беради.

17. Жавобгарликнинг ҳисоб баҳоларидан фойдаланиш молиявий ҳисоботларни тайёрлашнинг муҳим қисмидир ва унинг ишончлилигини камайтирмайди. Камдан-кам ҳолатларда ташкилот бир қатор мумкин бўлган натижаларни аниқлай олади ҳамда шунинг учун мажбуриятни баҳолаш ва тан олишда фойдаланиш учун етарлича ишончли бўлган жавобгарликнинг ҳисоб баҳосини аниқлайди.

18. Жавобгарликнинг ишончли ҳисоб баҳосини аниқлаш мумкин бўлмаган ҳолларда, тан олинмайдиган мажбурият мавжуд бўлади. Ушбу мажбурият молиявий ҳисоботда шартли мажбурият сифатида очиб берилади.

19. Ҳодиса жавобгарлик юклайдиган ҳодиса бўлиши учун ташкилотда ушбу ҳодиса туфайли юзага келган жавобгарликни қоплашдан бошқа чора бўлмаслиги керак.

Мазкур ҳолат фақатгина қуйидаги ҳолларда содир бўлиши мумкин:

жавобгарлик сўндирилиши қонунчилик ҳужжатлари, шартномалар ва суд ҳужжатларига мувофиқ таъминланадиган бўлганда;

конструктив жавобгарликда ҳодиса (бу ташкилотнинг хатти-ҳаракати бўлиши мумкин) ташкилот ўз зиммасига олган жавобгарликларни бажариши юзасидан бошқа томонларда ташкилот жавобгарликни бажариши тўғрисида асосли кутишларни ҳосил қилганда.

Молиявий ҳисоботда ташкилотнинг келгусидаги ҳолати эмас, балки ҳисобот даврининг охиридаги молиявий ҳолати акс эттирилади. Шунинг учун келгусида ташкилот фаолиятини давом эттириш учун амалга оширилиши керак бўлган харажатлар бўйича баҳоланган мажбуриятлар ҳисобга олинмайди. Ташкилотнинг молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисоботида тан олинадиган мажбуриятлар фақат ҳисобот даври охирида мавжуд бўлган мажбуриятлардир.

20. Ташкилот томонидан ҳодиса содир бўлган вақтда жавобгарлик юзага келмаслиги, бироқ қонунчиликка ўзгартиришлар киритилиши ёки ташкилот томонидан етарлича аниқ баёнот берилиши (конструктив) натижасида жавобгарлик юзага келиши мумкин.

Масалан, ваколатли орган томонидан табиатга зарар етказилганда, унинг оқибатларни бартараф этиш бўйича жавобгарлик юзага келмаслиги мумкин. Бироқ, янги қабул қилинган қонунчилик зарарни тўғрилашни талаб қилса ёки ваколатли органи ёхуд бошқа ташкилот зарар оқибатларини бартараф этиш жавобгарлигини ўз зиммасига олса, бу ҳолат жавобгарлик юклайдиган ҳодиса ҳисобланади.

21. Мажбуриятнинг баҳоланган мажбурият сифатида тан олиниши учун нафақат мавжуд жавобгарлик бўлиши, балки ушбу жавобгарликни бажариш учун иқтисодий фойда ёки хизмат кўрсатиш потенциалини ўзида мужассам этган ресурсларнинг чиқиб кетиш эҳтимоли ҳам мавжуд бўлиши лозим.

Агар ҳодиса содир бўлиш эҳтимоли юқори бўлса, яъни ҳодиса содир бўлиш эҳтимоли содир бўлмаслиги эҳтимолидан каттароқ бўлса, ресурсларнинг чиқиб кетиши ёки бошқа ҳодиса эҳтимолий деб ҳисобланади.

22. Бир қанча ўхшаш жавобгарликлар мавжуд бўлганда (масалан, товар бўйича кафолатлар ёки шунга ўхшаш шартномалар), жавобгарликни сўндириш учун ресурсларнинг чиқиб кетиши эҳтимоли бундай жавобгарликларни бутун синфига нисбатан аниқланади. Ҳар бир шартнома бўйича ресурсларнинг чиқиб кетиши эҳтимоли кам бўлиши мумкинлигига қарамай, бундай жавобгарликларнинг бутун бир синфини сўндириш учун бир қанча ресурсларнинг чиқиб кетиши талаб этилиши мумкин. Бундай ҳолларда, баҳоланган мажбурият тан олинади (агар бошқа тан олиш мезонлари бажарилса).

23. Шартли мажбурият қуйидагилардан иборат:

1) олдинги фаолиятдан келиб чиқадиган ва мавжудлиги фақат ташкилотнинг тўлиқ назоратига кирмайдиган бир ёки бир нечта ноаниқ келгусидаги ҳодисаларнинг содир бўлиши ёки содир бўлмаслиги билан тасдиқланиши мумкин бўлган жавобгарликлар;

2) олдинги фаолиятлардан келиб чиқадиган, аммо қуйидаги сабабларга кўра тан олинмайдиган жорий жавобгарликларни ҳам ўз ичига олади:

жавобгарликни бажариш учун иқтисодий фойда ёки хизмат кўрсатиш потенциалини ўзида мужассам этган ресурсларнинг чиқиб кетиши талаб қилинмаганда;

жавобгарлик миқдорини етарлича ишончлилик билан аниқлаш мумкин бўлмаганда.

24. Шартли мажбурият иқтисодий фойда ёки хизмат кўрсатиш потенциалини ўзида мужассам этган ресурсларнинг чиқиб кетиш эҳтимоли бўлса, очиб берилади.

25. Ташкилот томонидан шартли мажбуриятлар иқтисодий фойда ёки хизмат кўрсатиш потенциалини ўзида мужассам этган ресурсларнинг чиқиб кетиши эҳтимоли борлигини аниқлаш учун доимий равишда баҳолаб борилади. Агар олдиндан шартли мажбурият сифатида кўриб чиқилган объект бўйича келгусидаги иқтисодий фойда ёки хизмат кўрсатиш потенциалининг чиқиб кетиш эҳтимоли юзага келса, баҳоланган мажбурият эҳтимоллик ўзгариши содир бўлган даврнинг молиявий ҳисоботида тан олинади.

Масалан, маҳаллий ижро этувчи ҳокимият органи атроф-муҳитга оид қонунчиликни бузган бўлса, бироқ атроф-муҳитга бирор-бир зарар етказилганлиги номаълум бўлиб, кейинчалик зарар етказилганлиги ва уни бартараф этиш зарурлиги аниқ бўлса, ташкилот баҳоланган мажбуриятни тан олади, чунки иқтисодий ресурс чиқимининг эҳтимоли юзага келади. Аксинча, агар мавжуд жавобгарликнинг иқтисодий фойда ёки хизмат кўрсатиш потенциалини ўзида мужассам этган ресурсларнинг чиқиб кетиши эҳтимоли кам бўлса, жавобгарлик тан олинмаслиги ёки изоҳлар қисмида очиб берилмаслиги керак.

26. Ташкилот жавобгарлик бўйича бошқа томонлар билан биргаликда солидар жавобгар бўлса, мажбуриятнинг бошқа томонлар томонидан бажарилиши кутилаётган қисми шартли мажбурият сифатида кўриб чиқилади, чунки бошқа томонлар мажбуриятининг ташкилотга таъсири қандай бўлиши аниқ эмас.

Масалан, қўшма корхонанинг қарзи бўлса, мажбуриятни қўшма корхонанинг бошқа иштирокчилари томонидан бажарилиши керак бўлган қисми шартли мажбурият сифатида кўриб чиқилади.

27. Ташкилотнинг назорати остида бўлмаган кутилмаган ҳодисалар натижасида юзага келадиган иқтисодий фойда ёки хизмат кўрсатиш потенциалининг кирими эҳтимоли бўлса, ташкилот ушбу шартли активни тан олмаслиги, балки уни молиявий ҳисоботнинг изоҳлар қисмида очиб бериши керак.

28. Шартли активлар молиявий ҳисоботда тегишли тартибда акс эттирилишини таъминлаш учун доимий равишда баҳоланади. Агар иқтисодий фойда ёки хизмат кўрсатиш потенциалининг юзага келиши аниқ бўлса ҳамда активнинг қиймати ишончли тарзда баҳоланиши мумкин бўлса, актив ва тегишли даромад ўзгаришлар содир бўлган даврнинг молиявий ҳисоботида тан олинади. Агар иқтисодий фойда ёки хизматлар кирими эҳтимоли кам бўлса, шартли актив тан олинмаслиги ёки очиб берилмаслиги керак.

29. Баҳоланган мажбурият ҳисобот санасидан кейин бир йилдан кўпроқ вақт ўтгач тўланиши кутилса, баҳоланган мажбурият миқдори «пулнинг вақт қийматини» акс эттириш учун дисконтлашдан фойдаланган ҳолда молиявий ҳисоботда унинг жорий қиймати бўйича кўрсатилиши керак. Келгусида тўланиши керак бўлган баҳоланган мажбурият дисконтланганда, молиявий ҳисоботда баҳоланган мажбуриятнинг баланс қиймати ҳар тўлов йилида баҳоланган мажбуриятнинг номинал қийматига етгунга қадар ортади. Баҳоланган мажбуриятнинг баланс қиймати ҳар бир ҳисобот даврида ортади ва ҳар бир даврда фоизлар харажатлари сифатида тан олинади.

30. Дисконт ставкаси (ёки ставкалари) солиқларни ҳисоблашдан олдинги ставка (ёки ставкалар) бўлиши керак, бу пулнинг вақт қиймати бўйича жорий бозор баҳоларини ва мажбуриятга хос бўлган рискларни акс эттиради. Дисконт ставкаси (ставкалари) келгусидаги пул оқимлари ҳисоб-китоблари бўйича тузатилган рискларни акс эттирмаслиги керак.

31. Баҳоланган мажбуриятлар ҳисобот санасидан олдин содир бўлган ҳодиса натижасида юзага келган жавобгарликни қоплаш учун шакллантирилади. Жавобгарликни сўндириш учун талаб этиладиган суммага таъсир қилиши мумкин бўлган келгуси ҳодисалар, улар содир бўлишига етарлича объектив далиллар мавжуд бўлганда, баҳоланган мажбурият қийматида акс эттирилиши лозим. Масалан, баҳоланган мажбурият олувчилар учун инфляция ёки бошқа ўзига хос харажатлар ўзгаришлари оқибатларини қоплаш учун маълум баҳоланган мажбуриятлар индекс билан боғланган бўлиши мумкин (кутилаётган инфляцияга тузатишлар «келгуси ҳодиса»). Бундай ҳолларда келгуси ҳодисалар баҳоланган мажбуриятларни баҳолашга таъсир қилиши мумкин.

32. Баҳоланган мажбурият миқдорига таъсир кўрсатадиган келгуси ҳодисаларга қуйидаги ҳолат мисол бўлиши мумкин:

Масалан, Ҳукумат хизмат муддати охирида электр станцияси билан боғлиқ ифлослантирувчи моддаларни тозалаш харажатлари келгусида технологиядаги ўзгаришлар (ишлаб чиқариш харажатлари) ҳисобидан камаяди деб ҳисоблаганда, технологиядаги ўзгаришларни ҳисобга олган ҳолда тозалаш бўйича кутилаётган харажатларни акс эттиради.

Ташкилот томонидан технологиядан фойдаланиш тажрибаси ошиши билан боғлиқ тарзда кутилаётган харажатларнинг камайишини ёки олдин амалга оширилган тозалаш ишларига нисбатан мураккаброқ ёки каттароқ кўламдаги ишларни амалга ошириш учун мавжуд бўлган технологияни ишлатиш бўйича кутилаётган харажатларини баҳоланган мажбурият миқдорига киритиш мақсадга мувофиқдир. Бироқ, агар бу етарлича объектив далиллар билан асосланган бўлмаса, ташкилот тозалаш ишларини амалга ошириш учун янги технологиянинг ишлаб чиқилишига умид қила олмайди.

33. Ташкилотнинг амалдаги жавобгарлиги миқдорига таъсир кўрсатиши мумкин бўлган янги қонунчилик ҳужжатларининг таъсири ушбу жавобгарликни баҳолашда, қонунчиликнинг амалда кучга кириши аниқ бўлган етарли объектив далиллар мавжуд бўлганда, ҳисобга олинади.

34. Баҳоланган мажбуриятни тўлаш учун зарур бўлган харажатларнинг бир қисми ёки ҳаммаси бошқа томон ҳисобидан қопланиши кутилса, компенсация фақатгина ташкилот жавобгарликни қоплаган тақдирда ёки компенсация олиниши аниқ бўлганда тан олиниши керак. Компенсация алоҳида актив (дебиторлик қарзи) сифатида кўриб чиқилиши керак. Компенсация учун тан олинган миқдор баҳоланган мажбурият миқдоридан ошмаслиги керак.

35. Молиявий ҳисоботда баҳоланган мажбурият билан боғлиқ харажатлар ушбу Стандартга мувофиқ компенсациядан олинадиган даромад сифатида тан олинган суммани чегириб ташлаган ҳолда тақдим этилиши мумкин.

36. Ташкилот баҳоланган мажбуриятнинг бир қисми ёки ҳаммасини учинчи шахсга тўлаш учун мурожаат қилиши мумкин (масалан, суғурта шартномалари, товон тўлаш шартлари ёки етказиб берувчиларнинг кафолатлари орқали). Бошқа томон ташкилот томонидан тўланган суммаларни қоплаши ёки тўғридан-тўғри тўлаши мумкин.

Аксарият ҳолларда, ташкилот кўриб чиқилаётган сумма учун жавобгар бўлиб қолади ва учинчи шахс товон тўламаса, тўлиқ суммани тўлаши керак бўлади.

Бунда, мажбуриятнинг тўлиқ миқдори бўйича баҳоланган мажбурият тан олинади ва ташкилот мажбуриятни тўлаган ҳамда компенсация олиниши аниқ бўлса, кутилаётган компенсация алоҳида актив сифатида тан олинади.

37. Активларнинг ҳисобдан чиқарилишидан кутилаётган даромадлар, кутилаётган йўқотиш баҳоланган мажбуриятнинг юзага келишига сабаб бўлган ҳодиса билан чамбарчас боғлиқ бўлса ҳам, баҳоланган мажбуриятни баҳолашда ҳисобга олинмайди. Бунинг ўрнига, ташкилот тегишли активлар билан боғлиқ бюджет ҳисоби стандартларида белгиланган тартибда активларни ҳисобдан чиқаришдан даромадларни тан олади.

38. Шартнома бўйича вужудга келган жавобгарликларни бажариш учун амалга ошиши аниқ бўлган харажатлар ушбу шартнома бўйича олиниши кутилаётган иқтисодий нафдан ошиб кетадиган шартнома зарар келтирувчи шартнома ҳисобланади.

Бунда, шартнома бўйича амалга ошиши аниқ бўлган харажатлар шартномани бажариш учун талаб этиладиган харажатлардан ва уни бажармаслик натижасида юзага келадиган ҳар қандай компенсациялар ёки жарималардан кичиги бўлган, шартномадан чиқишнинг энг кам харажатини акс эттиради.

39. Ташкилот зарар келтирувчи шартномага эга бўлса, шартнома бўйича мавжуд жавобгарлик (ундирилган тўловни чегирган ҳолда) баҳоланган мажбурият сифатида тан олинади ва баҳоланади. Ҳодисалар натижасида шартнома зарар келтирувчи шартнома бўлса, шартнома ушбу Стандартда белгиланган тартибда тан олинади.

40. Шартномани бажариш шартнома билан бевосита боғлиқ бўлган харажатларни ўз ичига олади. Шартнома билан бевосита боғлиқ бўлган харажатлар қуйидагилардан иборат:

шартномани бажаришнинг қўшимча харажатлари (масалан, бевосита меҳнатга ҳақ тўлаш ва хом ашёлар);

шартномаларни бажариш билан бевосита боғлиқ бўлган харажатларни тақсимлаш (масалан, бошқалари орасида ушбу шартномани бажаришда фойдаланиладиган асосий воситалар объекти учун амортизация суммасини тақсимлаш).

41. Реструктуризация харажатлари, фаолият ёки хизматни тугатиш, тасарруф этиш, филиални ёпиш, бошқа жойга кўчириш, бошқарув тузилмасидаги ўзгаришлар, бошқа қайта ташкил этиш билан боғлиқ бўлганда, баҳоланган мажбурият сифатида тан олиниши мумкин.

42. Тўғридан-тўғри реструктуризация натижасида юзага келадиган ва реструктуризация бўлмаганда юзага келмаслиги аниқ бўлган ҳамда ташкилотнинг жорий фаолияти билан боғлиқ бўлмаган харажатлар бўйича баҳоланган мажбуриятлар яратилиши мумкин. Шунинг учун реструктуризациядан сўнг ходимларни ишдан бўшатиш харажатлари, агар улар ушбу Стандартнинг 41-бандида кўрсатилган шартларга жавоб берса, давр харажатлари сифатида кўрсатилиши керак.

Ташкилотда ишлашда давом этаётган ходимларни бошқа жойга кўчириш ёки қайта тайёрлаш харажатлари реструктуризация харажатлари сифатида тан олинмайди.

Ушбу харажатлар келгусида фаолиятни юритишга тааллуқли бўлади ва ҳисобот даври охирида реструктуризация бўйича мажбуриятларни ифода этмайди. Бундай харажатлар реструктуризацияга боғлиқ бўлмаган ҳолда юзага келган харажатлар учун белгиланган тартибда тан олинади.

43. Ташкилотни реструктуризация қилиш унинг фаолиятига салбий таъсир кўрсатиши билан боғлиқ бўлса, реструктуризация қилингунгача кутилаётган келгусидаги зарарлар мазкур Стандартнинг 38 — 40-бандларида назарда тутилган зарар келтирувчи шартномага тааллуқли бўлмаса, баҳоланган мажбуриятга киритилмайди.

44. Баҳоланган мажбуриятни юзага келтирувчи жавобгарлик юридик ёки конструктив ҳолатларнинг натижаси бўлиши мумкин. Реструктуризация харажатлари учун юридик жавобгарлик аниқ белгиланган бўлиши керак. Бироқ, конструктив жавобгарлик фақат қуйидаги ҳолларда юзага келади:

реструктуризация режаси мавжуд бўлиб, унда режа қаерда ва қачон амалга оширилиши, ишдан бўшатиш учун компенсация оладиган ходимларнинг тахминий сони ва режа бўйича амалга ошириладиган харажатлар аниқланганда;

реструктуризацияга таъсир этадиган ходимлар ва манфаатдор томонларни реструктуризация режасининг асосий тафсилотлари ва уни келгусида амалга ошириш ниятида эканлиги ёки уни амалга оширишга киришганлиги тўғрисида оммавий равишда хабардор қилинганда.

45. Мазкур Стандартнинг 44-бандидаги шартларнинг иккаласи ҳам ҳисобот санасидан олдин қўлланилса, баҳоланган мажбурият ушбу даврда тан олиниши мумкин. Реструктуризация яқин вақтда амалга оширилиши кераклиги ҳақидаги шарт муҳим аҳамиятга эга, чунки амалга оширишдаги ҳар қандай кечикиш конструктив жавобгарлик юзага келмаганлигини кўрсатади ҳамда шунинг учун кутилаётган харажатлар учун баҳоланган мажбуриятни ушбу Стандарт бўйича тан олиб бўлмайди.

46. Ташкилот молиявий ҳисоботга изоҳларда баҳоланган мажбуриятнинг ҳар бир тоифаси учун қуйидаги маълумотларни очиб бериши лозим:

ҳисобот даври бошидаги ва охиридаги баланс қиймати;

ҳисобот даври мобайнида қўшимча баҳоланган мажбуриятлар яратилиши, шу жумладан мавжуд баҳоланган мажбуриятлар оширилиши;

ҳисобот даври мобайнида сарфланган харажатлар миқдори (баҳоланган мажбуриятдан чегирилган миқдори);

ҳисобот даври мобайнида бекор қилинган ва фойдаланилмаган баҳоланган мажбурият суммалари;

вақт ўтиши ва дисконт ставкасининг ҳар қандай ўзгариши таъсиридан келиб чиқадиган дисконтланган миқдорнинг давр мобайнида кўпайиши;

баҳоланган мажбурият мазмунининг қисқача тавсифи ва иқтисодий фойда ёки хизмат кўрсатиш потенциалининг чиқими кутилаётган муддатлари;

ушбу чиқимлар миқдори ёки муддатига оид ноаниқликлар (адекват маълумотни тақдим этиш зарур бўлганда, ташкилот келгусидаги ҳодисаларга оид асосий тахминларни очиб бериши);

кутилаётган компенсация учун тан олинган ҳар қандай актив суммасини кўрсатувчи кутилаётган компенсация суммаси.

Бунда, қиёсий маълумотлар талаб қилинмайди.

47. Ташкилот ҳисобот санасида мазкур Стандартда белгиланган шартли мажбуриятларнинг ҳар бир тоифаси учун:

шартли мажбурият моҳиятининг қисқача тавсифини;

ушбу Стандартдан келиб чиққан ҳолда шартли мажбуриятнинг молиявий самарасини баҳолаши;

ҳар қандай чиқиб кетиш миқдори ёки муддати билан боғлиқ ноаниқликларни кўрсатиши;

ҳар қандай товонни қайтариш имкониятини очиб бериши лозим.

48. Баҳоланган мажбурият ва шартли мажбурият бир хил ҳодисалар натижасида келиб чиқса, ташкилот тегишли тушунтиришларни баҳоланган мажбурият ва шартли мажбурият ўртасидаги боғлиқликни кўрсатадиган тарзда очиб беради.

49. Ташкилот баҳоланган мажбуриятни баҳолаш учун экспертларга баҳолашга доир маълумотларни очиб бериши лозим.

50. Иқтисодий фойда ёки хизмат кўрсатиш потенциалининг кирими эҳтимоли бўлган тақдирда, ташкилот ҳисобот санасида шартли активлар хусусиятининг қисқача тавсифини ва молиявий таъсирини баҳолашни очиб бериши керак.

51. Шартли актив ва шартли мажбуриятлар бўйича очиб берилиши талаб қилинадиган маълумотлар очиб берилмаса, бунинг сабаби кўрсатилиши керак.

Шартли мажбурият ёки шартли актив бўйича бошқа томонлар билан низолашилаётган ҳолатлар (маълумотлар) очиб берилмаслиги мумкин. Бунда, ташкилот маълумотларни очиб бермаган ҳолда низонинг умумий моҳиятини ва маълумот очиб берилмаслиги сабабларини ёритиши керак.