Ўзбекистон Республикасининг «Норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар тўғрисида»ги Қонуни ва Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг «Дон ва донни қайта ишлаш маҳсулотлари ҳисобини юритиш тизимини такомиллаштиришга, уларнинг сақланиши устидан назоратни кучайтиришга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида» 2006 йил 25 майдаги 95-сон қарорига (Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2006 йил, 22-сон, 191-модда) мувофиқ Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги ва Давлат солиқ қўмитаси қарор қилади:

1. «Дон ва дон маҳсулотларини қабул қилиш, сақлаш ва сотиш бўйича операцияларнинг бухгалтерия ҳисоби ва ҳисоботини ташкил этиш тўғрисида»ги Йўриқнома иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Мазкур қарор Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлигида давлат рўйхатидан ўтказилганидан сўнг ўн кундан кейин кучга киради.

Мазкур Йўриқнома Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг «Дон ва донни қайта ишлаш маҳсулотлари ҳисобини юритиш тизимини такомиллаштиришга, уларнинг сақланиши устидан назоратни кучайтиришга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида» 2006 йил 25 майдаги 95-сон қарорига (Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2006 йил, 22-сон, 191-модда) мувофиқ дон ва дон маҳсулотларини қабул қилиш, сақлаш ва сотиш бўйича операцияларнинг бухгалтерия ҳисоби ва ҳисоботини ташкил этиш тартибини белгилайди.

1. Мазкур Йўриқнома давлат эҳтиёжлари учун дон харид қилиш, уларни сақлаш, қайта ишлаш ҳамда дон ва дон маҳсулотларини сотиш фаолиятини амалга оширувчи, мулкчилик шаклларидан қатъи назар, барча хўжалик юритувчи субъектларга (кейинги ўринларда — корхоналар) татбиқ этилади. Бу корхоналар таркибига дон қабул қилиш корхоналари, элеваторлар, тегирмонлар, ёрма, омихта ем ва уруғни қайта ишлаш корхоналари ва бошқа корхоналар (кейинги ўринларда — дон маҳсулотлари корхоналари) киради.

3. Дон маҳсулотлари корхоналарида соҳанинг ўзига хос хусусиятлари билан белгилаб бериладиган дон ва дон маҳсулотлари ҳисобининг хусусиятлари сирасига қуйидагилар киради: дон ва дон маҳсулотларининг кирим қилиниши, сақланиши ва ишлатилишининг хилма-хиллиги; дон ва дон маҳсулотларини ҳисобга олишда уларни ҳажмини натура ҳолида ўлчашнинг хусусиятларини мавжудлиги; уларнинг узоқ муддат сақланиши, шу билан боғлиқ ҳолда сақлаш вақтида камайишлар ва йўқотишлар юзага келиши; тайёр маҳсулотнинг катта қисмини ички хўжалик айланмасида хом ашё ва материаллар сифатида ишлатилиши ва аксинча, уларнинг сотилиши (дон, донни қайта ишлаш маҳсулотлари, уруғлик, омихта ем, ем аралашмаси ва ҳ. к.); дон ва дон маҳсулотлари сақланиши юзасидан миқдор-сифат ҳисоби ва назорати зарурлигининг таъминланиши; дон ва дон маҳсулотларининг (товар-моддий захираларнинг) дастлабки ҳисоб ҳужжатлаштирилишини расмийлаштириш тартиби; донни таҳлилий ҳисобга олишни юритишнинг иш тартиби, бухгалтерия регистрларининг махсус шаклларини қўллаш; инвентаризациянинг амалга оширилиши ва ҳ. к.

4. Товар-моддий захиралар, шу жумладан дон ва дон маҳсулотлари, дон маҳсулотлари корхоналари бухгалтерия ҳисоботида Ўзбекистон Республикаси бухгалтерия ҳисобининг миллий стандарти (4-сонли БҲМС) «Товар-моддий захиралар»га (рўйхат рақами 3259, 2020 йил 30 июнь) (бундан буён матнда 4-сонли БҲМС деб юритилади) мувофиқ асосий гуруҳларга бўлинади.

5. Мазкур Йўриқномага мувофиқ дон маҳсулотлари корхоналари ички низомлар, қўлланмалар, бошқа ташкилий-бошқарув ҳужжатлари, шу жумладан дон ва дон маҳсулотларининг ишлатилиши юзасидан ҳисоб ва назоратни лозим даражада ташкил этиш учун зарур бўлган ўзининг ҳисоб сиёсатини ишлаб чиқишлари мумкин. Кўрсатиб ўтилган ҳужжатларда товар-моддий захираларни қабул қилиш, юклаб жўнатиш (сарф қилиш) ва бошқа жойга ўтказиш (кейинги ўринларда — ташиш) бўйича дастлабки ҳисоб ҳужжатларини айланиш қоидалари белгилаб берилиши мумкин.

6. Моддий қийматликларни ҳисобга олиш ва сақланишини таъминлашни ташкил этиш учун қуйидагилар зарур:

а) дон тегишли элеватор-омборхона сиғимларида, дон маҳсулотлари, хом ашё ва материаллар жиҳозланган омборхоналарда ва кичик омборларда ёки очиқ сақланадиган махсус мослаштирилган майдончаларда сақланиши;

б) материаллар омборхоналар бўлимларида, ичкарида эса — материалларнинг алоҳида гуруҳлари бўйича жойлаштирилиши, ҳар бир материал турига эса сақланаётган тур номи, ўлчами ва номенклатура рақами ёрлиқлари ёпиштирилиши;

в) тайёр маҳсулотлар омборларини стандарт оғирликдаги дон маҳсулотлари учун тарозилар ва зарурий ўлчаш асбоблари билан таъминланиши;

г) Ўзбекистон Республикаси бухгалтерия ҳисобининг миллий стандарти (19-сонли БҲМС) «Инвентаризацияни ташкил этиш ва ўтказиш»га (рўйхат рақами 3548, 2024 йил 12 август) мувофиқ моддий қимматликлар қолдиғини белгиланган муддатларда инвентаризация қилиш ва ўз вақтида инвентаризация натижаларини бухгалтерия ҳисобида акс эттириш;

д) хом ашё ва материалларнинг кирим қилиниши ва юклаб жўнатилиши бўйича операцияларни, шунингдек дастлабки бухгалтерия ҳужжатлари ва ижрога оид ҳужжатлар муддатларини пухта расмийлаштириш тартибини белгилаш;

е) омборхонадан хом ашё ва материаллар олишга ва жўнатишга ҳуқуқи бўлган, дастлабки ҳисоб ҳужжатларини расмийлаштириш ва имзолашга, шунингдек корхона ҳудудидан моддий қимматликларни олиб чиқишга рухсатнома беришга ваколати бўлган таркибий бўлинмалар мансабдор шахсларининг рўйхатини белгилаш;

ж) дон ва дон маҳсулотларини қайта ишлаш ва сотиш жараёнида тежамкорона ва самарали сарф қилишни (фойдаланишни) таъминлаш, дастлабки миқдор-сифат ва бухгалтерия ҳисобини тўғри юритиш, уларнинг ҳаракати тўғрисида ҳисоботларнинг ишончлилиги ва ҳ. к. юзасидан назоратни амалга ошириш тартиби.

7. Корхоналарда дон ва дон маҳсулотларини ҳисобга олишнинг асосий вазифалари қуйидагилардир:

а) дон ва дон маҳсулотларининг сақлаш жойларида ва улар ҳаракатининг барча босқичларида, кирим қилиниши, захира нормаларига риоя қилиниши, қимматликларнинг белгиланган нормалар доирасида тўғри чиқарилиши ва фойдаланилиши, шунингдек ички ҳаракати (бошқа жойга ўтказилиши) юзасидан мунтазам назорат ўрнатиш;

б) хом ашё (дон) ва материалларнинг ишлаб чиқаришда фойдаланиш меъёрларига риоя қилиниши, маҳсулотни ишлаб чиқариш таннархининг ишончли кўрсаткичларини олиш учун уларнинг калькуляция объектлари бўйича тақсимланиши юзасидан назорат ўрнатиш;

в) тегирмон — ёрма ишлаб чиқариш маҳсулотларини, омихта ем, ем аралашмаси, уруғ ва бошқа қайта ишлаш маҳсулотларини ўз вақтида ва тўлиқ кирим қилиш;

г) хом ашё (дон) ва материалларни сотиб олиш билан боғлиқ ҳақиқий харажатларни аниқлаш бўйича барча операцияларни ўз вақтида ҳужжатли расмийлаштириш;

д) асосланган ҳисоб нархларини ишлаб чиқиш, уларнинг ишлаб чиқариш таннархидан (калькуляция фарқи) фарқларини ўз вақтида, тўғри аниқлаш ва бухгалтерия ҳисоботида акс эттириш;

е) дон ва дон маҳсулотларини мақсадли мўлжалланганлиги бўйича ишлатилиши юзасидан назорат ўрнатиш ҳамда дон ва дон маҳсулотлари захираларидан самарали фойдаланилишини таҳлил қилиш;

ж) сақлаш жойларидан дон ва дон маҳсулотларининг қолдиқлари тўғрисида аниқ маълумотни ўз вақтида олиш ва бухгалтерия ҳисоби маълумотлари билан даврий таққослаш;

з) моддий жавобгар шахслар ва бошқа ходимлар билан дастлабки ҳисоб ҳужжатларини расмийлаштириш, дон ва дон маҳсулотлари ҳамда бошқа товар-моддий захираларни сақлаш ва ҳисобга олиш тўғрисида тушунтириш ўтказиш;

и) дон ва дон маҳсулотларининг омборхонада ва миқдор-сифат жиҳатидан ҳисоби ўз вақтида ва тўғри юритилиши юзасидан назорат ўрнатиш.

8. Дон ва дон маҳсулотларини бухгалтерия ҳисобига қўйиладиган асосий талаблар:

дон ва дон маҳсулотларининг ҳаракатини (кирим қилиш, сарф қилиш, ташиш) ва захиралар мавжудлигини яхлит, тўхтовсиз ва тўлиқ акс эттириш;

дон ва дон маҳсулотларининг миқдори, сифатини ҳисобга олиш ва захираларни баҳолаш;

дон ва дон маҳсулотлари захиралари ҳисобининг тезкорлиги (ўз вақтида) ва ишончлилиги;

омборхона ҳисоби маълумотларининг корхона бўлинмаларида дон ва дон маҳсулотлари ҳаракатининг тезкор маълумотлари ҳамда ҳар ойнинг боши ва охиридаги синтетик ва аналитик ҳисоб маълумотлари (айланмалар ва қолдиқлар бўйича) билан мувофиқлиги.

9. Дон ва дон маҳсулотларининг ҳаракати бўйича барча операциялар (кирим қилиш, ташиш, сарф қилиш) тегишли дастлабки ҳужжатлар билан расмийлаштирилиши лозим, уларни расмийлаштириш бўйича асосий талаблар қуйидагилардир:

дастлабки ҳисоб ҳужжатлари кўп сатрли (бир нечта номенклатура рақамли) ёки бир сатрли (битта номенклатура рақамли) бўлиши мумкин, улар барча зарурий реквизитлар тўлдирилган ҳолда лозим шаклда расмийлаштирилган ва тегишлича имзоланган бўлиши зарур;

кўрсатиб ўтилган дастлабки ҳисоб ҳужжатларнинг алоҳида реквизитлари бўйича кўрсаткичлар мавжуд бўлмаган тақдирда тегишли сатр-графалар ўчириб қўйилади;

дастлабки ҳисоб ҳужжатлари олдиндан рақамланган бўлиши лозим ёхуд ҳужжат расмийлаштирилаётганида ва қайд қилинаётганида рақам қўйилади. Дон маҳсулотлари корхоналарида рақамлаш тартибида дастлабки ҳисоб ҳужжатлари бир ҳисобот даври мобайнида такроран рақамланмаслиги лозим.

10. Дастлабки ҳисоб ҳужжатлари қоғозда ва ахборотни электрон ташувчиларида тузилиши мумкин. Электрон ташувчиларда ҳужжатлар маълумотларини кодлаштириш, идентификациялаш ва машинада ишлаш дастурлари ҳимоя тизимига эга бўлиши ва дон маҳсулотлари корхоналарида тегишли дастлабки ҳисоб ҳужжатларини сақлаш учун белгиланган муддат мобайнида сақланиши лозим.

11. Дон ва дон маҳсулотларини кирим қилиниши бўйича дастлабки ҳисоб ҳужжатлари қуйидагилар учун зарур бўлган ҳисоб маълумотлари тўпланишини таъминлаши лозим:

дон ва дон маҳсулотларини ҳисобга олиш ва физик оғирлиги бўйича кирим қилинганлиги тўғрисидаги тезкор маълумотларнинг ўз вақтида тузилиши;

бир кунда қабул қилинган, қабул қилиш квитанцияларида кўрсатилган донни физик оғирлиги бўйича омборхона ҳисоботлари билан таққослаш;

келиб тушган дон маҳсулотлари қийматини аниқлаш ва етказиб берувчилар ва бошқа ташкилотлар (ташиб бериш ва бошқа хизматлар) билан пулли ҳисоб-китоблар ўтказишнинг тўлиқлигини ва тўғрилигини текшириш;

қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда давлат эҳтиёжлари учун дон сотиб олиш тўғрисида тезкор ва статистик ҳисоботни тузиш;

қабул қилиш квитанциялари қатъий ҳисобда турувчи бланкалар сифатида ишлатилиши юзасидан назорат ўрнатиш.

12. Дон ва дон маҳсулотларини қабул қилиш, сақлаш ва сотиш бўйича операцияларни аниқ ҳисобга олиш мақсадида дон маҳсулотлари корхоналари счётлар иш режасида:

а) материалларни ҳисобга олувчи счётлар (1000) гуруҳида 1011 «Йўлдаги хом ашё ва материаллар» ва 1012 «Давлат захирасидаги дон» счётлари;

б) материалларни тайёрлаш ва харид қилишни ҳисобга олувчи счётлар (1500) гуруҳида 1511 «Дон сотиб олиш билан боғлиқ харажатлар» счёти;

в) 1700 ҳисобга олувчи счётлар гуруҳида 1710 «Донни сақлаш, қуритиш, тозалаш, қайта жойлаштириш ва қайта ишлаш жараёнида камайиш ва йўқотишларни қоплаш учун молиявий захира» счёти;

г) 1800 ҳисобга олувчи счётлар гуруҳида 1810 «Доннинг республика ичидаги улгуржи-сотиш ва харид нархлари ўртасидаги ижобий (салбий) фарқлар» ва 1820 «Республика ичида улгуржи-сотиш нархлари ўзгариши муносабати билан донни нархини ошириш (камайтириш)» счётлари;

д) ёрдамчи ишлаб чиқаришни ҳисобга олувчи счётлар (2300) гуруҳида 2311 «Донни қуритиш, тозалаш ва ишлов бериш бўйича харажатлари» ва 2312 «Элеваторлар ва омборхоналарда донни механизациялаштирилган тозалаш ва ишлов бериш бўйича ёрдамчи ишлаб чиқариш» счётлари;

е) товарларни ҳисобга олувчи счётлар (2900) гуруҳида 2911 «Дон», 2912 «Давлат захирасидаги дон», 2913 «Ун», 2914 «Ёрма», 2915 «Омихта ем ва ем аралашмаси», 2970 «Йўлдаги товарлар» счётлари;

ж) Олинадиган жорий тўловлар (4000) гуруҳида 4011 «Дон учун харидорлардан олинадиган тўловлар — тизим ичида» ва 4012 «Дон учун харидорлардан олинадиган тўловлар — тизимдан ташқари» счётлари;

з) давлат мақсадли жамғармаларига ва суғурталар бўйича бўнак тўловларини ҳисобга олувчи счётлар (4500) гуруҳида 4591 «Бюджетдан ташқари мақсадли маблағлардан нархлардаги салбий фарқни қоплаш бўйича қарздорлик», 4592 «Бюджетдан ташқари мақсадли маблағлардан донни нархи камайишини қоплаш бўйича қарздорлик» счётлари;

и) камомадлар ва қийматликларнинг бузилишидан йўқотишлар ва бошқа активларни ҳисобга олувчи счётлар (5900) гуруҳида 5911 «Кўриб чиқилмаган ва тасдиқланмаган тозалаш далолатномалари бўйича дон ва дон маҳсулотларининг камомадлари» счёти;

к) мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўловлар бўйича жорий мажбуриятлар (6000) гуруҳида 6011 «Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўловлар — тизим ичида», 6012 «Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўловлар — тизимдан ташқарида», 6013 «Фактураланмаган мол етказиб беришлар бўйича қарздорлик» счётлари;

л) суғурта ва давлат мақсадли жамғармаларига тўловлар бўйича қарзни ҳисобга олувчи счётлар (6500) гуруҳида 6591 «Нархлардаги ижобий фарқ бўйича бюджетдан ташқари счётга мақсадли маблағларни ўтказиш бўйича қарздорлик», 6592 «Доннинг нархи ошиши фарқи бўйича бюджетдан ташқари счётга мақсадли маблағларни ўтказиш бўйича қарздорлик» счётлари;

м) мақсадли тушумларни ҳисобга олувчи счётлар (8800) гуруҳида 8891 «Давлат захирасидаги донни мақсадли молиялаштириш» счёти очилади.

13. Дон қабул қилиш корхоналарида товарларни (дон ва дон маҳсулотларини) қабул қилиш, сақлаш ва сотиш бўйича операциялар мазкур Йўриқномада белгиланган тартибга мувофиқ олиб борилади. Дон қабул қилиш корхоналари дон сотиб олиш жараёнида воситачи бўғин бўлганлиги ва келгусида донни қайта ишламасдан сотиш фаолиятини амалга оширганликлари сабабли, донни ҳисобга олиш (улгуржи-сотиш) нархлари бўйича ҳисобга олиш учун 2911 «Дон» счёти ишлатилади. Дон ва дон маҳсулотларини қабул қилиш, сақлаш, ҳаракати ва сотиш бўйича бошқа операцияларни акс эттириш қонунчилик ҳужжатларига ва ушбу Йўриқномага асосан амалга оширилади.

14. Дон ҳисоби унинг миқдори, сифати, сақланиши, самарали фойдаланилиши устидан назорат ўрнатиш, дон ва уни қайта ишлаш маҳсулотлари учун ўзаро ҳисоб-китоблар тўғрилигини тасдиқлаш мақсадида олиб борилади.

15. Миқдор-сифат ҳисобининг юритилиши барча дон маҳсулотлари корхоналари учун мажбурий талаб ҳисобланади.

16. Миқдор-сифат ҳисобини юритишнинг умумий қоидалари қуйидагича:

дон ва уни қайта ишлаш маҳсулотлари билан операциялар ҳисоб ҳужжатларини тасдиқланган соҳавий шакллари бўйича уларни тўлдириш қоидаларига мувофиқ расмийлаштирилади;

миқдор ҳисоби физик оғирлигида килограммларда олиб борилади;

дастлабки ҳисоб ҳужжатлари операция содир қилинган кунда ёки бевосита у ўтказилганидан кейин тузилади;

ҳисоб ҳужжатлари матнида ва маълумотларида ўчириб ёзишлар ва олдиндан келишилмаган тўғрилашлар қилишга йўл қўйилмайди;

миқдор-сифат ҳисобининг маълумотлари дон ва уни қайта ишлаш маҳсулотлари сақланадиган жойлар тозаланаётганида ахборотнинг тўғри эканлигини тасдиқлаш, шунингдек уларнинг оғирлиги сифат кўрсаткичларининг яхшилангани (ёмонлашгани)га қараб ўзгаришини аниқлаш асоси ҳисобланади, бунда улар махсус формулалар ва қатъий равишда тасдиқланган нормаларга мувофиқ ҳисоблаб чиқилади;

донни ун ва ёрма қилиб қайта ишлашда тайёр маҳсулот чиқиши ҳисоб-китобини аниқлаш мажбурий ҳисобланади.

17. Дон маҳсулотлари корхоналарида дон ва дон маҳсулотларининг баланс қиймати молиявий ҳисоботларда уларнинг таннархи бўйича акс эттирилади. Дон ва дон маҳсулотларининг таннархини бухгалтерия ҳисоботида тан олиш, баҳолаш ва акс эттириш Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1999 йил 5 февралдаги 54-сон қарори билан тасдиқланган (Ўзбекистон Республикаси ҚТ, 1999 йил, 2-сон, 9-модда) «Маҳсулот (ишлар, хизматлар)ни ишлаб чиқариш ва сотиш харажатларининг таркиби ҳамда молиявий натижаларни шакллантириш тартиби тўғрисида»ги низомга, шунингдек 4-сонли БҲМСга мувофиқ амалга оширилади.

18. Дон таннархининг бухгалтерия ҳисоби харид нархи бўйича сотиб олиш қийматида ва улгуржи-сотиш нархларигача бўлган уни сотиб олиш билан боғлиқ барча харажатлар ҳисобга олинган ҳолда алоҳида счётларда акс эттирилиши йўли билан амалга оширилади.

19. Дон ва дон маҳсулотлари қолдиқлари ва ҳаракати, шунингдек моддий жавобгар шахсларнинг фаолияти устидан етарли назорат ўрнатиш мақсадида корхоналар уларни бухгалтерия ҳисобининг синтетик ва аналитик счётларда улгуржи-сотиш нархлари бўйича ҳисобга олинади.

20. Донни сақлаш, қуритиш, тозалаш, ташиш ва қайта ишлаш жараёнида унинг сифат кўрсаткичлари ўзгариши натижасида доннинг оғирлиги камайиши (ошиши) доннинг физик оғирлигини камайиши (ошиши)га олиб келади. Ўзгариш миқдори асосан инвентаризация ва омборхоналар, ишлаб чиқариш цехлари (участкалари) ҳамда бошқа сақлаш жойларини тозалаш вақтида аниқланади. Донни қайта ишлаш корхоналарида ишлаб чиқарилаётган маҳсулотни ишлаб чиқариш харажатларини, шунингдек донни қабул қилиш, ишлов бериш, тозалаш, сақлаш ва сотиш бўйича харажатларни бир хилда шакллантириш мақсадида дон маҳсулотлари корхоналарида қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда донни сақлаш, қуритиш, тозалаш, ташиш ва қайта ишлаш жараёнида юзага келадиган камайишлар ва йўқотишларни қоплаш захираси (кейинги ўринларда — молиявий захира) ташкил этилади.

21. Молиявий захирани ташкил қилиш қишлоқ хўжалик ишлаб чиқарувчилари билан ҳисоб-китоб қилинаётганида сотиб олиш нархларига пул чегирмалари (устамалар), шунингдек корхона томонидан донни физик оғирлиги бўйича қабул қилишда улгуржи-сотиш нархларига пул кўринишда ҳисобланадиган натура ҳолидаги чегирмалар (устамалар) қўллаш йўли билан амалга оширилади.

Бунда корхонага олиб келинган доннинг физик оғирлигига барча сифат кўрсаткичларини базис нормаларидан фарқи бўйича биргаликда ҳисобланган натура ҳолидаги устамалар, шунингдек дон нархига пул устамалари суммалари молиявий захира миқдорини камайтиради.

22. Молиявий захирани шакллантирилиши ва фойдаланилиши билан боғлиқ операцияларни бухгалтерия ҳисоботида акс эттириш учун алоҳида 1710 «Донни сақлаш, қуритиш, тозалаш, ташиш ва қайта ишлаш жараёнида юзага келган камайиш ва йўқотишларни қоплаш учун молиявий захира» баланс счёти очилади. Ушбу счёт дон ва дон маҳсулотларини ҳисобга олиш (1000, 2900) счётларига қарши контрактив счёт ҳисобланади ва молиявий ҳисоботда (бухгалтерия балансида) дон ва дон маҳсулотларининг қиймати ҳисобга олинадиган счётлардаги баланс қийматини корректировка қилиш учун хизмат қилади. Мазкур счётнинг дебет қолдиғи суммасига дон ва дон маҳсулотларининг баланс қиймати кўпаяди, кредит қолдиғи суммасига эса камаяди.

23. Давлат эҳтиёжлари учун дон сотиб олинганида сотиб олиш (прейскурант ёки шартномавий) нархлари ва улгуржи-сотиш нархлари ўртасида ижобий ёки салбий фарқлар юзага келиши мумкин. Қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда дон, донни қайта ишлашдан олинган қўшимча маҳсулотлар ва биринчи ишлов беришдан олинган чиқитларга улгуржи-сотиш нархларини кўриб чиқишда дон нархига нисбатан фарқ (ижобий ёки салбий) келиб чиқиши мумкин, чунки «Ўздонмаҳсулот» акциядорлик компанияси (кейинги ўринларда — «Ўздонмаҳсулот» АК) таркибига кирувчи барча корхоналарда уларнинг амалда қолган қолдиқларини қайта баҳолаш амалга оширилади.

24. Ҳисобга олинган оғирлиги бўйича харид қилиш тариқасида дон кирим қилинганида нархлардаги фарқлар (ижобий ёки салбий) бухгалтерия ҳисоботида алоҳида 1810 «Доннинг республика ичидаги улгуржи-сотиш ва харид нархлари ўртасидаги ижобий (салбий) фарқлар» баланс счётида акс эттирилади. Шунга ўхшаш тарзда дон, қўшимча маҳсулотлар ва дастлабки ишлов беришдан олинган чиқитларнинг оширилган (камайтирилган) нарх суммалари улар қайта баҳоланганида бухгалтерия ҳисоботида алоҳида 1820 «Республика ичида улгуржи-сотиш нархларининг ўзгариши муносабати билан дон нархини ошириш (камайтириш)» баланс счётида акс эттирилади.

25. Ушбу счёт дон ва дон маҳсулотларини ҳисобга олиш (1000, 2900) счётларига қарши контрактив счёт ҳисобланади ва молиявий ҳисоботда (бухгалтерия балансида) дон ва дон маҳсулотларининг қиймати ҳисобга олинадиган счётлардаги баланс қийматини корректировка қилиш учун хизмат қилади. Мазкур счётнинг дебет қолдиғи суммасига дон ва дон маҳсулотларининг баланс қиймати кўпаяди, кредит қолдиғи суммасига эса камаяди.

26. Дон сотиб олиш бўйича транспорт-тайёрлов харажатлари 4-сонли БҲМСнинг 22 банди «б» кичик бандида назарда тутилган тартибга мувофиқ материалларни тайёрлаш ва харид қилишни ҳисобга олувчи (1500) алоҳида синтетик счётга тегишли бўлади. Материалларни тайёрлаш ва харид қилишни ҳисобга олувчи (1500) счётини тегишли харажатлар элементлари бўйича донга алоҳида ва бошқа ишлаб чиқариш захираларига алоҳида юритиш тавсия этилади.

27. Мазкур корхонага тегишли бўлмаган, бироқ унинг фойдаланишида ёки тасарруфида бўлган (масалан, сақлаш учун жавобгарликни олган, улуш қўшиш асосида қайта ишлашга олган ва ҳ. к.) дон ва дон маҳсулотлари шартномада кўзда тутилган нархда ёки уларнинг эгалари билан келишилган нархда балансдан ташқари счётларда ҳисобга олинади.

28. Дон қолдиқлари ва жўнатилган (шу жумладан, ишлаб чиқаришга йўналтирилган) дон захиралари қийматини аниқлаш 4-сонли БҲМСда назарда тутилган тартибга мувофиқ ўртача қийматда (AVECO) амалга оширилади.

29. Мулк эгалиги ҳуқуқида корхонага тегишли бўлган, бироқ йўлда келаётган ёхуд харидорга гаровга берилган дон ва дон маҳсулотлари, бухгалтерия ҳисобига келгусида таннархини аниқлаштириш билан шартномада кўзда тутилган нархда қабул қилинади.

30. Донни қайта ишлаш корхоналари томонидан бошоқли экинлар (буғдой, жавдар, сули, шоли, арпа) донини сотиб олиш қишлоқ хўжалик ишлаб чиқарувчиларидан, контрактация шартномаларига мувофиқ, дон қабул қилиш ва бошқа корхоналардан, шунингдек импорт тартибида келиб тушган ҳолатда етказиб бериш тўғрисидаги (олди-сотди) шартномалари (контрактлар)га мувофиқ амалга оширилади. Бунда сотиб олинадиган бошоқли экинларнинг донига, шу жумладан марказлаштирилган ҳолда декларация қилинувчи харид қилиш (прейскурант ва шартномавий) нархларини белгилаш кўрсатиб ўтилган шартномавий-ҳуқуқий база тўғрисидаги қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ тузиладиган контрактация шартномаларида, етказиб бериш (олди-сотди) шартномалари (контрактлар)да назарда тутилади. Шартномаларда, шунингдек дон етказиб бериш шартлари — сифати, етказиб бериш усули, ҳисоб-китоблар тартиби ва муддатлари кўзда тутилади.

31. Қишлоқ хўжалик ишлаб чиқарувчиларидан сотиб олиш тартибида келиб тушган дон донни қайта ишлаш корхоналари бухгалтерия ҳисобида қуйидаги тартибда акс эттирилади:

а) қишлоқ хўжалик ишлаб чиқарувчиларидан сотиб олиш тартибида келиб тушган доннинг ҳисобга олинган оғирлиги бўйича аниқланадиган қийматига:

дебет 1010 «Хом ашё ва материаллар» счёти;

кредит 6012 «Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўловлар — тизимдан ташқари» счёти;

б) дон маҳсулотлари корхонасига келтирилган доннинг намлиги ва ифлослиги аралашмаси сифат кўрсаткичлари базис нормаларидан фарқ қилганда биргаликда ҳисоблаб чиқиладиган, доннинг физик оғирлигига натура ҳолда устамалар (чегирмалар) суммасига:

натура ҳолда устамалар суммасига:

дебет 1710 «Донни сақлаш, қуритиш, тозалаш, қайта жойлаштириш ва қайта ишлаш жараёнида юзага келган камайиш ва йўқотишларни қоплаш учун молиявий захира» счёти;

кредит 1010 «Хом ашё ва материаллар» счёти;

натура ҳолда чегирмалар суммасига:

дебет 1010 «Хом ашё ва материаллар» счёти;

кредит 1710 «Донни сақлаш, қуритиш, тозалаш, қайта жойлаштириш ва қайта ишлаш жараёнида юзага келган камайиш ва йўқотишларни қоплаш учун молиявий захира» счёти;

в) бошқа сифат белгилари (кўрсаткичлари) бўйича базис нормаларидан фарқлар бўлганида (намлик ва ифлослик аралашмасидан ташқари) ҳисоблаб чиқиладиган нархга (нархдан) пул устамаси (чегирмаси) суммасига:

пул устамаси суммасига:

дебет 1710 «Донни сақлаш, қуритиш, тозалаш, қайта жойлаштириш ва қайта ишлаш жараёнида юзага келган камайиш ва йўқотишларни қоплаш учун молиявий захира» счёти;

кредит 6012 «Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўловлар — тизимдан ташқари» счёти;

пул чегирмаси суммасига:

дебет 6012 «Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўловлар — тизимдан ташқари» счёти;

кредит 1710 «Донни сақлаш, қуритиш, тозалаш, қайта жойлаштириш ва қайта ишлаш жараёнида юзага келган камайиш ва йўқотишларни қоплаш учун молиявий захира» счёти;

г) донни тайёрлаш ва келтириш бўйича донни жорий сақлаш ёки фойдаланиш жойигача транспорт-тайёрлов харажатлари суммасига:

дебет 1511 «Донни сотиб олиш билан боғлиқ харажатлар» счёти;

кредит 6010 «Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўловлар», материалларни ҳисобга олувчи (1000), меҳнат ҳақи бўйича ходим билан ҳисоблашишларни ҳисобга олувчи (6700), суғурта ва давлат мақсадли жамғармаларига тўловлар бўйича қарзни ҳисобга олувчи (6500) ва бошқа тегишли счётлари;

д) қўшилган қиймат солиғи (кейинги ўринларда — ҚҚС) тўловчилари бўлган корхоналар учун ҳисобга ўтказиладиган ҚҚС суммасига (шу жумладан, кўрсатилган транспорт ва бошқа хизматлар бўйича):

дебет 4410 «Бюджетга солиқлар ва йиғимлар бўйича бўнак тўловлари (турлари бўйича)» счёти;

кредит 6012 «Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўловлар — тизимдан ташқарида» счёти;

е) ҚҚС тўловчилари бўлмаган корхоналар учун донни сотиб олиш қийматига киритиладиган ҚҚС суммасига (шу жумладан, кўрсатилган транспорт ва бошқа хизматлар бўйича):

дебет 1511 «Дон сотиб олиш билан боғлиқ харажатлар» счёти;

кредит 6012 «Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўловлар — тизимдан ташқари» счёти;

ж) донни норматив кўрсаткичларга қадар қуритиш ва тозалаш бўйича қишлоқ хўжалик ишлаб чиқарувчиларига қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда хизматлар кўрсатишдан олинадиган суммага:

дебет 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» счёти;

кредит 9030 «Ишлар бажариш ва хизматлар кўрсатишдан даромадлар» счёти.

з) қуритиш ва тозалаш бўйича хизматлар кўрсатганлик учун ҳисоблаб чиқиладиган ҚҚС суммасига:

дебет 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» счёти;

кредит 6410 «Бюджетга тўловлар бўйича қарз (турлари бўйича)» счёти;

и) давлат эҳтиёжлари учун сотиб олинган доннинг улгуржи-сотиш ва сотиб олиш (прейскурант ёки шартномавий) нархлари ўртасидаги ижобий фарқ бўйича:

дебет 1010 «Хом ашё ва материаллар» счёти;

кредит 1810 «Доннинг республика ичидаги улгуржи-сотиш ва сотиб олиш нархлари ўртасидаги ижобий (салбий) фарқлар» счёти;

к) давлат эҳтиёжлари учун сотиб олинган доннинг улгуржи-сотиш ва сотиб олиш (прейскурант ёки шартномавий) нархлари ўртасидаги салбий фарқ бўйича:

дебет 1810 «Доннинг республика ичидаги улгуржи-сотиш ва сотиб олиш нархлари ўртасидаги ижобий (салбий) фарқлар» счёти;

кредит 1010 «Хом ашё ва материаллар» счёти.

32. Донни қайта ишлаш корхоналари донни ички тизимда қайта жойлаштириш тартибида «Ўздонмаҳсулот» АК дон қабул қилиш корхоналаридан, шунингдек «Ўздонмаҳсулот» АК таркибига кирмайдиган бошқа корхоналардан сотиб олишлари мумкин.

33. Бухгалтерия ҳисоботида ички тизимда қайта жойлаштириш тартибида донни кирим қилиниши қуйидаги тартибда акс эттирилади:

а) ички тизим қайта жойлаштириш тартибида сотиб олинган донни амалдаги оғирлиги бўйича аниқланадиган қийматига:

дебет 1010 «Хом ашё ва материаллар» счёти;

кредит 6011 «Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўловлар — тизим ичида» счёти;

б) агарда ички тизимда қайта жойлаштириш тартибида дон етказиб бериш (олди-сотди) шартномалари шартларига мувофиқ етказиб берувчи томонидан сифат кўрсаткичлари фарқлари бўйича (намлик ва ифлослик аралашмаси) пул кўринишида ҳисобланадиган чегирмалар ёки устамалар берилиши (тақдим этилиши) назарда тутилган бўлса, улар бухгалтерия ҳисобида қуйидаги тартибда акс эттирилади:

тақдим этилган устамалар суммасига:

дебет 1710 «Донни сақлаш, қуритиш, тозалаш, қайта жойлаштириш ва қайта ишлаш жараёнида юзага келган камайиш ва йўқотишларни қоплаш учун молиявий захира» счёти;

(кредит 6011 «Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўловлар — ички тизимда» счёти;

берилган чегирмалар суммасига:

дебет 6011 «Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўловлар — ички тизимда» счёти;

кредит 1710 «Донни сақлаш, қуритиш, тозалаш, қайта жойлаштириш ва қайта ишлаш жараёнида юзага келган камайиш ва йўқотишларни қоплаш учун молиявий захира» счёти;

в) донни тайёрлаш ва келтириш бўйича донни жорий сақлаш ёки фойдаланиш жойигача транспорт-тайёрлов харажатлари суммасига:

дебет 1511 «Донни сотиб олиш билан боғлиқ харажатлар» счёти;

кредит 6010 «Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўловлар», материалларни ҳисобга олувчи (1000), меҳнат ҳақи бўйича ходим билан ҳисоблашишларни ҳисобга олувчи (6700), суғурта ва давлат мақсадли жамғармаларига тўловлар бўйича қарзни ҳисобга олувчи (6500) ва бошқа тегишли счётлари;

г) ҚҚС тўловчилари бўлган корхоналар учун ҳисобга ўтказиладиган ҚҚС суммасига (шу жумладан, кўрсатилган транспорт ва бошқа хизматлар бўйича):

дебет 4410 «Бюджетга солиқлар ва йиғимлар бўйича бўнак тўловлари (турлари бўйича)» счёти;

кредит 6011 «Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўловлар — тизим ичида», 6012 «Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўловлар — тизимдан ташқарида» счётлари;

д) ҚҚС тўловчилари бўлмаган корхоналар учун донни сотиб олиш қийматига киритиладиган ҚҚС суммасига (шу жумладан кўрсатилган транспорт ва бошқа хизматлар бўйича):

дебет 1511 «Дон сотиб олиш билан боғлиқ харажатлар» счёти;

кредит 6011 «Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўловлар — тизим ичида», 6012 «Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўловлар — тизимдан ташқарида» счётлари.

34. Агарда донни етказиб бериш (олди-сотди) шартномалари шартларига мувофиқ харидор томонидан етказиб берувчига донни сотиб олиш билан боғлиқ харажатларни қоплаши назарда тутилган ва сотиб олинаётган доннинг таннархига киритиладиган бўлса, айнан:

а) донни тайёрлаш ва етказиб бериш бўйича транспорт-тайёрлов харажатлари;

б) кредитдан (қарздан) фойдаланганлик учун фоизлар кўринишидаги харажатлар;

в) донни сотиб олиш билан боғлиқ бошқа харажатлар;

г) донни сотиб олиш жараёнидаги операцион харажатлари қопланадиган дон маҳсулотлари корхоналарининг тайёрлов-таъминот устама нархлари;

кўрсатиб ўтилган харажатлар бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

дебет 1511 «Донни сотиб олиш билан боғлиқ харажатлар» счёти;

кредит 6011 «Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўловлар — тизим ичида», 6012 «Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўловлар — тизимдан ташқарида» счётлари.

35. Агар донни тизим ичида қайта жойлаштириш бўйича етказиб бериш (олди-сотди) шартномалари шартларига мувофиқ етказиб берувчи томонидан харидорга тозалаш ва қуритиш бўйича кўрсатилган хизмат харажатларини қоплаш учун пул устамалари (чегирмалари) берилиши назарда тутилган бўлса, улар бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

дебет 6011 «Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўловлар — тизим ичида» счёти;

кредит 9030 «Ишлар бажариш ва хизматлар кўрсатишдан даромадлар» счёти.

36. Бухгалтерия ҳисобида импорт қилинган дон ва дон маҳсулотларини сотиб олиш қийматини шакллантириш ва акс эттириш Ўзбекистон Республикаси бухгалтерия ҳисобининг миллий стандарти (22-сонли БҲМС) «Чет эл валютасида ифодаланган активлар ва мажбуриятларнинг ҳисоби»га мувофиқ (рўйхат рақами 3587, 2024 йил 19 декабрь) амалга оширилади.

37. Корхона томонидан кузатув ҳужжатлари олинган (ҳисоб-фактура, товар-транспорт ёки темир йўл юк хатлари, ва ҳ. к.), мулк ҳуқуқи асосида корхонага тегишли бўлган, бироқ йўлда келаётган дон, дон маҳсулотлари ва идишлар йўлда келаётган товарлар сифатида саналади ва кейинчалик юк етиб келганида корректировка ёзуви киритиладиган ҳолатда 1011 «Йўлдаги хом ашё ва материаллар» счётида ҳисобга олинади. Кузатув ҳужжатлари бўлмасдан етиб келган дон, дон маҳсулотлари ва идишлар фактураланмаган етказиб беришлар каби ҳисобга олинади.

38. Дон кузатув ҳужжатларисиз келиб тушганида қуйидаги маълумотларга (мавжуд бўлганида) эга далолатнома тузилиши мумкин: етказиб берувчининг (топширувчининг) номи, автомобиль (вагон ва ёки транспортнинг бошқа тури) рақами ва унинг эгасининг номи, дон экинларининг номи, етказиб бериш масофаси, йўл варақаси бўйича юк оғирлиги (темир йўл юк хати) ва топшириш тури. Бухгалтерия ҳисобида донни фактураланмаган етказиб беришлар ушбу параграфда назарда тутилган тартибда лозим тарзда расмийлаштирилган қабул қилиш далолатномалари асосида алоҳида аналитик счётда (6013) «Фактураланмаган мол етказиб беришлар бўйича қарздорлик» счёти билан корреспонденцияланган ҳолда (1010) «Хом ашё ва материаллар» донни ҳисобга олиш счётида акс эттирилади. Кузатув ҳужжатлари олинган заҳоти ушбу счётлар бўйича бухгалтерия ёзувлари тўғриланади.

39. Натура ҳолида ва пул чегирмалари (устамалари)ни ҳисоблаб чиқариш, етказиб берувчилар билан ҳисоб-китоблар, нархлардаги фарқни аниқлаш, қуритиш ва тозалаш учун тўловлар миқдор ва юқорида кўрсатилган операцияларни акс эттириш бўйича намунавий бухгалтерлик ёзувлари, шунингдек донни қайта ишловчи ва дон қабул қилиш корхоналари бўйича сотиб олинадиган доннинг таннархини шакллантириш бўйича мисоллар мазкур Йўриқноманинг 1 ва 2-иловаларида берилади.

40. Кирим қилишда дон ва дон маҳсулотларидаги камомад ва ортиқчаликларни ҳисобга олиш учун асос сифатида камомад ва ортиқчаликлар фактларини тасдиқловчи тижорат ҳужжатлари ва бошқа ҳужжатлар ҳисобланади.

41. Ташиш давомида қабул қилувчилар томонидан аниқланган дон ва уни қайта ишлаш маҳсулотларидаги камомад ва ортиқчаликларни аналитик ҳисоби тегишли дастлабки ҳисобга олиш ҳужжатлари асосида мазкур Йўриқноманинг 3-иловасига мувофиқ донни қайта ишлаш корхоналари бўйича «Дон, дон маҳсулотлари ва идишлар кирим қилинишини ҳисобга олиш журналини юритиш бўйича тавсиялар»га мувофиқ амалга оширилади. «Дон маҳсулотлари ва идишлар кирим қилинишини ҳисобга олиш журнали»даги ёзувлар етказиб берувчиларнинг кузатув ҳужжатлари (ҳисоб-фактура, товар-транспорт ёки темир йўл юк хатлари ва ҳ. к.) келиб тушиши ва омборхона ҳисоботларида 10-устун «шу жумладан, ортиқчаликлар», 13-устун «шу жумладан, ташув мобайнида табиий йўқотишлар нормаси доирасидаги камомад» ва 14-устун «табиий йўқотишлар нормасидан юқори камомад»ларда акс эттирилган ҳолда етиб келган юкдаги камомад ва ортиқчаликлар ҳисобга олинган ҳолда олиб борилади.

42. Бухгалтерия ҳисобида етиб келган дон ва дон маҳсулотларидаги камомад ва ортиқчаликларни акс эттириш қуйидагича амалга оширилади:

а) камомадни тасдиқловчи ҳужжатлар асосида етиб келган дон ва дон маҳсулотларидаги камомад қийматига (шу жумладан ҚҚС суммаси):

дебет 4860 «Даъволар бўйича олинадиган тўловлар» счёти;

кредит 6010 «Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўловлар» счёти;

б) ташув мобайнида табиий камайишлар нормаси доирасидаги ва ундан ошиқча дон ва дон маҳсулотлари камомади суммасига:

дебет 6010 «Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўловлар» счёти;

кредит 4860 «Даъволар бўйича олинадиган тўловлар» счёти;

дебет 1511 «Донни сотиб олиш билан боғлиқ харажатлар» счёти;

кредит 4860 «Даъволар бўйича олинадиган тўловлар» счёти;

табиий камайишлар нормалари амалда камомад аниқланган ҳолларда қўлланилиши мумкин. Бунда ташув мобайнида қийматликларнинг белгиланган нормалар доирасида камайиши қийматликлар қайта навларга ажратилганидан кейинги ортиқчаликлар билан биргаликда ҳисобга олинганидан кейин аниқланади. Бундай ҳолда белгиланган тартибда ўтказилган қайта навларга ажратиш ҳисобга олинганидан кейин ҳам камомад мавжуд бўлса, у ҳолда табиий камайишлар нормалари фақатгина камомад аниқланган қимматликларга нисбатан қўлланилиши лозим;

в) дон ва дон маҳсулотлари камомадида корхона ходимини (моддий жавобгар шахс ёки бошқа ходимни) айбдор деб тан олинганида, шунингдек камомадда айбдор бўлган аниқ шахслар аниқланмаган ёки моддий жавобгар шахслардан ундириб олиш имконияти мавжуд бўлмаса, дон ва дон маҳсулотларидаги камомад қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда бухгалтерия ҳисобида акс эттирилади.

43. Дон ва дон маҳсулотлари келиб тушганида аниқланган ортиқчаликлар лозим тарзда расмийлаштирилган тижорат ҳужжатлари асосида юк қабул қилувчи томонидан кирим қилинади ва кейинчалик ортиқчалик юзага келишининг сабаблари аниқланиб, сотиб олиш нархи (етказиб бериш қиймати) бўйича баҳоланади ва бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

дебет (1000, 2900) дон ва дон маҳсулотларини ҳисобга олиш счётлари;

кредит 6010 «Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўловлар» счёти.

44. Камомад ва/ёки ортиқчалик бўйича тижорат ҳужжатлари асосида, етказиб берувчи томонидан, олинадиган жорий тўловлар (4000), асосий (операцион) фаолиятнинг даромадларини ҳисобга олувчи счётлар (9000), сотилган маҳсулот (товар, иш, хизмат)ларнинг таннархини ҳисобга олувчи счётлар (9100), материалларни, тайёр маҳсулотларни ва товарларни ҳисобга олувчи счётлар (1000, 2800, 2900), материаллар тайёрлаш ва харид қилишни ҳисобга олувчи счётлар (1500) корректировка қилинади, шунингдек етказиб берувчи томонидан дон ва дон маҳсулотларининг ортиқчалиги бўйича дастлабки ҳисоб ҳужжатлари (ҳисоб-фактуралар) ҚҚСни ҳисоблаб чиқариш учун расмийлаштирилади. Ушбу дастлабки ҳисоб ҳужжатлари (ҳисоб-фактуралар) асосида харидор томонидан солиқ қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ дон ва дон маҳсулотлари ортиқчалиги бўйича ҚҚС суммаси ҳисоблаб чиқилади.

45. Инвентаризация вақтида аниқланган дон ва дон маҳсулотларининг камомади ва ортиқчалигини бухгалтерия ҳисобида акс эттириш Ўзбекистон Республикаси бухгалтерия ҳисобининг миллий стандарти (21-сонли БҲМС) «Хўжалик юритувчи субъектларда бухгалтерия ҳисобининг ҳисобварақлар режаси ва уни қўллаш бўйича йўриқнома»га (рўйхат рақами 3593, 2024 йил 27 декабрь) мувофиқ амалга оширилади.

46. Омборхоналар, элеваторлар ва бошқа сақлаш жойларини тозалаш далолатномалари тасдиқлангунга қадар дон ва дон маҳсулотларининг камомади қиймати 5911 «Кўриб чиқилмаган ва тасдиқланмаган тозалаш далолатномалари бўйича дон ва дон маҳсулотларининг камомадлари» счётида ҳисобга олинади.

47. Дон партияси тугаши билан омборхоналар, элеваторлар ва бошқа сақлаш жойларини инвентаризация қилиш, тозалаш вақтида аниқланган ва белгиланган шаклдаги тозалаш далолатномалари билан расмийлаштирилган дон ва дон маҳсулотларининг камомади бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

а) камомад тозалаш далолатномалари билан тасдиқлангунга қадар дон ва дон маҳсулотларини ҳисобга олиш счётлари (1000, 2900)да ҳисобга олинган дон ва дон маҳсулотларининг камомадини ҳисобга олиш қийматига (улгуржи-сотиш нархи бўйича):

дебет 5911 «Кўриб чиқилмаган ва тасдиқланмаган тозалаш далолатномалари бўйича дон ва дон маҳсулотларининг камомадлари» счёти;

кредит 1010 «Хом ашё ва материаллар» счёти;

б) доннинг таннархига киритиладиган, етишмайдиган дон ва дон маҳсулотларига тегишли бўлган ва 1511 «Донни сотиб олиш билан боғлиқ харажатлар» счётида ҳисобга олинадиган транспорт-тайёрлов ва бошқа харажатлар суммасига:

дебет 5911 «Кўриб чиқилмаган ва тасдиқланмаган тозалаш далолатномалари бўйича дон ва дон маҳсулотларининг камомадлари» счёти;

кредит 1511 «Донни сотиб олиш билан боғлиқ харажатлар» счёти;

в) омборхоналар, элеваторлар ва бошқа сақлаш жойларини тозалаш далолатномалари тасдиқланганидан, шунингдек инвентаризация натижалари бўйича қарорлар қабул қилинганидан кейин 5910 «Камомадлар ва қийматликларнинг бузилишидан йўқотишлар» счётида ҳисобга олинадиган дон ва дон маҳсулотларининг камомади қуйидаги тарзда ҳисобдан чиқарилади:

дон ва дон маҳсулотларининг камомадини ҳисобга олиш қийматига:

дебет 5910 «Камомадлар ва қийматликларнинг бузилишидан йўқотишлар» счёти;

кредит 5911 «Кўриб чиқилмаган ва тасдиқланмаган тозалаш далолатномалари бўйича дон ва дон маҳсулотларининг камомадлари» счёти;

сақлаш вақтида табиий йўқотишлар нормаси доирасидаги қиймати суммасига:

дебет 2000 «Асосий ишлаб чиқаришни ҳисобга олувчи счётлар, 9410 «Сотиш харажатлари» счёти;

кредит 5910 «Камомадлар ва қийматликларнинг бузилишидан йўқотишлар» счёти;

намлик ва ифлослик аралашмаси сифатини яхшилаш ҳисобига ҳосил бўладиган камомад суммасига:

дебет 1710 «Донни сақлаш, қуритиш, тозалаш, қайта жойлаштириш ва қайта ишлаш жараёнида юзага келган камайиш ва йўқотишларни қоплаш учун молиявий захира» счёти;

кредит 5910 «Камомадлар ва қийматликларнинг бузилишидан йўқотишлар» счёти;

48. Сақлаш вақтида табиий йўқотишлар нормаси доирасидан, шунингдек намлик ва ифлослик аралашмаси сифатини яхшилаш ҳисобига ҳосил бўладиган камомад миқдоридан ошган камомад суммаси қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда ундириб олинади.

49. Инвентаризация ва сақлаш жойларини вақти-вақти билан тозалаш вақтида аниқланган, ҳисобга олинмаган дон ва дон маҳсулотларининг ортиқчаси аниқланган (келгусида ортиқча келиб чиқиш сабаблари ва айбдор шахслар аниқланган ҳолда) вақтида (санада) амалда бўлган ҳисоб нархи бўйича баҳоланади ва бухгалтерия ҳисобида қуйидаги тарзда акс эттирилади:

дебет дон ва дон маҳсулотларини ҳисобга олиш (1000, 2900) счётлари;

кредит 9390 «Бошқа операцион даромадлар» счёти.

50. Инвентаризация вақтида аниқланган дон ва дон маҳсулотлари бўйича даромад суммаси умумий ўрнатилган тартибда солиққа тортилади.

51. Сақлаш вақтида «Дон ва дон маҳсулотларининг ортиқчаси» сатрига, шунингдек дон, ун, ёрманинг йиғилган қолдиқлари ҳам киради. Йиғилган қолдиқлар корхона раҳбари, лаборатория мудири, бош бухгалтер ва омборхона мудири томонидан имзоланган далолатнома асосида сотиш имконияти мавжуд бўлган нархда кирим қилинади. Далолатномада йиғилган қолдиқ ҳосил бўлган ун, ёрма ва доннинг тури ва нави, уларнинг ҳосил бўлиш сабаблари, бунга айбдорлар кўрсатилади.

52. Қайта навлаш натижасида дон ва дон маҳсулотларининг ортиқчаси ва камомадининг ўзаро ҳисоб-китоби Ўзбекистон Республикаси бухгалтерия ҳисобининг миллий стандарти (19-сонли БҲМС) «Инвентаризацияни ташкил этиш ва ўтказиш»га (рўйхат рақами 3548, 2024 йил 12 август) билан тартибга солинади.

53. Донни дон маҳсулотларига айирбошлаш қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда амалга оширилади. Айирбошлаш операциялари тегишли рухсатномалар бўлганда қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда, асосан келишаётган томонлар бир-бирларига қанақа моддий қимматликлар беришлари, миқдори ва қиймати акс эттирилган тегишли шартномалар билан расмийлаштирилади.

54. Дон маҳсулотлари корхоналарида доннинг уни қайта ишлаш маҳсулотларига айирбошланиши натижасида келиб тушиши мазкур Йўриқноманинг 55-бандида кўзда тутилган тартибда бухгалтерия ҳисобида акс эттирилади.

55. Донга айирбошлаш ҳисобига донни қайта ишлаш маҳсулотларини сотиш билан боғлиқ операцияларни бухгалтерия ҳисоботида акс эттириш қуйидаги тартибда амалга оширилади:

а) донни қайта ишлаш маҳсулотларини сотишдан тушган тушум суммасига (ҚҚСсиз):

дебет 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» счёти;

кредит 9010 «Тайёр маҳсулотларни сотишдан даромадлар» счёти;

б) сотилган маҳсулот бўйича ҳисоблаб чиқилган ҚҚС суммасига:

дебет 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» счёти;

кредит 6410 «Бюджетга тўловлар бўйича қарз (турлари бўйича)» счёти;

в) сотилган маҳсулот таннархига:

дебет 9110 «Сотилган тайёр маҳсулотларнинг таннархи» счёти;

кредит 2810 «Омбордаги тайёр маҳсулотлар» счёти;

г) айирбошлаш операцияси бўйича олинган дон ва сотилган (юклаб жўнатилган) маҳсулот бўйича қарздорликнинг ўзаро ҳисоби суммасига:

дебет 6010 «Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўловлар» счёти;

кредит 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» счёти;

Донни дон маҳсулотларига айирбошлаш бўйича операцияларни амалга оширишда (қўшимча тўловсиз) олинган доннинг қиймати сотилган маҳсулотнинг қийматига тенг бўлиши лозим.

56. «Ўздонмаҳсулот» АК таркибига кирувчи дон маҳсулотлари корхоналари томонидан келгусида сотиш учун сотиб олинган дон маҳсулотлари товарларни ҳисобга олувчи счётларда (2900) (2913 «Ун», 2914 «Ёрма», 2915 «Омихта ем ва ем аралашмаси» ва ҳ.к.) ҳисобга олинади.

57. Дон маҳсулотларининг келиб тушиши, сотилиши ва бошқа чиқимлари бўйича операцияларни бухгалтерия ҳисобида тан олиш, баҳолаш ва акс эттириш бухгалтерия ҳисоби тўғрисидаги қонунчиликка мувофиқ амалга оширилади.

58. Моддий жавобгар шахслар фаолияти юзасидан етарли даражада назорат ўрнатиш мақсадида, дон маҳсулотлари корхоналари, қайта сотиш учун сотиб олинган дон маҳсулотларини устама нархлар (чегирмалар)ни ҳисобга олган ҳолда сотиш нархида бухгалтерия ҳисобининг алоҳида счётларида ҳисобга олишлари мумкин.

Бухгалтерия ҳисобида сотиб олинган дон маҳсулотларининг келиб тушиши ва сотилиши бўйича ушбу тартиб қўлланилганида қуйидагича акс эттирилади:

а) ҚҚСсиз дон маҳсулотларини сотиб олиш қийматига:

дебет 2900 «Товарларни ҳисобга олувчи счётлар» счёти;

кредит 6010 «Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўловлар» счёти;

б) дон маҳсулотларини сотиб олиш билан боғлиқ харажатлар суммасига, шу жумладан ҚҚС суммаси (агарда улар қопланмаса):

дебет 2900 «Товарларни ҳисобга олувчи счётлар» счёти;

кредит 6010 «Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўловлар», материалларни ҳисобга олувчи (1000), меҳнат ҳақи бўйича ходим билан ҳисоблашишларни ҳисобга олувчи (6700), суғурта ва давлат мақсадли жамғармаларига тўловлар бўйича қарзни ҳисобга олувчи (6500) ва бошқа тегишли счётлари;

в) ҚҚС тўловчилари бўлган корхоналар (кўрсатилган транспорт ва бошқа хизматлар) учун ҳисобга олинадиган ҚҚС суммасига:

дебет 4410 «Бюджетга солиқлар ва йиғимлар бўйича бўнак тўловлари (турлари бўйича)» счёти;

кредит 6012 «Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўловлар — тизимдан ташқарида» счёти;

г) савдо (тайёрлов-таъминот) устамаси суммасига:

дебет 2900 «Товарларни ҳисобга олувчи счётлар» счёти;

кредит 2980 «Савдо устамаси» счёти;

д) дон маҳсулотларини сотиш қийматига:

дебет 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» счёти;

кредит 9020 «Товарларни сотишдан даромадлар» счёти;

е) сотилган савдо устамасининг суммасига:

дебет 2980 «Савдо устамаси» счёти;

кредит 9120 «Сотилган товарларнинг таннархи» счёти;

ж) сотилган товарларнинг сотиш қийматига:

дебет 9120 «Сотилган товарларнинг таннархи» счёти;

кредит 2900 «Товарларни ҳисобга олувчи счётлар» счёти;

59. Сотиб олинган дон маҳсулотларини ҳисобга олишнинг қўлланилган тартиби корхонанинг ҳисоб сиёсатида акс эттирилиши лозим.

60. Ушбу счётлар бўйича аналитик ҳисобга олиш ассортимент, турлар, навлар, шунингдек моддий жавобгар шахслар ва сақлаш жойлари кесимида ташкил этилиши лозим.

61. Кейинчалик сотиш учун (дон қабул қилиш фаолияти) дон ва дон маҳсулотларини ички тизим ичида келиб тушиши бўйича операцияларни намунавий бухгалтерия ёзувларига тегишли мисоллар мазкур Йўриқноманинг 5-иловасида (савдо устамаларини ҳисобга олиш счётини қўлламасдан) келтирилади.

62. Қайта ишлов бериш учун олинган хом ашё ва материаллар деганда эгалари томонидан тўловларсиз бошқа корхоналарга қайта ишлаш (ишлов бериш) учун берилган хом ашё, материаллар, маҳсулот тушунилади. Агарда буюртмачининг мажбурияти тайёр маҳсулотнинг моддий асосини ташкил қилувчи материалнинг асосий қисмини етказиб бериш бўлса, хом ашёни қайта ишлаш шартномаси деб саналиши мумкин.

63. Қайта ишлов бериш учун олинган хом ашёни қайта ишлаш шартномасига мувофиқ бир тараф (пудратчи) бошқа тараф (буюртмачининг) топшириғи бўйича ишлаб чиқариладиган маҳсулотнинг моддий асосини ташкил этувчи улуш қўшиш асосидаги хом ашёни қайта ишлаш (улуш қўшиш асосидаги хом ашёдан маҳсулот ишлаб чиқариш) ишини бажариш ва унинг натижаларини буюртмачига топшириш мажбуриятини олади. Буюртмачи ўз навбатида ишнинг натижасини қабул қилиш ва унинг ҳақини тўлаш мажбуриятини олади. Қайта ишлов бериш учун олинган хом ашёни қайта ишлашда қисман қайта ишловчининг материаллари ҳам ишлатилиши мумкин.

64. Қайта ишлов бериш учун олинган хом ашёни қайта ишлаш шартномасида берилаётган доннинг миқдори, қиймати, сифати, сақлаш, қайта ишлаш ва тайёр маҳсулотни ҳамда донни қайта ишлашдаги бошқа маҳсулотларни қайтариш муддати, шунингдек қайта ишлаш бўйича хизматларга ҳақ тўлаш тартиби акс эттирилади. Хом ашёни қайта ишлаш шартномасининг асосий шартларини қуйидаги йўналишлар бўйича батафсил кўрсатиш мумкин:

ишлаб чиқариладиган маҳсулотнинг номлари ва техник тавсифлари, шу жумладан маҳсулотни ишлаб чиқаришга хом ашёлар сарфи меъёрлари ва қўшимча (йўлдош) маҳсулотлар ва чиқитлар (яроқли ва яроқсиз) ҳосил бўлишининг нормалари:

битта буюртма бўйича ишлаб чиқариладиган маҳсулотнинг миқдори;

буюртмани бажариш муддати, хом ашё ва материалларни етказиб бериш жадвали;

тайёр маҳсулотни буюртмачига бериш тартиби (бевосита ишлаб чиқарилганидан кейин ёки маълум бир қисми (қисмлаб чиқариш) ва ҳ. к.);

ишлаб чиқаришнинг қайтариладиган (қайтарилмайдиган) қўшимча маҳсулотлари ва чиқитларидан фойдаланиш (йўқ қилиб ташлаш) тартиби. Қайтариладиган қўшимча маҳсулотлар ва чиқитлар буюртмачига берилиши ёхуд ҳақи ундириладиган асосда пудратчида қолиши мумкин;

бажарилган ишларга ҳақ тўлаш тартиби (ун тортиш ҳақи тўлови) ва ҳ. к.

65. Қайта ишлов бериш учун олинган маҳсулотни қайта ишлаш шартномасида ишлаб чиқариладиган маҳсулотнинг сифатини, тайёр маҳсулотнинг ва қайтариладиган қўшимча маҳсулотлар ва чиқитларнинг чиқиш нормаларини назорат қилиш имконини таъминловчи шартлар бўлиши мумкин.

66. Бухгалтерия ҳисобида қайта ишлов бериш учун олинган маҳсулотни қайта ишлов бериш бўйича операцияларни акс эттириш тартиби тарафлар томонидан улар тузаётган шартнома шартларига боғлиқ.

67. Қайта ишлаш учун олинган дон ва дон маҳсулотлари корхона — қайта ишловчи эгалигига ўтмайди, олинган доннинг қиймати 003 «Қайта ишловга қабул қилинган материаллар» ва 002 «Масъул сақлашга қабул қилинган товар-моддий қийматликлар» балансдан ташқари счётларида шартномада назарда тутилган нархда ҳисобга олинади. 003 «Қайта ишловга қабул қилинган материаллар» счёти бўйича аналитик ҳисоб буюртмачилар, хом ашё турлари, навлари ҳамда сақлаш ва фойдаланиш жойлари бўйича олиб борилади. 002 «Масъул сақлашга қабул қилинган товар-моддий қийматликлар» счёти бўйича аналитик ҳисоб корхона — эгалар, турлар, навлар ва сақлаш жойлари бўйича олиб борилади.

68. Донни сақлаш ва қайта ишлаш бўйича харажатларнинг ҳисоби, агарда ушбу хизмат тури асосий фаолият ҳисобланса, буюртмачи томонидан (2000) асосий ишлаб чиқаришни ҳисобга олувчи счётларда, агарда корхонанинг асосий фаолияти учун ушбу хизматлар ёрдамчи бўлса (2300) ёрдамчи ишлаб чиқаришни ҳисобга олувчи счётларда олиб борилади.

69. Қайта ишлов бериш учун олинган хом ашёни қайта ишлаш билан боғлиқ операцияларни бухгалтерия ҳисобида акс эттириш пудратчи (бажарувчи) томонидан қуйидаги тарзда амалга оширилади:

а) қайта ишлашга шартнома баҳосида келиб тушган қайта ишлов бериш учун олинган хом ашё (дон ва дон маҳсулотлари) қийматига:

дебет 003 «Қайта ишловга қабул қилинган материаллар» балансдан ташқари счёти;

б) қайта ишлов бериш учун олинган хом ашёни (дон маҳсулотларини) қайта ишлашга берилганида:

кредит 003 «Қайта ишловга қабул қилинган материаллар» балансдан ташқари счёти;

в) қайта ишлов бериш учун олинган хом ашёни қайта ишлаш харажатлари суммасига:

дебет (2000) асосий ишлаб чиқаришни ва/ёки (2300) ёрдамчи ишлаб чиқаришни ҳисобга олувчи счёт;

(0200) асосий воситаларнинг эскиришини ҳисобга олувчи, (1000) материалларни ҳисобга олувчи, (2300) ёрдамчи ишлаб чиқаришни ҳисобга олувчи, (6000) мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўловлар, (6700) меҳнат ҳақи бўйича ходим билан ҳисоблашишларни ҳисобга олувчи счётлар, (6500) суғурта ва давлат мақсадли жамғармаларига тўловлар бўйича қарзни ҳисобга олувчи счётлар ва бошқа тегишли счётлар кредити;

г) қайта ишлов бериш учун олинган хом ашёдан чиқарилган маҳсулотнинг ишлаб чиқаришдан омборхонага берилиши вақтида, шартнома баҳосида сақлаш учун жавобгарликка топширилганида:

дебет 002 «Масъул сақлашга қабул қилинган товар-моддий қийматликлар» счёти;

д) дастлабки ҳисоб ҳужжатларига (ҳисоб-фактуралар, бажарилган ишлар далолатномалари) мувофиқ қайта ишлов бериш учун олинган хом ашёни қайта ишлаш бўйича хизматлар учун ҳисобланган тушум (ун тортиш ҳақи тўлови) суммасига:

дебет 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» счёти;

кредит 9030 «Ишлар бажариш ва хизматлар кўрсатишдан даромадлар» счёти;

е) қайта ишлов бериш учун олинган хом ашёни қайта ишлаш бўйича кўрсатилган хизматлар бўйича ҳисоблаб чиқарилган ҚҚС суммасига:

дебет 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган счётлар» счёти;

кредит 6410 «Бюджетга тўловлар бўйича қарз (турлари бўйича)» счёти;

ж) донни қайта ишлов бериш асосида қайта ишлашдаги хизматлар таннархини ҳисобдан чиқаришда:

дебет 9130 «Бажарилган иш ва кўрсатилган хизматларнинг таннархи» счёти;

кредит (2000) асосий ишлаб чиқаришни ва/ёки (2300) ёрдамчи ишлаб чиқаришни ҳисобга олувчи счётлар;

з) сақлаш учун жавобгарликдан, қайта ишлашга берилганлиги дастлабки ҳисобга олиш ҳужжатлари (қабул қилиш-топшириш далолатномаси ва товар-транспорт юк хати) билан тасдиқланган, маҳсулотнинг ҳисобдан чиқарилиши:

кредит 002 «Масъул сақлашга қабул қилинган товар-моддий қийматликлар» счёти;

70. Қайта ишлов бериш учун олинган хом ашёни қайта ишлаш тугалланиши билан қайта ишловчи, қайта ишлашга берувчининг материаллари сарфи тўғрисидаги ҳисоботни тақдим этади.

71. Қайта ишлов бериш учун олинган хом ашёни қайта ишлаш билан боғлиқ операциялар буюртмачининг (қайта ишлашга берувчининг) бухгалтерия ҳисоботида қуйидагича акс эттирилади:

а) қайта ишлашга ҳисобга олиш (улгуржи-сотиш) баҳосида берилган хом ашё (дон ва дон маҳсулотлари) қийматига:

дебет 1070 «Четга қайта ишлашга берилган материаллар» счёти;

кредит 1010 «Хом ашё ва материаллар» счёти;

б) хизматлар кўрсатилганлигини тасдиқловчи ҳужжатларга асосан, қайта ишлашга берилган хом ашёни қайта ишлаш бўйича, кўрсатилган хизматлар учун харажатларни ҳисоблаб чиқаришда:

дебет (2000) асосий ишлаб чиқаришни ва/ёки (2300) ёрдамчи ишлаб чиқаришни ҳисобга олувчи счётлар;

кредит 6010 «Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўловлар» счёти;

в) бир вақтнинг ўзида ишлаб чиқариш харажатларига четга қайта ишлашга берилган хом ашё (дон)нинг баланс қиймати ҳисобдан чиқарилади:

доннинг ҳисобга олиш (улгуржи-сотиш) баҳоси қийматига:

дебет (2000) асосий ишлаб чиқаришни ва/ёки (2300) ёрдамчи ишлаб чиқаришни ҳисобга олувчи счётлар;

кредит 1070 «Четга қайта ишлашга берилган материаллар» счёти;

қайта ишлашга берилган донга тегишли бўлган транспорт-тайёрлов ва бошқа харажатлар суммасига:

дебет (2000) асосий ишлаб чиқаришни ва/ёки (2300) ёрдамчи ишлаб чиқаришни ҳисобга олувчи счётлар;

кредит (1500) «Материалларни тайёрлаш ва харид қилишни ҳисобга олувчи счётлар» счёти;

материалларни тайёрлаш ва харид қилишни ҳисобга олувчи счётларда ҳисобга олинадиган донни тайёрлаш бўйича транспорт-тайёрлов ва бошқа харажатларни тақсимлаш тартибига тааллуқли мисоллар мазкур Йўриқноманинг 4-иловасида берилади.

г) ҚҚС тўловчилари бўлган корхоналар учун ҳисобга киритиладиган ҚҚС суммасига:

дебет 4410 «Бюджетга солиқлар ва йиғимлар бўйича бўнак тўловлари (турлари бўйича)» счёти;

кредит 6010 «Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўловлар» счёти;

д) қайта ишлашга берилган хом ашёдан ишлаб чиқарилган тайёр маҳсулотни олишда:

дебет (2800) тайёр маҳсулотларни ҳисобга олувчи счётлари;

кредит (2000) асосий ишлаб чиқаришни ва/ёки (2300) ёрдамчи ишлаб чиқаришни ҳисобга олувчи счётлар;

72. Сақлаб турувчининг жавобгарлигида бўлган дон ва дон маҳсулотларини сақлаш бўйича хизматлар кўрсатиш билан боғлиқ операцияларни бухгалтерия ҳисобида акс эттириш қуйидаги тартибда амалга оширилади:

а) шартнома баҳосида сақлаш учун жавобгарликка келиб тушган хом ашё (дон ва дон маҳсулотлари) қийматига:

дебет 002 «Масъул сақлашга қабул қилинган товар-моддий қийматликлар» счёти;

б) хом ашёни сақлаш билан боғлиқ харажатлар суммасига:

дебет (2000, 2300) ишлаб чиқаришни ва/ёки (9400) давр харажатларини ҳисобга олувчи счётлар;

кредит (0200) асосий воситаларнинг эскиришини ҳисобга олувчи, (1000) материалларни ҳисобга олувчи, (2300) ёрдамчи ишлаб чиқаришни ҳисобга олувчи, (6000) мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўловлар, (6700) меҳнат ҳақи бўйича ходим билан ҳисоблашишларни ҳисобга олувчи счётлар, (6500) суғурта ва давлат мақсадли жамғармаларига тўловлар бўйича қарзни ҳисобга олувчи счётлар ва бошқа тегишли счётлар;

в) дастлабки ҳисоб ҳужжатларига (ҳисоб-фактуралари, бажарилган ишлар далолатномалари) мувофиқ шартнома баҳосида хом ашёни сақлаш учун жавобгарликка олиш хизматларини кўрсатганлик учун ҳисоблаб чиқарилган тушум суммасига:

дебет 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» счёти;

кредит 9030 «Ишлар бажариш ва хизматлар кўрсатишдан даромадлар» счёти;

г) хом ашёни сақлаб туриш учун жавобгарликка олиш бўйича ҳисоблаб чиқилган ҚҚС суммасига:

дебет 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» счёти;

кредит 6410 «Бюджетга тўловлар бўйича қарз (турлари бўйича)» счёти;

д) хом ашёни сақлаб туриш учун жавобгарликка олиш бўйича хизматлар таннархини ҳисобдан чиқаришда:

дебет 9130 «Бажарилган иш ва кўрсатилган хизматларнинг таннархи» счёти;

кредит (2000, 2300) ишлаб чиқаришни ва/ёки (9400) давр харажатларини ҳисобга олувчи счётлар;

е) тасдиқловчи дастлабки ҳисоб ҳужжатлари (қабул қилиш-топшириш далолатномалари ва товар-транспорт юк хатлари) билан эгасига қайтарилганлиги расмийлаштирилган хом ашёни сақлаш учун жавобгарликдан ҳисобдан чиқарилиши:

кредит 002 «Масъул сақлашга қабул қилинган товар-моддий қийматликлар» счёти;

73. Хом ашёни сақлаш учун жавобгарликка топшириш билан боғлиқ операциялар, эгасининг ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

а) ҳисобга олиш (улгуржи-сотиш) баҳосида сақлаш учун жавобгарликка топширилган хом ашё (дон ва дон маҳсулотлари)ни қийматига:

дебет 1010 «Хом ашё ва материаллар» счётида очилган «Сақлаш учун жавобгарликка топширилган (турлари, навлари ва сақлаш жойлари бўйича) дон (дон маҳсулотлари)» аналитик счёти;

кредит 1010 «Хом ашё ва материаллар» счёти;

б) хизматлар кўрсатилганлигини тасдиқловчи ҳужжатлар асосида хом ашёни сақлаш учун жавобгарлиги бўйича хизматлар учун харажатларни ҳисоблаб чиқаришда:

дебет (2000) асосий ишлаб чиқаришни, (2300), ёрдамчи ишлаб чиқаришни ҳисобга олувчи, 9410 «Сотиш харажатлари» счётлари;

кредит 6010 «Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўловлар» счёти;

в) ҚҚС тўловчилари бўлган корхоналар учун ҳисобга киритиладиган ҚҚС суммасига:

дебет 4410 «Бюджетга солиқлар ва йиғимлар бўйича бўнак тўловлари (турлари бўйича)» счёти;

кредит 6010 «Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўловлар» счёти;

г) хом ашё уларнинг ҳисобга олиш (улгуржи-сотиш) баҳоси бўйича қайтарилганида:

дебет 1010 «Хом ашё ва материаллар» счёти;

кредит 1010 «Хом ашё ва материаллар» счётида «Сақлаш учун жавобгарликка топширилган (турлари, навлари ва сақлаш жойлари бўйича) дон (дон маҳсулотлари)» аналитик счёти.

74. Дон, дон бўлмаган хом ашё ва товар-моддий қимматликларни ишлаб чиқаришга бериш деганда уларни бевосита элеватор-омборхона сиғимларидан ва омборхона (кичик омбор)лардан маҳсулот ишлаб чиқариш, ишлар бажариш (хизматлар кўрсатиш) учун бериш тушунилади.

75. Хом ашё ва материалларни корхонанинг алоҳида бўлинмаларига (ишлаб чиқариш цехлари, участкалар, омборхоналар) чиқариш, ички қайта жойлаштириш деб қаралади.

76. Корхонанинг (таркибий бўлинмаларнинг) элеватор-омборхона сиғимларидан ишлаб чиқаришга чиқариладиган доннинг нархи ҳар бир экин (номи) ва синфи бўйича ҳисобга олиш (улгуржи-сотиш) баҳосида (транспорт-тайёрлов харажатлари ҳисобга олинмаган ҳолда) аниқланади. (1500) материалларни тайёрлаш ва харид қилишни ҳисобга олувчи счётнинг алоҳида счётларида ҳисобга олинадиган транспорт-тайёрлов ва бошқа харажатлар, қайта ишлашга берилган дон миқдорига тенг равишда ҳисобдан чиқарилади. Материалларни тайёрлаш ва харид қилишни ҳисобга олувчи счётда ҳисобга олинган дон тайёрлаш бўйича транспорт-тайёрлов ва бошқа харажатларни тақсимлаш тартибига оид мисоллар мазкур Йўриқноманинг 4-иловасида келтирилади.

77. Қолган барча ишлаб чиқариш захиралари қийматни аниқлашнинг танланган ҳисобга олиш сиёсати усули бўйича ҳисобдан чиқарилади.

78. Дон, дон бўлмаган хом ашё, материаллар ва бошқа товар-моддий захиралар элеватор-омборхона сиғимлари ва омборхоналардан корхона тузилмасига қараб бўлинмалар сиғимларига ва омборхоналарига ёки бевосита корхона бўлинмасига (уларда сиғимлар ва омборхоналар бўлмаганида) ва цехлардан ишлаб чиқариш дастурида (вазифаларида) белгиланган нормалар ва ҳажмларга мувофиқ оғирлиги, ҳажми ёки миқдори бўйича ишлаб чиқаришга берилади. Бериш вақтида улар тегишли ўлчов бирликларида (оғирлик, ҳажм, линияли, донабай) ўлчаниши лозим.

79. Дон, дон бўлмаган хом ашё, материаллар ва бошқа товар-моддий захиралар омбордан ишлаб чиқариш цехлари (участкалари)га берилиши билан уларнинг сарфланганлиги тасдиқланган тақдирда хом ашё ва материалларни ҳисобга олиш счётларидан ҳисобдан чиқарилади ва тегишли ишлаб чиқаришга бўлган харажатларни ҳисобга олиш счётларига ўтказилади. Бошқарув эҳтиёжлари учун берилган материаллар қиймати маъмурий харажатларини ҳисобга олишнинг тегишли счётига (9420) ўтказилади. Маҳсулотнинг (ишлар, хизматларнинг) ўтказилиши ва сотилиши билан боғлиқ сарфланган материаллар қиймати сотиш харажатларини ҳисобга олиш счётига (9410) ўтказилади. Харажатларни ишлаб чиқариш таннархига ёки давр харажатларига киритиш тартиби Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1999 йил 5 февралдаги 54-сон қарори билан тасдиқланган «Маҳсулот (ишлар, хизматлар)ни ишлаб чиқариш ва сотиш харажатларининг таркиби ҳамда молиявий натижаларни шакллантириш тартиби тўғрисида»ги низом билан (Ўзбекистон Республикаси ҚТ, 1999 й., 2-сон, 9-модда) тартибга солинади.

80. Доннинг сифат кўрсаткичлари ўзгариши натижасида камайишлар ва йўқотишлар миқдори амалда омборхоналар, ишлаб чиқариш цехлари (участкалари) ни инвентаризация қилиш ва тозалаш вақтида аниқланади. Донни қайта ишлаш корхоналарида ишлаб чиқарилаётган маҳсулотнинг ишлаб чиқариш харажатларини тенг миқдорда шакллантириш мақсадида донни сақлаш, қайта жойлаштириш ва қайта ишлаш жараёнидаги камайишлар ва йўқотишларни омборхоналар ва бошқа сақлаш жойларини инвентаризация қилиш ва тозалаш натижалари бўйича эмас, балки донни ишлаб чиқаришга йўналтирилиши билан харажатларни ҳисобга олиш счётига ўтказиш лозим. Тегишлича, транспорт-тайёрлов ва бошқа харажатлар суммаси билан бир қаторда сақлаш, бошқа жойга қайта жойлаштириш ва қайта ишлаш жараёнидаги камайишлар ва йўқотишларнинг қийматини донни ҳисобга олиш (улгуржи-сотиш) баҳосида аниқлаш лозимдир, бу қиймат кейинчалик ишлаб чиқариш харажатларини ҳисобга олиш тегишли счётига ўтказилган ҳолда молия захирасини ҳисобга олиш счёти билан корреспондентликда дон қиймати счётига ўтказилади.

81. Қайта ишланадиган доннинг ҳақиқий ҳажмига сифат кўрсаткичларидаги (намлик ва нав ифлослик аралашмаси) фарқлар бўйича пул кўринишида ҳисобланадиган донни сақлаш ва бошқа жойга қайта жойлаштириш жараёнидаги камайишлар ва йўқотишларнинг ҳисоб-китоб суммаси қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибга мувофиқ аниқланади.

82. Хом ашё ва материалларни, шу жумладан элеватор-омборхона сиғимларидан донни ишлаб чиқаришга жўнатиш асосан, олдиндан белгиланган лимитлар (маҳсулотларни чиқариш ҳисоб-китоблари) асосида амалга оширилиши лозим.

Моддий қимматликларни ишлаб чиқаришга жўнатиш лимитлари бўлинмалар томонидан тегишли хизматлар ҳисоб-китоблари асосида корхона раҳбарининг қарори бўйича белгиланади.

Лимитлар корхоналарнинг тегишли хизматлари (белгиланган тартибда тасдиқланган) томонидан ишлаб чиқилган хом ашё ва материаллар ҳамда бошқа харажатлар нормалари, бўлинмаларнинг ҳисобот даврининг бошига ва охирига сарфланмаган захираларнинг ўтишини ҳисобга олган ҳолда ишлаб чиқариш дастурлари асосида белгиланади.

83. Ишлаб чиқаришга ва бошқа мақсадларга чиқарилган хом ашё ва материалларнинг қийматини маҳсулотлар (ишлар, хизматлар) турлари ва харажатлар сатрлари бўйича тақсимлаш учун корхона ҳар ойда хом ашё ва материаллар сарфининг йиғма ведомостини тузиши мумкин. Кўрсатилган ведомостда моддий харажатлар цехлар ва бошқа бўлинмалар кесимида харажатларни ҳисобга олиш счётлари бўйича тақсимланган ҳолда, уларнинг ичида эса маҳсулотлар (ишлар, хизматлар) турлари, шунингдек харажатлар сатрлари бўйича келтирилади.

84. Тегирмон ва ёрма корхоналарида хом ашёни қайта ишлашга жўнатиш 109-сон шакл бўйича корхона раҳбари ва ишлаб чиқариш-технология лабораторияси бошлиғи томонидан имзоланган «Донни қайта ишлашга жўнатиш тўғрисида»ги фармойиш асосида амалга оширилади.

Ушбу фармойиш асосида қайта ишлашга жўнатилган дон миқдори 110-сон шакл бўйича юк хати билан расмийлаштирилади. Омихта ем чиқаришга жўнатилган хом ашё 119-сон шакл бўйича «Омборхонадан ишлаб чиқаришга хом ашёни жўнатишга талабнома-юк хати» билан расмийлаштирилади.

85. Донни қайта ишлашга жўнатиш билан боғлиқ операцияларни бухгалтерия ҳисобида акс эттириш қуйидаги тарзда амалга оширилади:

а) қайта ишлашга берилган доннинг ҳисобга олиш (улгуржи-сотиш) баҳоси қийматига:

дебет 2010 «Асосий ишлаб чиқариш» счёти;

кредит 1010 «Хом ашё ва материаллар» счёти;

б) бир вақтнинг ўзида қайта ишлашга берилган донга тааллуқли бўлган транспорт-тайёрлов ва бошқа харажатлар ишлаб чиқариш харажатларига ҳисобдан чиқарилади:

дебет 2010 «Асосий ишлаб чиқариш» счёти;

кредит 1511 «Донни сотиб олиш билан боғлиқ харажатлар» счёти;

материалларни тайёрлаш ва сотиб олишни ҳисобга олиш счётида ҳисобга олинадиган донни тайёрлаш бўйича транспорт-тайёрлов ва бошқа харажатларни тақсимлаш тартибига оид мисоллар мазкур Йўриқноманинг 4-иловасида келтирилади;

в) амалда қайта ишланадиган доннинг ҳажмига сифат кўрсаткичлари (намлик ва ифлослик аралашмаси) фарқлари бўйича пул кўринишида ҳисобланадиган, донни сақлаш ва бошқа жойга кўчириш жараёнидаги камайишлар ва йўқотишлар ҳисоб-китоб суммасига:

дебет 2010 «Асосий ишлаб чиқариш» счёти;

кредит 1710 «Донни сақлаш, қуритиш, тозалаш, қайта жойлаштириш ва қайта ишлаш жараёнида юзага келган камайиш ва йўқотишларни қоплаш учун молиявий захира» счёти;

г) амалда қайта ишланадиган доннинг ҳажмига ёмонлашган сифат кўрсаткичлари (намлиги ва ифлослиги аралашмаси) фарқлари бўйича пул кўринишида ҳисобланадиган донни сақлаш ва бошқа жойга кўчириш жараёнидаги физик оғирлиги ошганлигининг ҳисоб-китоб суммасига:

дебет 1710 «Донни сақлаш, қуритиш, тозалаш, қайта жойлаштириш ва қайта ишлаш жараёнида юзага келган камайиш ва йўқотишларни қоплаш учун молиявий захира» счёти;

кредит 2010 «Асосий ишлаб чиқариш» счёти.

Тайёр маҳсулотни (ишлар бажариш, хизматлар кўрсатиш) ишлаб чиқаришнинг бошқа харажатлари турларини бухгалтерия ҳисобида акс эттириш бухгалтерия ҳисоби бўйича қонунчилик ҳужжатларида кўзда тутилган тартибда амалга оширилади.

86. Харидорлар, буюртмачилар ва бошқа юридик ва жисмоний шахсларга, шу жумладан дон қабул қилиш ва қайта ишлаш корхоналарига дон ва дон маҳсулотларини жўнатиш тузиладиган етказиб бериш (олди-сотди) шартномалари асосида қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ амалга оширилади.

87. Корхоналарда харидорларга (буюртмачиларга) дон ва дон маҳсулотларини жўнатиш дастлабки ҳисоб ҳужжатлари (ҳисоб-фактуралар, товар-транспорт ёки темир йўл юк хатлари ва ҳ.к.) асосида амалга оширилади.

88. Дон ва дон маҳсулотларини юклаб жўнатишда (сотишда), харидор томонидан тўланиши лозим бўлган суммалар жўнатувчининг бухгалтерия ҳисобида 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» счётининг дебети бўйича акс эттирилади.

89. Дон ва дон маҳсулотларини сотиш (юклаб жўнатиш) бухгалтерия ҳисоби қуйидаги тарзда амалга оширилади:

а) харидорларга шартномавий (улгуржи-сотиш) нархларида (ҚҚСсиз) юклаб жўнатилган (юборилган) дон ва дон маҳсулотлари қийматига:

дебет 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» счёти;

кредит 9010 «Тайёр маҳсулотларни сотишдан даромадлар», 9020 «Товарларни сотишдан даромадлар» счёти;

б) амалда юклаб жўнатилаётган доннинг сифат кўрсаткичлари (намлик ва ифлослик аралашмаси) фарқлари бўйича пул кўринишида ҳисоблаб чиқиладиган, харидорга намлик ва ифлослик аралашмаси бўйича берилган чегирмалар суммасига:

дебет 9050 «Харидорлар ва буюртмачиларга берилган чегирмалар» счёти;

кредит 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» счёти;

ҳисобот даврининг охирида 9050 «Харидорлар ва буюртмачиларга берилган чегирмалар» счётининг ёпилиши:

дебет 9020 «Товарларни сотишдан даромадлар» счёти;

кредит 9050 «Харидорлар ва буюртмачиларга берилган чегирмалар» счёти.

в) амалда юклаб жўнатилаётган доннинг сифат кўрсаткичлари (намлик ва ифлослик аралашмаси) фарқлари бўйича пул кўринишида ҳисоблаб чиқиладиган, харидорга намлик ва ифлослик аралашмаси бўйича қўшилган устамалар суммасига:

дебет 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» счёти;

кредит 9020 «Товарларни сотишдан даромадлар» счёти;

г) дон ва дон маҳсулотларининг шартномавий (улгуржи-сотиш) нархидан ташқари идишлар ҳақи тўланганида, идишлар қийматига:

дебет 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» счёти;

кредит 9020 «Товарларни сотишдан даромадлар» счёти;

д) харидор томонидан дон ва дон маҳсулотларининг шартномавий (улгуржи-сотиш) нархидан ташқари тўланиши лозим бўлган, шартномада келишилган жойгача маҳсулотни транспортда ташиб бериш ва уни транспорт воситаларига юклаш (қўшилган қиймат солиғисиз) харажатлари суммасига:

ўз кучи билан ва етказиб берувчининг транспорти билан бажарилган;

ихтисослаштирилган автотранспорт ташкилоти, темир йўл транспорти, дарё транспорти ва бошқа транспорт ташкилотлари (қўшилган қиймат солиғисиз) ёки жисмоний шахслар томонидан бажарилган:

дебет 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» счёти;

кредит 9010 «Тайёр маҳсулотларни сотишдан даромадлар», 9020 «Товарларни сотишдан даромадлар» счёти;

е) қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ ҳисоблаб чиқилган ҚҚС суммасига:

дебет 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» счёти;

кредит 6410 «Бюджетга тўловлар бўйича қарз (турлари бўйича)» счёти;

ж) агарда донни етказиб бериш (олди-сотди) шартномалари шартларига мувофиқ етказиб берувчи томонидан етказилган ва донни тайёрлаш билан боғлиқ бўлган, сотилган (юклаб жўнатилган) дон миқдорига тааллуқли бўлган харажатларни қоплаш назарда тутилган бўлса, шу жумладан:

донни тайёрлаш ва етказиб бериш бўйича транспорт-тайёрлов харажатлари;

кредитдан (қарздан) фойдаланганлик учун фоизлар шаклидаги харажатлар;

сотиб олинган дон ва дон маҳсулотларининг ҳақини тўлаш билан боғлиқ харажатлар;

дон маҳсулотлари корхоналарининг операцион фаолиятидаги харажатлари қопланадиган дон маҳсулотлари корхоналари тайёрлов-таъминот устамаси (комиссион мукофот);

у ҳолда ушбу харажатлар қуйидагича акс эттирилади:

дебет 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» счёти;

кредит 9020 «Товарларни сотишдан даромадлар» счёти.

90. Дон ва дон маҳсулотларини сотишдан олинган даромадлар ҳамда харидорларга дебитор қарздорлик шаклланиши билан бир вақтда (9100) сотилган маҳсулот (товарлар, ишлар, хизмат)ларнинг таннархини ҳисобга олувчи счётларида дон ва дон маҳсулотларининг ишлаб чиқариш таннархи (баланс қиймати)ни ҳисобдан чиқариш амалга оширилади.

91. Сотилган (юклаб жўнатилган) доннинг, шунингдек донни сотиш (юклаб жўнатиш) билан боғлиқ бошқа операцияларнинг таннархини ҳисобдан чиқаришни акс эттириш қуйидаги тарзда амалга оширилади:

а) сотилган (юклаб жўнатилган) доннинг ҳисобга олиш (улгуржи-сотиш) нархига:

дебет 9120 «Сотилган товарларнинг таннархи» счёти;

кредит 1010 «Хом ашё ва материаллар» счёти;

б) сотилган (юклаб жўнатилган) доннинг миқдорига тааллуқли бўлган 1511 «Донни сотиб олиш билан боғлиқ харажатлар» счётида ҳисобга олинадиган, таннархга киритиладиган транспорт-тайёрлов ва бошқа харажатлар суммасига:

дебет 9120 «Сотилган товарларнинг таннархи» счёти;

кредит 1511 «Донни сотиб олиш билан боғлиқ харажатлар» счёти;

в) амалда юклаб жўнатилаётган доннинг сифат кўрсаткичлари (намлик ва ифлослик аралашмаси) фарқлари бўйича пул кўринишида ҳисоблаб чиқиладиган, намлик ва ифлослик аралашмаси бўйича чегирмалар суммасига:

дебет 1710 «Донни сақлаш, қуритиш, тозалаш, қайта жойлаштириш ва қайта ишлаш жараёнида юзага келган камайиш ва йўқотишларни қоплаш учун молиявий захира» счёти;

кредит 9120 «Сотилган товарларнинг таннархи» счёти;

г) амалда юклаб жўнатилаётган доннинг сифат кўрсаткичлари (намлиги ва ифлослиги аралашмаси) фарқлари бўйича пул кўринишида ҳисоблаб чиқиладиган, намлик ва ифлослиги аралашмаси бўйича қўшилган устамалар суммасига:

дебет 9120 «Сотилган товарларнинг таннархи» счёти;

кредит 1710 «Донни сақлаш, қуритиш, тозалаш, қайта жойлаштириш ва қайта ишлаш жараёнида юзага келган камайиш ва йўқотишларни қоплаш учун молиявий захира» счёти.

92. Амалда сотилаётган доннинг ҳажмига сифат кўрсаткичлари (намлиги ва ифлослиги аралашмаси) фарқлари бўйича пул кўринишида ҳисоблаб чиқиладиган, донни сақлаш ва бошқа жойга кўчириш жараёнидаги камайишлар ва йўқотишларнинг ҳисоб-китоб суммаси қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибга мувофиқ аниқланади.

Ушбу Йўриқноманинг 23-бандида кўрсатилганидек, давлат эҳтиёжлари учун дон сотиб олишда доннинг харид қилиш (прейскурант ёки шартномавий) ва улгуржи-сотиш нархлари ўртасида ижобий ёки салбий фарқлар юзага келиши мумкин:

а) дон маҳсулотлари корхоналарида дон сотилиши (юклаб жўнатилиши) билан қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда нархлардаги ижобий фарқи маблағларини бюджетдан ташқари счётга ўтказиш бўйича мажбуриятлар юзага келган ҳолатда, уларни счётларда ҳисобга олиш қуйидаги тартибда амалга оширилади:

дебет 1810 «Доннинг республика ичидаги улгуржи-сотиш ва харид нархлари ўртасидаги ижобий (салбий) фарқлар» счёти;

кредит 6591 «Нархлардаги ижобий фарқ бўйича бюджетдан ташқари счётга мақсадли маблағларни ўтказиш бўйича қарздорлик» счёти;

б) доннинг сотилиши (юклаб жўнатилиши) билан нархлардаги салбий фарқлар бўйича дон маҳсулотлари корхонаси олдида қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда мажбуриятлар юзага келганида, улар қуйидагича ҳисобга олинади:

дебет 4591 «Бюджетдан ташқари мақсадли маблағлардан нархлардаги салбий фарқни қоплаш бўйича қарздорлик» счёти;

кредит 1810 «Доннинг республика ичидаги улгуржи-сотиш ва харид нархлари ўртасидаги ижобий (салбий) фарқлар» счёти;

в) дон маҳсулотлари корхоналарида доннинг сотилиши (юклаб жўнатилиши) билан доннинг нархи ошиши (камайиши) бўйича бюджетдан ташқари счётларга мақсадли маблағларни ўтказиш бўйича қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда мажбуриятлар юзага келганида улар қуйидагича ҳисобга олинади:

дебет 1820 «Республика улгуржи-сотиш нархлари ўзгариши муносабати билан донни нархини ошириш (камайтириш)» счёти;

кредит 6592 «Донни нархи ошиши фарқи бўйича бюджетдан ташқари счётга мақсадли маблағларни ўтказиш бўйича қарздорлик» счёти;

г) 4591 «Бюджетдан ташқари мақсадли маблағлардан нархлардаги салбий фарқни қоплаш бўйича қарздорлик», 4592 «Бюджетдан ташқари мақсадли маблағлардан донни нархи камайишини қоплаш бўйича қарздорлик» (6591 «Нархлардаги ижобий фарқ бўйича бюджетдан ташқари счётга мақсадли маблағларни ўтказиш бўйича қарздорлик» ва 6592 «Доннинг нархи ошиши бўйича фарқни бюджетдан ташқари счётга мақсадли маблағларни ўтказиш бўйича қарздорлик» счётларида қолдиқлар мавжуд бўлса) счётлари бўйича ҳисобот даври учун якуний ҳисоб-китоблар суммасига:

дебет 6591 «Нархлардаги ижобий фарқ бўйича бюджетдан ташқари счётга мақсадли маблағларни ҳисобига ўтказиш бўйича қарздорлик» счёти;

кредит 4591 «Бюджетдан ташқари мақсадли маблағлардан нархлардаги салбий фарқни қоплаш бўйича қарздорлик» счёти;

дебет 6592 «Донни нархи ошиши бўйича фарқни бюджетдан ташқари счётга мақсадли маблағларни ўтказиш бўйича қарздорлик» счёти;

кредит 4592 «Бюджетдан ташқари мақсадли маблағлардан донни нархи камайишини қоплаш бўйича қарздорлик» счёти;

93. Корхоналардаги давлат захирасидаги донни янгидан киритиладиган улгуржи-сотиш нархи даражасигача қайта баҳоланганда, унинг натижалари давлат бюджетидан молиялаштиришнинг кўпайишига (камайишига) тааллуқли бўлади ва бухгалтерия ҳисоботида қуйидагича акс эттирилади:

нарх ошганида:

дебет 1012 «Давлат захирасидаги дон» счёти;

кредит 8891 «Давлат захирасидаги донни мақсадли молиялаштириш» счёти;

нарх камайганида:

дебет 8891 «Давлат захирасини донни мақсадли молиялаштириш» счёти;

кредит 1012 «Давлат захирасидаги дон» счёти.

94. Бухгалтерия ҳисобида сотилган (юклаб жўнатилган) тайёр маҳсулотнинг таннархини ҳисобдан чиқариш, бухгалтерия ҳисоби бўйича қонунчилик ҳужжатларида назарда тутилган тартибда амалга оширилади.

Унни етказиб бериш (олди-сотди) шартномасида, чакана савдо учун чиқаришдан ташқари, уннинг улгуржи-сотиш нархига базис нормадаги намликка нисбатан уннинг ҳар бир туширилган ёки оширилган намлик фоизига нисбатан 1% миқдорида устама ёки чегирма кўзда тутилиши мумкин. Кўрсатилган устама ёки чегирмани ҳисоблаб чиқаришда унни қопга солиш пайтида аниқланган намлик қабул қилинади.

Унни амалдаги нархларда сотиш ҳажми бўлиб, унинг ҳақиқий намлигини базис нормадан фарқи бўйича чегирма ёки устамани ҳисобга олган ҳолда ҳисобланган чиқариш нархи (қиймати) ҳисобланади ва бухгалтерия ҳисоботида қуйидагича акс эттирилади:

а) шартномавий улгуржи-сотиш (ҚҚСсиз) нархларида харидорларга юклаб жўнатилган (юборилган) уннинг қийматига:

дебет 4011 «Дон учун харидорлардан олинадиган тўловлар — тизим ичида», 4012 «Дон учун харидорлардан олинадиган тўловлар — тизимдан ташқари» счёти;

кредит 9010 «Тайёр маҳсулотларни сотишдан даромадлар» счёти;

б) харидор томонидан дон ва дон маҳсулотларининг шартномавий (улгуржи-сотиш) нархидан ташқари тўланиши лозим бўлган, шартномада келишилган жойгача маҳсулотни транспортда ташиб бериш ва уни транспорт воситаларига юклаш (қўшилган қиймат солиғисиз) харажатлари суммасига:

дебет 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» счёти;

кредит 9010 «Тайёр маҳсулотларни сотишдан даромадлар» счёти;

в) ҳақиқий намликнинг базис намлик нормаларидан фарқи кўрсаткичлари бўйича пул кўринишида ҳисоблаб чиқиладиган устамалар суммасига, ун сотилганида:

дебет 4011 «Дон учун харидорлардан олинадиган счётлар — тизим ичида», 4012 «Дон учун харидорлардан олинадиган счётлар — тизимдан ташқари» счёти;

кредит 9010 «Тайёр маҳсулотларни сотишдан даромадлар» счёти;

г) ҳақиқий намликнинг базис нормалардан фарқи кўрсаткичлари бўйича пул кўринишида ҳисоблаб чиқиладиган чегирмалар суммасига, ун сотилганида:

дебет 9050 «Харидорлар ва буюртмачиларга берилган чегирмалар» счёти;

кредит 4011 «Дон учун харидорлардан олинадиган счётлар — тизим ичида», 4012 «Дон учун харидорлардан олинадиган счётлар — тизимдан ташқари» счёти;

ҳисобот даври якунида 9050 «Харидорлар ва буюртмачиларга берилган чегирмалар» счётининг ёпилиши:

дебет 9010 «Тайёр маҳсулотларни сотишдан даромадлар» счёти;

кредит 9050 «Харидорлар ва буюртмачиларга берилган чегирмалар» счёти;

д) қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ ҳисоблаб чиқилган ҚҚС суммасига:

дебет 4011 «Дон учун харидорлардан олинадиган счётлар — тизим ичида», 4012 «Дон учун харидорлардан олинадиган счётлар — тизимдан ташқари» счёти;

кредит 6410 «Бюджетга тўловлар бўйича қарз (турлари бўйича)» счёти.

Дон ва дон маҳсулотларини сотишдан олинган даромадлар ҳамда харидорларга дебитор қарздорлик шаклланиши билан бир вақтда, (9100) сотилган маҳсулот (товарлар, ишлар, хизмат)ларнинг таннархини ҳисобга олувчи счётларида уннинг ишлаб чиқариш таннархини (баланс қийматини) ҳисобдан чиқариш амалга оширилади.

95. Дон маҳсулотлари кўринишидаги тайёр маҳсулотнинг бир қисмини корхона ўз эҳтиёжларига (ишлаб чиқариш ва тадбиркорлик фаолияти билан боғлиқ бўлмаган нон пишириш, омихта ем ишлаб чиқариш ва бошқа мақсадларга) йўналтириши мумкин. Бундай маҳсулотлар уларнинг ишлаб чиқариш таннархи (уларнинг кейинчалик мўлжалланганлигига қараб) бўйича 2810 «Омборхонадаги тайёр маҳсулотлар» счётининг кредитидан (1000) материалларни ҳисобга олувчи счётлар дебетига кирим қилинади.

96. Харидорлар билан уларга юклаб жўнатилган (юборилган) материаллар учун аналитик ҳисоб ҳар бир харидорга ва буюртмачига тақдим қилинган ҳисоб-фактуралар бўйича олиб борилиши лозим.

97. Дон ва дон маҳсулотлари юклаб жўнатишда қабул қилувчилар томонидан уларни қабул қилиш вақтида камомад ёки ортиқчаликлар аниқланса ҳамда етказиб берувчи томонидан харидорнинг даъволари тан олинган бўлса, етказиб берувчининг бухгалтерия ҳисобида камомад ва/ёки ортиқчаликлар бўйича тижорат ҳужжатлари асосида тегишли олинадиган жорий тўловлар (4000), асосий (операцион) фаолиятнинг даромадларини ҳисобга олувчи (9000), сотилган маҳсулот (товар, иш, хизмат)ларнинг таннархини ҳисобга олувчи (9100), материалларни, тайёр маҳсулотларни ва товарларни ҳисобга олувчи (1000, 2800, 2900), материалларни тайёрлаш ва харид қилишни ҳисобга олувчи (1500) счётларида корректировка (тиклаш) ўтказилади, шунингдек етказиб берувчи томонидан дон ва дон маҳсулотларининг ортиқчалиги бўйича ҚҚСни ҳисоблаб чиқариш учун дастлабки ҳисоб ҳужжатлари (ҳисоб-фактуралар) расмийлаштирилади. Ушбу дастлабки ҳисоб ҳужжатлари (ҳисоб-фактуралар) асосида харидор томонидан солиқ қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ дон ва дон маҳсулотларининг ортиқчалиги бўйича ҚҚС суммасини ҳисобга олиш амалга оширилади.

98. Қуритиш-тозалаш объектларига алоҳида қуритгичлар, донни тозалаш машиналари ва механизмлари, фаол вентиляция қурилмалари ва тозалаш, қуритиш ҳамда бошқа қўшимча ишлов бериш учун мўлжалланган бинолар, иншоотлар ва асбоб-ускуналар турлари киради.

99. Донни қуритиш, тозалаш ва қўшимча ишлов бериш билан боғлиқ харажатлар ҳисоби 2311 «Донни қуритиш, тозалаш ва қўшимча ишлов бериш бўйича харажатлари» счётида қуйидагилар бўйича юритилади:

а) ишлаб чиқариш моддий харажатлар (қайтариладиган чиқитлар нархи чегириб ташланган ҳолда);

б) ишлаб чиқариш характеридаги меҳнатга ҳақ тўлаш харажатлари;

в) ишлаб чиқаришга оид ижтимоий суғуртага ажратмалар;

г) ишлаб чиқаришга мўлжалланган асосий воситалар ва номоддий активларнинг амортизацияси.

д) ишлаб чиқаришга мўлжалланган бошқа харажатлар.

100. Донни тозалаш асбоб-ускуналари ва қурилмаларига эга бўлган саноат (донни қайта ишлаш) ва дон қабул қилиш корхоналарида донни қуритиш, тозалаш ва қўшимча ишлов бериш операциялари билан боғлиқ бухгалтерия ҳисобининг хусусиятлари шундан иборатки, 2311 «Донни қуритиш, тозалаш ва қўшимча ишлов бериш харажатлари» счётида донни қуритиш, тозалаш ва қўшимча ишлов бериш билан боғлиқ харажатлар ҳисобга олинади. Алоҳида 2312 «Элеваторлар ва омборхоналарда донни механизациялашган тозалаш ва қўшимча ишлов бериш бўйича ёрдамчи ишлаб чиқариш» синтетик счётида қўшимча ишлов беришга топширилган доннинг ҳисобга олиш (улгуржи-сотиш) нархларидаги қиймати, шунингдек қўшимча ишлов беришдан олинган асосий маҳсулотларнинг (қўшимча ишлов беришдан кейинги сифатли дон), қўшимча маҳсулотларнинг (дон аралашмаси) ва яроқли чиқитларнинг (турли тоифадаги дон чиқитлари) ҳисобга олиш (улгуржи-сотиш) нархларидаги қиймати акс эттирилади. Яроқсиз маҳсулотлар баҳоланмайди ва активларни ҳисобга олиш счётида ҳисобга олинмайди. Қўшимча ишлов беришдан олинган маҳсулотларнинг оғирлиги яроқсиз маҳсулотлар оғирлиги билан бирга қўшимча ишлов беришга берилган доннинг оғирлигига тенг бўлиши лозим.

101. Бир технология линияси бўйича турли хилдаги экинлар донлари партиялари билан механизациялашган операциялар ўтказиладиган элеваторларда, шунингдек бошқа корхоналарда умумий чиқит олинади. Бундай ҳолатда чиқитларни ҳисобдан чиқариш ҳар бир партиядаги ифлослиги ва дон аралашмаси камайиши миқдорига мутаносиб равишда ўтказилади. Чиқитларнинг умумий миқдори тарозида ўлчанади ва далолатнома билан расмийлаштирилади. Аспирация чанги, чанг камералари тозаланганда аниқланади ва тегишли даврда экинлар ёки партиялар бўйича ўтказилган дон миқдорига мутаносиб равишда ҳисобдан чиқарилади.

102. Донни қуритиш, тозалаш ва қўшимча ишлов бериш харажатларига қуритиш, тозалаш, фаол вентиляциялаш, ёқилғи ва электроэнергия, тозалаш, қуритиш ва қўшимча ишлов бериш билан банд бўлган асосий ходимларнинг иш ҳақи ва ижтимоий суғуртага ажратмалари, асосий воситаларнинг амортизацияси, қуритиш-тозалаш хўжалигини сақлаб туриш ва таъмирлаш харажатлари, донни бошқа жойга кўчириш харажатлари, шунингдек қуритиш, тозалаш ва қўшимча ишлов бериш билан боғлиқ бошқа харажатлар киради.

103. Донни қуритиш, тозалаш ва қўшимча ишлов беришга бериш, шунингдек қўшимча ишлов беришдан кейин асосий маҳсулотларни, йўлдош маҳсулотларни ва яроқли чиқитларни олиш билан боғлиқ операцияларни бухгалтерия ҳисобида акс эттириш қуйидаги тарзда амалга оширилади:

а) қуритиш, тозалаш ва қўшимча ишлов беришга берилган доннинг ҳисобга олиш (улгуржи-сотиш) баҳосидаги қийматига:

дебет 2312 «Элеваторлар ва омборхоналарда донни механизациялашган тозалаш ва қўшимча ишлов бериш бўйича ёрдамчи ишлаб чиқариш» счёти;

кредит 1010 «Хом ашё ва материаллар» счёти;

б) қўшимча ишлов беришдан кейин асосий маҳсулотлар, қўшимча маҳсулотлар ва яроқли чиқитлар кўринишида олинган доннинг ҳисобга олиш (улгуржи-сотиш) баҳосидаги қийматига:

дебет 1010 «Хом ашё ва материаллар» счёти;

кредит 2312 «Элеваторлар ва омборхоналарда донни механизациялашган тозалаш ва қўшимча ишлов бериш бўйича ёрдамчи ишлаб чиқариш» счёти;

в) тозалаш ва қўшимча ишлов беришга берилган доннинг қиймати қўшимча ишлов бериш вақтидаги йўқотишлар каби қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда ҳисобдан чиқариладиган, қўшимча ишлов беришдан кейин олинган асосий маҳсулотлар (сифатли дон), қўшимча маҳсулотлар ва чиқитларнинг ҳисобга олиш баҳосидаги қиймати ўртасидаги фарқ суммасига:

дебет 1710 «Донни сақлаш, қуритиш, тозалаш, қайта жойлаштириш ва қайта ишлаш жараёнида юзага келган камайиш ва йўқотишларни қоплаш учун молиявий захира» счёти;

кредит 2312 «Элеваторлар ва омборхоналарда донни механизациялашган тозалаш ва қўшимча ишлов бериш бўйича ёрдамчи ишлаб чиқариш» счёти.

Қўшимча маҳсулотларни (дон миқдори кўп бўлган дон аралашмаси) тозалаш ва қўшимча ишлов бериш вақтида натижа сифатида асосий экин дони олинса, 1710 «Донни сақлаш, қуритиш, тозалаш, ташиш ва қайта ишлаш жараёнида юзага келган камайиш ва йўқотишларни қоплаш учун молиявий захира» счёти кредитига тааллуқли бўладиган 2312 «Элеваторлар ва омборхоналарда донни механизациялашган тозалаш ва қўшимча ишлов бериш бўйича ёрдамчи ишлаб чиқариш» счётида кредит қолдиғи юзага келиши мумкин.

104. 2311 «Донни қуритиш, тозалаш ва қўшимча ишлов бериш бўйича харажатлари» счётида ҳисобга олинган қуритиш, тозалаш ва қўшимча ишлов бериш харажатларини бухгалтерия ҳисобида акс эттириш, шунингдек уларни (2000) асосий ишлаб чиқаришни ҳисобга олувчи счётлар ва 9130 «Бажарилган иш ва кўрсатилган хизматларнинг таннархи» счёти бўйича тақсимлаш бухгалтерия ҳисоби бўйича қонунчилик ҳужжатларида назарда тутилган тартибда амалга оширилади.

105. Механизациялашган тозалаш ва қўшимча ишлов беришга бериладиган доннинг қиймати ва қўшимча ишлов бериш натижалари қиймати ўртасидаги фарқни аниқлаш билан боғлиқ операцияларни акс эттирувчи намунавий бухгалтерия ёзувлари бўйича мисол мазкур Йўриқноманинг 8-иловасида келтирилган.

106. Дон маҳсулотлари корхоналари ўз фаолиятида қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ тузиладиган шартномалар асосида қишлоқ хўжалик ишлаб чиқарувчиларига донни қуритиш ва тозалаш бўйича хизматлар кўрсатиши мумкин. Норматив кўрсаткичларга қадар донни қуритиш ва тозалаш бўйича кўрсатилаётган хизматлар қишлоқ хўжалик ишлаб чиқарувчилари томонидан шартномавий нархлар бўйича қўшимча тўланади. Кўрсатилаётган хизматлар учун ҳисоб-китоблар қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда амалга оширилади.

107. Қуритиш ва тозалаш бўйича хизматлар кўрсатиш билан боғлиқ операцияларни бухгалтерия ҳисоби счётларида акс эттириш қуйидаги тарзда амалга оширилади:

а) донни норматив кўрсаткичларга қадар қуритиш ва тозалаш бўйича қишлоқ хўжалик ишлаб чиқарувчиларига қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда хизматлар кўрсатишдан олинадиган суммага:

дебет 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» счёти;

кредит 9030 «Ишлар бажариш ва хизматлар кўрсатишдан даромадлар» счёти.

б) сотилган хизматлар бўйича ҳисобланган ҚҚС суммасига:

дебет 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» счёти;

кредит 6410 «Бюджетга тўловлар бўйича қарз (турлари бўйича)» счёти;

в) хизмат кўрсатиш бўйича бажарилган ишларнинг ҳақиқий ҳажмига тааллуқли бўлган донни қуритиш ва тозалаш харажатлари суммаси дон маҳсулотлари ва донни қайта ишлаш корхоналарида 9130 «Бажарилган иш ва кўрсатилган хизматларнинг таннархи» счётининг дебетида 2311 «Донни қуритиш, тозалаш ва қўшимча ишлов бериш бўйича харажатлар» счёти билан боғланган ҳолда акс эттирилади.

108. Дон маҳсулотлари корхоналари норматив кўрсаткичларга қадар тозаланмаган донни юклаб жўнатишда тузилган шартномалар асосида қишлоқ хўжалик ишлаб чиқарувчиларидан қуритиш ва тозалаш учун илгари олинган тўловлар ҳисобидан қўшимча пул чегирмалари беришлари мумкин. Кўрсатилган чегирмаларни бериш билан боғлиқ операцияларни бухгалтерия ҳисобида акс эттириш қуйидаги тарзда амалга оширилади:

берилган чегирмалар суммасига:

дебет 9050 «Харидорлар ва буюртмачиларга берилган чегирмалар» счёти;

кредит 4011 «Дон учун харидорлардан олинадиган тўловлар — тизим ичида», 4012 «Дон учун харидорлардан олинадиган тўловлар — тизимдан ташқари» счётлари;

ҳисобот даврининг якунида 9050 «Харидорлар ва буюртмачиларга берилган чегирмалар» счётини ёпиш:

дебет 9010 «Тайёр маҳсулотларни сотишдан даромадлар» счёти;

кредит 9050 «Харидор ва буюртмачиларга берилган чегирмалар» счёти.

109. Харидорнинг тозаланмаган донни қуритиш ва тозалаш бўйича кўрсатилган хизмат харажатларини қоплаш учун чегирмалар олиши билан боғлиқ операцияларнинг бухгалтерия ҳисоби 6011 «Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўловлар - тизим ичида» счётининг дебетида «9030 «Ишлар бажариш ва хизматлар кўрсатишдан даромадлар» счёти билан боғланган ҳолда акс эттирилади.

110. Дон маҳсулотлари корхоналарида молиявий захирани шакллантириш ва ундан фойдаланиш тартиби қонунчилик ҳужжатлари билан белгиланади.

111. Дон маҳсулотлари корхоналари бухгалтерия ҳисобида кўрсатилган захирани шакллантириш ва ундан фойдаланиш учун 1710 «Донни сақлаш, қуритиш, тозалаш, қайта жойлаштириш ва қайта ишлаш жараёнида юзага келган камайиш ва йўқотишларни қоплаш учун молиявий захира» счёти ишлатилади. 1710 «Донни сақлаш, қуритиш, тозалаш, қайта жойлаштириш ва қайта ишлаш жараёнида юзага келган камайиш ва йўқотишларни қоплаш учун молиявий захира» счёти бўйича аналитик ҳисоб ҳар бир экинга партиялар кесимида очилади.

112. Молиявий захирани шакллантириш бухгалтерия ҳисобида қуйидаги тарзда акс эттирилади:

а) қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқарувчиларидан донни сотиб олишда натура ҳолидаги чегирмалар (доннинг физик ва ҳисобга олинган оғирлиги ўртасидаги фарқи) суммасига:

дебет 1010 «Хом ашё ва материаллар» счёти;

кредит 1710 «Донни сақлаш, қуритиш, тозалаш, қайта жойлаштириш ва қайта ишлаш жараёнида юзага келган камайиш ва йўқотишларни қоплаш учун молиявий захира» счёти;

б) қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқарувчиларидан донни сотиб олишда пул чегирмалари суммасига:

дебет 6012 «Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўловлар — тизимдан ташқари» счёти;

кредит 1710 «Донни сақлаш, қуритиш, тозалаш, қайта жойлаштириш ва қайта ишлаш жараёнида юзага келган камайиш ва йўқотишларни қоплаш учун молиявий захира» счёти;

в) қайта ишланаётган доннинг ҳақиқий ҳажмига сифат кўрсаткичлари (намлик ва ифлослик аралашмаси) фарқи бўйича пул кўринишида ҳисобланадиган, донни сақлаш ва бошқа жойга кўчириш жараёнидаги камайишлар ва йўқотишларнинг ҳисоб-китоб суммасига:

дебет 2010 «Асосий ишлаб чиқариш» счёти;

кредит 1710 «Донни сақлаш, қуритиш, тозалаш, қайта жойлаштириш ва қайта ишлаш жараёнида юзага келган камайиш ва йўқотишларни қоплаш учун молиявий захира» счёти;

г) доннинг тизим ичида бошқа жойга ўтказилиши (ташиш) вақтида бошқа дон маҳсулотлари корхоналаридан олинган ҳақиқий ҳажмдаги доннинг сифат кўрсаткичлари (намлиги ва ифлослиги аралашмаси) фарқи бўйича пул кўринишида ҳисобланадиган, намлик ва ифлослиги аралашмаси бўйича чегирмалар суммасига:

дебет 6011 «Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўловлар — тизим ичида» счёти;

кредит 1710 «Донни сақлаш, қуритиш, тозалаш, қайта жойлаштириш ва қайта ишлаш жараёнида юзага келган камайиш ва йўқотишларни қоплаш учун молиявий захира» счёти;

д) юклаб жўнатилаётган доннинг ҳақиқий ҳажмига сифат кўрсаткичлари (намлиги ва ифлослиги аралашмаси) фарқи бўйича пул кўринишида ҳисобланадиган, намлик ва ифлослиги аралашмаси бўйича устамалар суммасига:

дебет 9120 «Сотилган товарларнинг таннархи» счёти;

кредит 1710 «Донни сақлаш, қуритиш, тозалаш, қайта жойлаштириш ва қайта ишлаш жараёнида юзага келган камайиш ва йўқотишларни қоплаш учун молиявий захира» счёти;

113. Молиявий захирадан фойдаланишни бухгалтерия ҳисобида акс эттириш қуйидаги тартибда амалга оширилади:

а) қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқарувчиларидан донни сотиб олиш вақтида ундириладиган натура ҳолидаги устамалар (доннинг физик ва ҳисобга олинган оғирлиги ўртасидаги фарқи) суммасига:

дебет 1710 «Донни сақлаш, қуритиш, тозалаш, қайта жойлаштириш ва қайта ишлаш жараёнида юзага келган камайиш ва йўқотишларни қоплаш учун молиявий захира» счёти;

кредит 1010 «Хом ашё ва материаллар» счёти;

б) қишлоқ хўжалик ишлаб чиқарувчиларидан донни сотиб олиш вақтидаги пул устамалари суммасига:

дебет 1710 «Донни сақлаш, қуритиш, тозалаш, қайта жойлаштириш ва қайта ишлаш жараёнида юзага келган камайиш ва йўқотишларни қоплаш учун молиявий захира» счёти;

кредит 6012 «Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўловлар — тизимдан ташқари» счёти;

в) амалда қайта ишланадиган доннинг ҳажмида сифат кўрсаткичлари (намлик ва ифлослик аралашмаси) фарқига пул кўринишида ҳисобланадиган, доннинг сифат кўрсаткичлари ёмонлашганида физик оғирлиги ошишини ҳисоб-китоб суммасига:

дебет 1710 «Донни сақлаш, қуритиш, тозалаш, қайта жойлаштириш ва қайта ишлаш жараёнида юзага келган камайиш ва йўқотишларни қоплаш учун молиявий захира» счёти;

кредит 2010 «Асосий ишлаб чиқариш» счёти;

г) доннинг тизим ичида бошқа жойга ўтказилиши (ташиш)да бошқа дон маҳсулотлари корхоналаридан амалда олинган доннинг физик ҳажми сифат кўрсаткичлари (намлиги ва ифлослиги аралашмаси) фарқи бўйича пул кўринишида ҳисобланадиган, намлик ва ифлослик аралашмаси бўйича устамалар суммасига:

дебет 1710 «Донни сақлаш, қуритиш, тозалаш, қайта жойлаштириш ва қайта ишлаш жараёнида юзага келган камайиш ва йўқотишларни қоплаш учун молиявий захира» счёти;

кредит 6011 «Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўловлар — тизим ичида» счёти;

д) юклаб жўнатилаётган доннинг ҳақиқий ҳажми сифат кўрсаткичлари (намлиги ва ифлослиги аралашмаси) фарқи бўйича пул кўринишида ҳисобланадиган, намлик ва ифлослик аралашмаси бўйича чегирмалар суммасига:

дебет 1710 «Донни сақлаш, қуритиш, тозалаш, қайта жойлаштириш ва қайта ишлаш жараёнида юзага келган камайиш ва йўқотишларни қоплаш учун молиявий захира» счёти;

кредит 9120 «Сотилган товарлар таннархи» счёти;

е) механизациялашган тозалаш ва ишлов беришга берилган доннинг қиймати ва қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда ишлов бериш вақтида йўқотишлар каби ҳисобдан чиқариладиган, ишлов беришдан кейин олинган асосий маҳсулотлар (сифатли дон), қўшимча маҳсулотлар ва ҳисобга олиш баҳоси бўйича чиқитлар қиймати ўртасидаги фарқ суммасига:

дебет 1710 «Донни сақлаш, қуритиш, тозалаш, қайта жойлаштириш ва қайта ишлаш жараёнида юзага келган камайиш ва йўқотишларни қоплаш учун молиявий захира» счёти;

кредит 2312 «Элеваторлар ва омборхоналарда донни механизациялашган тозалаш ва қўшимча ишлов бериш бўйича ёрдамчи ишлаб чиқариш» счёти;

ж) донни сақлаш жойларини тозалаш далолатномалари тузилганидан кейин, шунингдек инвентаризация натижалари бўйича қарорлар қабул қилинганидан кейин намлик ва ифлослик аралашмаси бўйича сифатининг яхшиланиши ҳисобига ҳосил бўладиган оқланган камомад суммасига, 5910 «Камомадлар ва қийматликларнинг бузилишидан йўқотишлар» счётида ҳисобга олинадиган етишмайдиган дон ва дон маҳсулотлари қиймати суммасига:

дебет 1710 «Донни сақлаш, қуритиш, тозалаш, қайта жойлаштириш ва қайта ишлаш жараёнида юзага келган камайиш ва йўқотишларни қоплаш учун молиявий захира» счёти;

кредит 5910 «Камомадлар ва қийматликларнинг бузилишидан йўқотишлар» счёти.

114. Кўп компонентли омихта ем компонентлари меъёрий дозаторлари билан ишловчи омихта ем цехлари ва корхоналари бўйича бундай ҳисоблар тузилмайди ва захиралар яратилмайди.

115. Агарда доннинг барча партиялари тугаганидан кейин ва намлик, ифлослик аралашмаси бўйича сифати яхшиланганлиги ҳисобига ҳосил бўлган камомад қиймати ҳисобдан чиқарилганидан, қонунчилик ҳужжатларида кўзда тутилган мақсадларда молиявий захира маблағлари ишлатилганидан кейин 1710 «Донни сақлаш, қуритиш, тозалаш, қайта жойлаштириш ва қайта ишлаш жараёнида юзага келган камайиш ва йўқотишларни қоплаш учун молиявий захира» счётида йил якунида фойдаланилмаган маблағлар қолса, бу маблағлар махсус ҳисоб-китоб бўйича кейинги йилга ўтаётган дон захираларидаги оқланган камомадларни қоплаш учун зарур молия захираси маблағлари чиқариб ташланган ҳолда 9390 «Бошқа операцион даромадлар» счётига ўтказилиши лозим.

116. Молиявий захирани шакллантириш ва ундан фойдаланишни бухгалтерия ҳисобида акс эттириш бўйича мисоллар мазкур Йўриқноманинг 1, 2 ва 7-иловаларида келтирилади.

117. Давлат эҳтиёжлари учун навли ва дурагай дон уруғликларини қабул қилиш, асосан уруғчилик хўжаликларида навни янгилаш ва навни алмаштиришни ўтказиш учун қишлоқ хўжалик корхоналарига зарурий ёрдам кўрсатиш мақсадида ҳамда бошоқли дон экинларининг навли ва дурагай дон уруғларини давлат фондини шакллантириш учун, ихтисослаштирилган дон маҳсулотлари корхоналари томонидан амалга оширилади.

Дон маҳсулотлари корхоналарига келиб тушган навли ва дурагай дон уруғлари белгиланган шаклдаги ҳужжатларга эга бўлиши зарур. Уруғликларга берилган ҳужжатларда топширилаётган экин ва навга (гибридга) тегишли бўлган барча устунлар тўлдирилиши лозим.

118. Ҳар бир келиб тушаётган бир турдаги уруғликлар партияси навга оид ҳужжатга эга бўлиши зарур.

Навга оид ҳужжат бўлмаган, ушбу экин учун у тўлиқ тўлдирилмаган ёки ҳужжатда кўрсатилган топширилаётган дон сифати номувофиқ бўлган тақдирда, партиялар қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда оддий дон сифатида қабул қилиниши мумкин.

119. Топширувчидан навли уруғликларини қабул қилишда олинадиган уруғликнинг нав ва экин ҳужжатлари корхонанинг бухгалтерия хизматида ҳисоб-китоб ҳужжатлари билан бирга белгиланган тартибда сақланади.

120. Дон маҳсулотлари корхоналари кондицияли уруғликларни, шунингдек кондицияга етмаган уруғликларни (кейинги ўринларда — уруғлик материал) қабул қилади. Уруғлик стандартининг 1, 2, 3-синф талабларига жавоб берадиган навланган кондицияли дон кондицияли уруғлик ҳисобланади. Уруғлик стандарти (ГОСТ 10467-76)га мувофиқ бўлмаган районлаштирилган ва истиқболли навларнинг уруғлик дони кондицияга етмаган уруғликлар деб ҳисобланади.

121. Қишлоқ хўжалиги корхоналари дон маҳсулотлари корхоналарининг уруғлик тозалайдиган цехларини амалдаги ГОСТга мувофиқ бўлган ҳақиқий намлиги ва сифати бўйича ишлов беришдан кейин белгиланган ҳажмдаги 1-синф уруғлик навларининг олинишини таъминлайдиган лозим миқдордаги уруғлик материаллари билан таъминлайди.