Ўзбекистон Республикасининг «Ўзбекистон Республикасининг Марказий банки тўғрисида»ги Қонунига мувофиқ Ўзбекистон Республикаси Марказий банки бошқаруви қарор қилади:

1. Кредит ва тўлов ташкилотлари, тўлов тизими операторлари томонидан жисмоний шахсларга масофадан молиявий хизматлар кўрсатишда ахборот хавфсизлиги ва киберхавфсизликни таъминлаш ҳамда фрод ҳолатларининг олдини олиш бўйича минимал талаблар тўғрисидаги низом иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Мазкур қарор Ўзбекистон Республикаси Бош прокуратураси, Давлат хавфсизлик хизмати, Рақамли технологиялар вазирлиги ва Ички ишлар вазирлиги билан келишилган.

3. Мазкур қарор расмий эълон қилинган кундан эътиборан уч ойдан кейин кучга киради.

Мазкур Низом кредит ва тўлов ташкилотлари, тўлов тизими операторлари томонидан жисмоний шахсларга масофадан молиявий хизматлар кўрсатишда ахборот хавфсизлиги ва киберхавфсизликни таъминлаш ҳамда фрод ҳолатларининг олдини олиш бўйича минимал талабларни белгилайди.

1. Мазкур Низомда белгиланган талаблар минимал ҳисобланиб, кредит ва тўлов ташкилотлари, тўлов тизими операторлари ўзининг ички қоидаларига асосан ўз мижозларини фрод ҳолатларидан ҳимоя қилиш бўйича қўшимча ташкилий ва техник чора-тадбирларни амалга ошириши мумкин.

2. Ушбу Низомда қуйидаги асосий тушунчалар қўлланилади:

ахборот хавфсизлиги — ахборот соҳасида шахс, жамият ва давлат манфаатларининг ҳимояланганлик ҳолати;

аутентификация — фойдаланувчи, дастур, қурилма ёки маълумотларнинг ҳақиқийлигини тасдиқлаш тартиб-таомили;

биометрик идентификация — битта жисмоний шахс билан боғланган биометрик идентификатор(лар)ни топиш ва қайтариш учун биометрик рўйхатга олишлар маълумотлар базасидан қидириш жараёни;

фрод ҳолатлари — ахборот технологияларидан фойдаланиб содир этилган фирибгарлик ва (ёки) ўғрилик ҳолатлари;

ҳисобга олиш ёзуви (аккаунт) — фойдаланувчининг ахборот тизимидаги шахсий қайдномаси. У фойдаланувчига тизимдаги маълум ресурслар ва хизматлардан фойдаланиш имкониятини беради;

идентификатор — объектни тавсифловчи ва уни бошқа кўплаб объектлар орасида ажратиб кўрсатиш имконини берувчи код ёки рамзий ном;

идентификация — фойдаланувчиларнинг шахсини аниқлаш мақсадида уларга идентификатор (ноёб номлар) тайинлаш ёки тайинланган идентификаторларни (ноёб номлар) идентификаторлар рўйхати билан солиштириш;

киберхавфсизлик — кибермаконда шахс, жамият ва давлат манфаатларининг ташқи ва ички таҳдидлардан ҳимояланганлик ҳолати;

онлайн кредит (микроқарз) — кредит ташкилотлари томонидан жисмоний шахс бўлган қарз олувчига тўловлилик, муддатлилик ва қайтариш шартлари асосида масофадан молиявий хизматларни кўрсатувчи ахборот тизимлари орқали бериладиган пул маблағлари;

OTP kod (One-Time Password) — бу фойдаланувчининг шахсини идентификация қилиш ёки аутентификациядан ўтказиш жараёнида қўлланиладиган, фақат битта аутентификация сессияси ёки амалий операция учун мўлжалланган, автоматик тарзда яратиладиган бир марталик тасдиқлаш коди;

PUSH-хабар — фойдаланувчининг мобил иловасига автоматик равишда тўғридан тўғри юбориладиган хабар;

сессия — фойдаланувчининг тизим, дастур ёки веб-сайт билан ўзаро алоқада бўлган вақт оралиғи;

SDK (Software Development Kit) — бу муайян операцион тизим, дастурий муҳит ёки хизмат билан интеграциялашган ҳолда янги дастурий маҳсулотлар (иловалар, функциялар ёки модуллар)ни ишлаб чиқиш, тест қилиш ва интеграциялаш имконини берувчи дастурий воситалар, кутубхоналар, интерфейслар (API), ҳужжатлар, намунавий кодлар ва бошқа ёрдамчи ресурслар мажмуасидан иборат тўплам;

масофадан молиявий хизматлар кўрсатиш — кредит ва тўлов ташкилотлари томонидан жисмоний шахсларга масофадан молиявий хизматларни кўрсатувчи ахборот тизимлари (мобил иловалар, веб-ресурс ва бошқалар) орқали нақд пулсиз шаклда молиявий хизматларни тақдим этиш жараёни.

3. Кредит ва тўлов ташкилотлари масофадан молиявий хизматлар кўрсатишда ахборот хавфсизлиги ва киберхавфсизликни таъминлаш ҳамда фрод ҳолатларининг олдини олиш бўйича қонунчиликда белгиланган талабларнинг бузилиш ҳолатлари тўғрисида Ўзбекистон Республикаси Марказий банкига (бундан буён матнда Марказий банк деб юритилади) зудлик билан ёзма ёки электрон шаклда маълумот бериши лозим.

4. Кредит ва тўлов ташкилотлари янги масофадан молиявий хизматларни кўрсатувчи ахборот тизимини киберхавфсизлик талабларига мувофиқлиги юзасидан қонунчиликда белгиланган тартибда экспертизадан ўтказиши лозим.

Кредит ва тўлов ташкилотларининг ахборот хавфсизлиги ва киберхавфсизликни таъминлаш хизмати олинган экспертиза хулосаси асосида масофадан молиявий хизматларни кўрсатувчи ахборот тизимининг киберхавфсизликни таъминлашга доир таваккалчиликларни баҳолаши ҳамда ижобий натижага эришганидан кейин амалиётга жорий этиши шарт.

5. Кредит ва тўлов ташкилотлари масофадан молиявий хизматларни кўрсатувчи ахборот тизимлари, веб-ресурслар ва мобил иловаларида фойдаланувчиларни рўйхатдан ўтказиш жараёнида қуйидаги талабларга риоя этишлари шарт:

фойдаланувчини рўйхатдан ўтказиш ва банк картасини мобил иловага бириктириш жараёнларини алоҳида аутентификация орқали амалга ошириш;

фойдаланувчининг телефон рақами ва жисмоний шахснинг шахсий идентификация рақами (бундан буён матнда ЖШШИР деб юритилади) мос келишини текшириш, мослик аниқланмаган тақдирда мобил иловада рўйхатдан ўтказиш ва (ёки) банк картасини бириктиришга йўл қўймаслик ҳамда бу ҳақда фойдаланувчига СМС-хабарнома орқали хабар юбориш;

фойдаланувчи тизимда рўйхатдан ўтгандан сўнг мобил иловадаги ҳисобга олиш ёзувига (аккаунтга) логин ва паролни қайтадан териб, телефон рақамига юборилган OTP кодни киритган ҳолда аутентификациядан ўтишини таъминлаш;

фойдаланувчининг ҳисобга олиш ёзуви (аккаунти) тизимда рўйхатдан ўтгандан сўнг, фойдаланувчининг фаол сессияси ҳисобга олиш ёзувидан (аккаунтдан) чиқариб юборилиши ва фойдаланувчи мобил иловага банк картасини алоҳида ОТП-кодни киритиб, биометрик идентификациядан ўтган ҳолда бириктиришини таъминлаш;

фойдаланувчининг телефон рақами ва у бириктирмоқчи бўлган банк картасининг СМС-хабарнома хизматига уланган телефон рақами бир-биридан фарқ қилганда банк картасини бириктириш жараёнини тўхтатиш ва мобил иловада фойдаланувчига мазкур ҳолат тўғрисида PUSH-хабар юбориш;

ОТП кодининг белгилари сони 6 тадан кам бўлмаслиги, рақамлар ва лотин алифбосидаги харфлар бирикмасидан иборат бўлиши (А — З, а — з, 0 — 9), амал қилиш муддати 59 сониядан ошмаслиги ҳамда у 3 маротаба нотўғри киритилганда автоматик тарзда ўз кучини йўқотишини таъминлаш;

ОТП кодни 3 маротаба нотўғри киритган фойдаланувчининг тизимдаги ҳаракатларини 15 дақиқа давомида вақтинча чеклаш, кейинги чекловларни ички қоидалардан келиб чиқиб белгилаш ҳамда ҳолат ҳақида фойдаланувчига СМС-хабарнома орқали хабар бериш.

6. Кредит ва тўлов ташкилотлари фойдаланувчиларни масофадан биометрик идентификациядан ўтказишда ҳаётийлик факторларини (liveness detection) аниқлаш функциясига эга ҳамда ушбу функцияси реал вақт режимида фаол ишлайдиган биометрик идентификация тизимидан фойдаланишлари шарт.

Кредит ва тўлов ташкилотлари масофадан молиявий хизматларни кўрсатувчи ахборот тизимларига кириш учун фойдаланувчиларни масофадан биометрик идентификациядан ўтказиш вазифасини мазкур фаолият билан шуғулланувчи ташкилотларга топширган тақдирда улар билан тузиладиган шартномаларга ушбу ташкилотларнинг ахборот тизимида юзага келган заифлик ёки носозликлар оқибатида фойдаланувчиларга етказилган моддий зарарлар уларнинг ҳисобидан қопланишига доир талабларни киритиши лозим.

7. Мобил иловада рўйхатдан ўтган фойдаланувчи ҳисобга олиш ёзувига (аккаунтга) фақат ушбу шахсга (яқин қариндошларни истисно қилган ҳолда) тегишли бўлган банк ҳисобварағи, банк картаси ва электрон ҳамёнларни бириктиришга ҳамда ушбу ҳисобга олиш ёзуви (аккаунт) орқали жисмоний шахслар ўртасида нақд пулсиз ўтказмаларни (бундан буён матнда П2П ўтказмалар деб юритилади) амалга оширишга рухсат берилади.

Бунда, яқин қариндошларга қариндош ёки қуда томондан қариндош бўлган шахслар, яъни ота-она, туғишган ва ўгай ака-ука ва опа-сингиллар, эр-хотин, фарзанд, шу жумладан фарзандликка олинганлар, бобо, буви, неваралар, шунингдек эр-хотиннинг ота-онаси, туғишган ва ўгай ака-ука ва опа-сингиллари киради.

8. Барча П2П ўтказмалари OTP код билан тасдиқланган ҳолда амалга оширилиши лозим. Веб-сайтлар орқали П2П ўтказмаларни амалга ошириш мумкин эмас.

9. Онлайн кредит (микроқарз) ва омонатлар билан боғлиқ операциялар ҳамда П2П ўтказмаларини тасдиқлаш учун юбориладиган OTP кодлар фойдаланувчининг рўйхатдан (аутенфикациядан) ўтган, OTP код келиб тушган қурилмасида амал қилиши ва бошқа қурилмаларда қўлланишининг олди олиниши лозим.

10. Мавжуд ҳисобга олиш ёзувига (аккаунтга) кириш, паролини тиклаш ёки бошқа қурилмадан кириш, рўйхатдан ўтиш ва банк картасини бириктириш жараёнлари фақатгина биометрик идентификациядан ўтган ҳолда амалга оширилиши лозим.

11. Мавжуд ҳисобга олиш ёзувига (аккаунтга) бошқа қурилмадан кириш ёки унинг паролини қайта тиклаш жараёнида ушбу аккаунтга боғланган барча банк карталари мобил иловадан автоматик тарзда чиқариб юборилиши ҳамда ушбу қурилмада банк карталари бўйича молиявий операциялар тарихи ўчириб юборилиши лозим.

Бунда мавжуд ҳисобга олиш ёзувига (аккаунтга) бошқа қурилмадан кирган фойдаланувчи мазкур Низомнинг 10-бандида белгиланган тартибда банк карталарини бириктириши мумкин.

12. Кредит ва тўлов ташкилотлари масофадан молиявий хизматларни кўрсатувчи ахборот тизимлари, мобил иловалар ва уларнинг веб-талқинидан фойдаланувчиларнинг қурилмаларини рўйхатдан ўтказиш ва мониторинг қилишда қуйидаги талабларга риоя этишлари шарт:

мобил қурилманинг техник идентификация ва дастурий параметрлари автоматик тарзда аниқланиши ва маълумотлар базасида сақланишини таъминлаш;

фойдаланувчининг ҳисобга олиш ёзувига (аккаунтга) рўйхатдан ўтмаган қурилмадан киришга уриниш ҳолати аниқланганда у тўғрисида аккаунт эгасига қурилманинг техник параметрларини (қурилма номи, модели, операцион тизими, IP-манзили) кўрсатган ҳолда СМС-хабарнома орқали огоҳлантириш юбориш;

СМС-хабарномада ушбу ҳаракатлар ҳисобга олиш ёзуви (аккаунт) эгаси томонидан бажарилмаган бўлса зудлик билан аккаунтга кириш паролини ўзгартириш лозимлиги ҳақида маълумот мавжуд бўлиши;

янги қурилмадан мавжуд аккаунтга киришга фақатгина аутентификация жараёни якунланиб, фойдаланувчи биометрик идентификациядан ўтганидан сўнг рухсат бериш.

13. Фойдаланувчи мобил илова ёки унинг веб-талқинида ҳеч қандай ҳаракатни амалга оширмаганда ушбу сессиянинг амал қилиш вақти 3 дақиқадан ошмаслиги керак. Бунда белгиланган вақт тугаганидан кейин сессия автоматик тарзда тугатилиши ва қайта аутентификация талаб қилиниши лозим.

14. Фойдаланувчининг ҳисобга олиш ёзувига (аккаунтга) рухсатсиз киришга уриниш ёки унинг аутентификация маълумотлари учинчи шахсларга ошкор бўлган ҳолатлар аниқланганда кредит ва тўлов ташкилотлари тизимга кириш имкониятини тўхтатиши ва ушбу ҳисобга олиш ёзувига (аккаунтга) фақат биометрик идентификациядан ўтган ҳолда қайта киришга рухсат бериши лозим. Бунда фойдаланувчига мазкур ҳолат ҳақида СМС-хабарнома орқали дарҳол хабар берилиши лозим.

Фойдаланувчининг мобил қурилмасида зарарли дастурлар борлиги ёки масофадан бошқарилаётганлиги аниқланганда кредит ва тўлов ташкилотлари мижозга ушбу ҳолат ҳақида зудлик билан СМС-хабарнома орқали хабар бериши лозим. СМС-хабарномада фойдаланувчига ҳолатни аниқлаштириш мақсадида кредит ва тўлов ташкилоти билан боғланиши зарурлиги қайд этилиши шарт.

15. Кредит ва тўлов ташкилотлари мобил иловаси ўрнатилган қурилмада аудио/видео қўнғироқлар (шу жумладан, мессенжерлар орқали аудио/видео қўнғироқлар) амалга оширилаётган вақтда ҳамда масофадан бошқариш ҳолатида мобил иловадан фойдаланиш имкониятини чеклашлари шарт.

16. Мобил илова ва унинг веб-талқинида фойдаланувчининг ҳисобга олиш ёзуви (аккаунти) доирасида «Актив сессиялар» (Active Sessions) номли алоҳида бўлим жорий этилиши ва у қуйидаги функционал имкониятларга эга бўлиши лозим:

қандай қурилма(лар), браузер(лар) ва IP манзил(лар) орқали фаол сессия(лар) мавжуд эканлиги тўлиқ кўрсатилган бўлиши;

ҳар бир сессия учун қурилма номи ва операцион тизим, браузер номи ва версияси, IP манзили, сессия бошланган вақти, жорий фаол сессия белгиси (агар ушбу сессия фойдаланувчининг ҳозирги фаол браузерида очилган бўлса) тўғрисидаги маълумотларни ўз ичига олган бўлиши;

ҳар бир сессия ёнида «Сессияни тугатиш» (Log out/Terminate) тугмаси мавжуд бўлиши ва фойдаланувчи исталган вақтда сессияни тугата олиши.

17. Кредит ва тўлов ташкилотлари мобил илова орқали амалга ошириладиган ҳар бир молиявий амалиёт (банк ҳисобварақлари бўйича пул ўтказмалари, П2П ўтказмалари, хизматлар учун тўловлар ва бошқа операциялар) фойдаланувчи томонидан тасдиқланишидан олдин, фойдаланувчига ушбу амалиёт айнан мижознинг ўзи томонидан, фирибгарлар аралашувисиз бажарилаётганлигини мустақил равишда тасдиқловчи огоҳлантириш хабарини кўрсатиши шарт.

Огоҳлантириш хабари фойдаланувчи томонидан тасдиқлангандан сўнг молиявий амалиётнинг бажарилиши давом эттирилиши лозим.

18. Онлайн кредит (микроқарз) олиш бўйича ариза келиб тушгандан сўнг, кредит ташкилоти дастлаб фойдаланувчи тўғрисидаги маълумотларни кредит бюролари томонидан юритиладиган Кредит битимини тузиш тақиқланган шахслар реестридан (бундан буён матнда реестр деб юритилади) текшириши шарт.

Фойдаланувчи тўғрисидаги маълумотлар реестрда мавжудлиги аниқланса, онлайн кредит (микроқарз) расмийлаштириш жараёни тўхтатилади ва фойдаланувчининг телефон рақамига аризанинг рад этиш сабаби кўрсатилган ҳолда СМС-хабарнома юборилади.

Фойдаланувчи тўғрисидаги маълумотлар реестрда мавжудлиги аниқланмаса, онлайн кредит (микроқарз) ажратиш жараёни давом эттирилади.

19. Кредит ташкилоти онлайн кредит (микроқарз) ажратишда фойдаланувчининг қарз юки кўрсаткичи ва тўлов қобилиятини баҳолаш мақсадида кредит бюроларига қуйидаги маълумотларни ўз ичига олган сўров юборади:

ариза берилган вақт;

аризачининг розилик берган вақти;

аризачининг ЖШШИРи;

кредитнинг фоиз ставкаси;

кредит муддати;

кредит суммаси;

кредит тури;

валюта тури;

кредит тарихини ўрганиш мақсади.

20. Кредит бюролари бир ЖШШИР бўйича бир вақтнинг ўзида бир нечта кредит ташкилотларидан сўров келиб тушганда фақат биринчи сўров юборган кредит ташкилотининг сўровига жавоб бериши шарт.

Биринчи бўлиб сўров юборган кредит ташкилоти ушбу ЖШШИР бўйича онлайн кредит (микроқарз) ажратмаслик тўғрисида кредит бюроларига маълум қилган тақдирда кредит бюролари ушбу ЖШШИР бўйича кейинги сўров юборган кредит ташкилотининг сўровига жавоб бериши керак.

Агар биринчи сўров юборган кредит ташкилоти ушбу ЖШШИР бўйича онлайн кредит (микроқарз) расмийлаштирилганлигини маълум қилса, кредит бюролари мазкур ЖШШИР бўйича бошқа кредит ташкилотларига 24 соат давомида сўров қабул қилинмаслиги тўғрисида маълумот беради.

21. Кредит ташкилоти олинган маълумотлар асосида ўзининг ички қоидаларидан келиб чиқиб, онлайн кредит (микроқарз) ажратиш ёки ажратмаслик тўғрисида қарор қабул қилади.

22. Кредит ташкилоти онлайн кредит (микроқарз) ажратиш тўғрисида қарор қабул қилса, ариза юборган фойдаланувчига унинг мавжуд қарздорликларининг умумий миқдори (агар мавжуд бўлса) ҳамда тақдим этиладиган онлайн кредит (микроқарз)нинг тўлиқ қийматини кўрсатган ҳолда мобил иловада PUSH-хабар ва телефон рақамига СМС-хабарнома юбориш орқали хабар беради.

Бунда фойдаланувчига унга юборилган хабардан келиб чиқиб, онлайн кредит (микроқарз) расмийлаштириш жараёнини давом эттириш ёки берган аризасини бекор қилиш имконияти тақдим этилиши, шунингдек фойдаланувчи аризани бекор қилган тақдирда унга қисқа вақт ичида онлайн кредит (микроқарз) олиш бўйича қайта ариза юбориш имконияти берилиши лозим.

23. Кредит ташкилотлари онлайн кредит (микроқарз) ажратиш бўйича шартнома расмийлаштирилганидан сўнг, пул маблағларини фойдаланувчига ўтказиб беришдан олдин фойдаланувчини масофавий биометрик идентификациядан ўтказиши шарт.

24. Кредит ташкилотлари томонидан онлайн кредит (микроқарз) ажратиш натижалари (онлайн кредит (микроқарз) расмийлаштирилган ёки рад этилганлиги тўғрисидаги маълумотлар реал вақт режимида кредит бюроларига тақдим этилиши шарт.

25. Онлайн кредит (микроқарз) расмийлаштириш жараёнида қарз юки кўрсаткичи ва кредит қобилиятини баҳолаш (скоринг) учун юбориладиган сўровлар мониторинг қилиш учун юбориладиган сўровлардан алоҳида белгилар (идентификаторлар) билан фарқ қилиши лозим.

26. Кредит ташкилотлари ўзининг ички қоидаларидан келиб чиқиб, онлайн кредит (микроқарз) ажратиш жараёнида содир этиладиган фрод ҳолатларининг олдини олиш бўйича қўшимча чораларни кўради.

27. Кредит ва тўлов ташкилотлари ўз мобил иловасида фойдаланувчининг ҳисобга олиш ёзуви (аккаунти) доирасида «Фирибгарлик ҳақида хабар бериш» номли алоҳида бўлимни жорий этиши шарт. Мазкур бўлим босилганда алоҳида ойна (форма) очилиши ва унда қуйидаги маълумотларни киритиш учун майдонлар тақдим этилиши лозим:

фойдаланувчининг Ф.И.О.;

паспорт ёки идентификация ID-карта рақами ва серияси;

туғилган куни;

ҳисобга олиш ёзувида (аккаунтда) рўйхатдан ўтган телефон рақами;

фирибгарлик ҳолатининг қисқача тавсифи;

йўқотилган пул маблағининг миқдори;

ҳолат содир этилган вақт.

28. Масофадан туриб онлайн кредит (микроқарз) ажратиш жараёнида содир этилган фрод ҳолати натижасида фойдаланувчи номига онлайн кредит (микроқарз) расмийлаштирилган тақдирда фойдаланувчи мазкур ҳолат бўйича ички ишлар органларига ариза билан мурожаат қилади.

29. Ички ишлар органлари фуқаро (фойдаланувчи) томонидан берилган ариза асосида содир этилган фрод ҳолати юзасидан терговга қадар текширув, суриштирув, дастлабки тергов ҳаракатларини амалга оширади.

Терговга қадар текширув, суриштирув, дастлабки тергов ҳаракатларида онлайн кредит (микроқарз) фрод ҳолати натижасида расмийлаштирилганлиги аниқланганда фуқаронинг жабрланувчи деб эътироф этилганлиги тўғрисидаги суриштирувчи, терговчи, прокурор қарори ёки суднинг ажрими онлайн кредит (микроқарз)ни расмийлаштирган ахборот тизими (мобил илова, веб-талқин ва бошқалар) эгаси бўлган кредит ташкилотига юборилади.

30. Кредит ташкилоти фрод ҳолати натижасида номига онлайн кредит (микроқарз) расмийлаштирилган фуқаронинг жабрланувчи деб эътироф этилганлиги тўғрисидаги суриштирувчи, терговчи, прокурорнинг қарори ёки суднинг ажрими келиб тушган кундан бошлаб мазкур онлайн кредит (микроқарз) ва у билан боғлиқ фоизлар, неустойка, жарималарни ҳисоблашни ҳамда жабрланувчи деб эътироф этилган шахсдан ундиришни тўхтатади.

31. Кредит ташкилоти томонидан онлайн кредит (микроқарз) расмийлаштирилиши ва у билан боғлиқ бошқа тўловлар жабрланувчидан ундирилган ҳолатларда ушбу тўловлар кредит ташкилоти томонидан жабрланувчининг банк картасига ёки у кўрсатган ҳисобварағига суднинг қарори ёки ажрими асосида қайтарилади.

Мазкур тўловлар суднинг қарори ёки ажрими қонуний кучга кирган кундан бошлаб ўн беш кун муддатда амалга оширилади.

32. Кредит ташкилоти онлайн кредит (микроқарз) ажратиш билан боғлиқ фрод ҳолатини содир этган шахсдан етказилган моддий зарарни регресс тартибида ундириш мақсадида:

дастлабки тергов ва судда фуқаровий даъвогар сифатида иштирок этади;

ишда айбланувчи тариқасида жалб этилиши лозим бўлган шахс аниқланганда моддий зарарни ундан ўз ҳисобига ундириш бўйича талабларни киритади;

қонунчиликда белгиланган тартибда бошқа ҳаракатларни амалга оширади.

33. Кредит ташкилоти фрод ҳолатига шубҳа қилганда ҳолат ва далилларни қайта текшириш бўйича терговга қадар текширув, суриштирув, дастлабки тергов ҳаракатлари ёки суднинг қарори устидан қонунчиликда белгиланган тартибда шикоят қилиши мумкин.

34. Суриштирув, дастлабки тергов натижалари ёки суднинг қарорига асосан фрод ҳолати юз бермаганлиги аниқланганда кредит ташкилоти онлайн кредит (микроқарз) ва у билан боғлиқ фоизлар, неустойка, жарималарни ҳисоблашни ҳамда жабрланувчи деб эътироф этилган шахсдан ундиришни давом эттиради.

35. Кредит ташкилоти онлайн кредит (микроқарз) расмийлаштириш билан боғлиқ фрод ҳолатлари бўйича келиб тушган мурожаатлар, ўтказилган текширув натижалари ҳамда қопланган зарарлар тўғрисидаги маълумотларни ҳар чоракда Марказий банкка электрон шаклда тақдим этади.

36. Кредит ва тўлов ташкилотлари, тўлов тизими операторлари банк карталари, ҳисобварақлар, мобил иловадаги ҳисобга олиш ёзувлари (аккаунтлар) ҳамда электрон ҳамёнлар билан боғлиқ фрод ҳолатларни аниқлаш ва олдини олиш мақсадида сессион, транзакцион антифрод ва уяли алоқа даражасида ахборот хавфсизлигини таъминлаш тизимларини жорий этишлари лозим.

37. Шубҳали фаолият ва фрод ҳолатларини аниқлаш ҳамда олдини олиш бўйича кредит ва тўлов ташкилотларида жорий қилинган транзакцион антифрод тизимлари қуйидаги умумий талабларга жавоб бериши керак:

фойдаланувчиларнинг тўловларини (банк ҳисобварақлари бўйича пул ўтказмалари, П2П ўтказмалар, хизматлар учун тўловлар) амалга оширишдан олдин таҳлил қилиши ва фрод ҳолатларининг белгиларини аниқлаши;

фрод ҳолати белгиларига эга бўлган тўлов амалиётлари аниқланган тақдирда уларни тўхтатиш тўғрисида қарор қабул қилиши;

тўловни амалга ошириш бўйича қарор қабул қилишдан олдин нафақат тўлов маълумотларини балки ушбу тўловни амалга оширувчи ва қабул қилувчига оид маълумотларни (мобил илованинг иш фаолияти журналлари ҳамда сессион антифрод тизимларидан олинган маълумотлар) таҳлил қила олиши;

мобил илова, интернет-банкинг, автоматлаштирилган банк тизими ва карта процессинги (мавжуд бўлса) билан интеграция қилиш имкониятига эга бўлиши;

фойдаланувчининг ҳаракатларини қайд этиш имкониятига эга бўлиши;

антифрод тизими ва унда белгиланган қоидаларнинг самарадорлигини кўрсатувчи ҳисоботларни созлаш имкониятига эга бўлиши;

амалдаги ахборот тизимлари ва хизматларнинг узлуксиз фаолиятига салбий таъсир кўрсатмаслиги;

маълумотлар яхлитлиги назорат қилинган ва шифрланган ҳолда узатилиши;

ташқи ахборот тизимларига (шу жумладан, транзакцион таҳлил платформаларига) қўшимча таҳлилий маълумотларни тақдим этиши;

белгиланган ички қоидалар асосида шубҳали ёки зарарли фаолиятни аниқлаш ва уни автоматик блоклаш имкониятини таъминлаши;

прокси-сервер, TOR-тармоғи, VPN тармоғи ва бошқа анонимлаштирувчи воситалар орқали тизимга киришга уриниш ҳолатларини аниқлаши;

хостинг ва колокация хизматларини тақдим этувчи ташкилотларнинг хавф остидаги серверлари ва қурилмаларидан кириш ҳолатларини аниқлаши;

фойдаланувчининг қурилмасига ҳар қандай усуллардан фойдаланиб масофадан рухсатсиз уланиш ва бошқариш ҳолатларини аниқлаши.

38. Сессион антифрод тизимлари қуйидаги талабларга жавоб бериши керак:

фойдаланувчининг қурилмаси ва ундаги хатти-ҳаракатлари ҳақидаги маълумотларни йиғиш учун мобил илова ўрнатиладиган iOS ва Android mobil operatsion тизимлари учун SDK (Software Development Kit), шунингдек, internet banking саҳифасида жойлаштириладиган Java skriptiга эга бўлиши;

қурилмалар ёки SIM-карталарнинг алмаштирилишини аниқлаши ва таҳлил қилиши;

фойдаланувчи қурилмасининг техник хусусиятлари ҳақида маълумотларни тўплаш ва улар асосида қурилманинг ноёб идентификаторини (қурилма бармоқ изи) шакллантириши;

мобил иловадан фойдаланиш вақтида қўнғироқларни (GSM/мессенжерлар орқали) аниқлаши;

фойдаланувчининг қурилмасини масофадан бошқариш белгиларини аниқлаши;

мобил қурилма эмуляторига хос бўлган белгиларни аниқлаши;

root/jailbreak белгилари ва носозликларни тузатиш режими (debugger) ёқилганлигини аниқлаши;

VPN тармоғидан фойдаланиш белгиларини аниқлаши;

сессия маълумотларини таҳлил қилиши ва шубҳали фаолият белгиларини аниқлаши;

транзакцион антифрод тизимига сессия маълумотларини юбориши;

фойдаланувчи қурилмасини унинг техник хусусиятлари (device fingerprinting) асосида идентификация қилиши;

фойдаланувчи қурилмасини глобал (cross-client) даражасида идентификация қилиши;

фойдаланувчининг ҳисобга олиш ёзуви (аккаунти)дан рухсатсиз фойдаланиш ҳолатларини аниқлаши;

ҳимояланган веб-иловага учинчи томон коди киритилган (инексия) ҳолатларни аниқлаши;

сервер томондаги веб қисмга фрод йўли билан киритилган (веб-инексия) кодларни аниқлаши;

фишинг ҳолатларини аниқлаши;

хавф даражасини баҳолаш мақсадида ҳар бир фойдаланувчи ишлатаётган браузерларни мониторинг қилиши;

қурилма идентификаторларини ўзгартириш ёки яшириш имконини берувчи махсус браузерлар (antidetect) орқали кириш ҳолатларини аниқлаши;

фойдаланувчи хатти-ҳаракатлари (навигация, курсор ҳаракати, тугмаларни босиш тезлиги, танаффуслар ва форма билан ўзаро таъсир) асосида асл фойдаланувчи ва фирибгарлик фаолиятини фарқлаш механизмларини жорий этиши;

автоматик киришга уринишлар (bruteforce) ва бошқа манбалардан олинган бузилган аутентификация маълумотларини қўллаб (credential stuffinг) тизимга киришга уриниш ҳолатларини аниқлаши ва блоклаши;

ташқи тизимларга киришга уриниш ҳолатлари бўйича маълумот тақдим этиши;

мобил иловадан фойдаланиш вақтида фойдаланувчининг ҳаракатлари ҳақида маълумот юбориши;

браузерлардан маълумот олиши (шунингдек, Chromium 26, Microsoft Edge 13, Mozilla Firefox 4, Safari 8 ва ундан паст бўлган версиялар ишлатилганда блоклаши);

фойдаланувчи томонидан бир нечта қурилма ёки СИМ-карта алмашинувини аниқлаши ва таҳлил қилиши;

мобил иловадаги хатти-ҳаракатлар (тегинишлар, суришлар, матн териш тезлиги, сенсор маълумотлари) асосида фойдаланувчи ёки фирибгар фаолиятини аниқлаши;

GPS ва Wi-Fi тармоғи маълумотлари орқали жойлашувга оид шубҳали фаолиятни аниқлаши;

фойдаланувчи ва дастурий таъминотнинг зарарли фаолиятини ташкилот томонидан танланган қоидалар асосида блоклаши;

фойдаланувчи сессиясида мобил илованинг носозликларини топиш воситаси (debugger) ёқилган ҳолатларни аниқлаши ва фойдаланувчи ҳаракатларини таҳлил қилишда инобатга олиши;

мобил илова ва сервер (ёки бошқа хизматлар) ўртасида маълумот алмашиш учун мўлжалланган дастурий интерфейс (Application Programming Interface)ни ботлар ёки ташқи тизимлар фойдаланишидан ҳимоялаши.

39. Кредит ва тўлов ташкилотлари шубҳали ва блокланган операциялар юзасидан қуйидаги маълумотларни тўплаб, электрон тарзда ҳужжатлаштириши лозим:

операция санаси ва вақти;

фойдаланувчининг идентификатори ва қурилма маълумотлари;

операция тури ва миқдори;

хавфни аниқлаш сабаблари;

кўрилган чоралар (блоклаш, хабар юбориш, алоқага чиқиш, таҳлил қилиш ва ҳ.к.);

якуний қарор.

Ушбу маълумотлар кредит ташкилотларида камида 3 йил давомида сақланиши шарт.

40. Мобил иловалар ёки веб-ресурслар орқали банк картасининг СМС-хабарнома хизматини ёқиш, ўчириш ёки ўзгартириш тақиқланади.

41. Мобил иловада банк картаси эгасининг исми тўлиқ шаклда, фамилиясининг эса фақат биринчи ҳарфи акс эттирилиши, пул ўтказмалари амалга оширилганда мазкур телефон рақамга уланган банк карталари эгасининг маълумотлари қисман беркитилган тарзда акс эттирилиши лозим.

42. Ташқи тизимлар ёки хорижий ташкилотларнинг мобил иловаларидан халқаро ўтказмалар телефон рақами орқали амалга оширилганда банк картаси эгасининг исми тўлиқ шаклда, фамилиясининг биринчи ҳарфи акс эттирилиши ҳамда банк картасининг биринчи ва охирги тўртта рақамлари жўнатувчи интерфейсида акс эттирилиши лозим.

43. Кредит ташкилотида онлайн кредит (микроқарз) ажратиш ва омонат операцияларини реал вақт режимида кузатиб бориш имконини берадиган транзакцион мониторинг тизими жорий этилиши лозим.

Электрон ҳамёнлар билан ишловчи кредит ва тўлов ташкилотларида шубҳали транзакцияларни аниқлаш ва олдини олиш бўйича транзакцион антифрод тизими жорий этилиши лозим.

44. Кредит ташкилотлари ахборот хавфсизлиги ва киберхавфсизликни таъминлаш ва фрод ҳолатларига тезкор жавоб қайтариш мақсадида фойдаланувчиларни қуйидаги ҳолатлар юз берганда СМС-хабарнома ва мобил иловада PUSH-хабар орқали зудлик билан хабардор қилиши ҳамда жараённи тўхтатиши ва фойдаланувчининг қўшимча тасдиқдан ўтишини таъминлаши шарт:

фойдаланувчи номидан янги қурилма орқали тизимга киришга уринишда;

фойдаланувчи номидан онлайн кредит (микроқарз) расмийлаштириш, омонат жойлаштириш ҳамда омонатдан пул маблағларини ечиб олиш бўйича сўров юборилганда;

тизимда фрод аломатлари қайд этилганда (қисқа вақт ичида бир нечта операцияларнинг амалга оширилиши, шубҳали IP-манзиллардан кириш, ноодатий геолокациядан ҳаракатлар ва бошқалар).

45. Масофадан молиявий хизматларни тақдим этувчи ахборот тизимлари, шунингдек, мобил иловаларга нисбатан амалга ошириладиган кибертаҳдидлар махсус платформалар орқали мониторинг ва таҳлил (threat intelligence) қилиш жараёнида аниқланган вақтда тизим орқали зудлик билан Марказий банкка хабар берилиши лозим.

46. Кредит ва тўлов ташкилотлари жисмоний шахсларнинг шахсига доир, идентификация ва тўлов билан боғлиқ барча турдаги маълумотларнинг хавфсизлигини таъминлаш мақсадида уларни ўз ахборот тизимларида шифрланган ҳолда сақлаши шарт.

Ахборот тизимларидаги маълумотларнинг рухсатсиз тарқалишининг олдини олиш мақсадида маълумотларни рухсатсиз тарқалишидан ҳимоялаш тизими DLP (Data Loss Prevention) жорий этилиши лозим.

47. Ахборот тизимида фойдаланувчи ва тизимнинг ўзи томонидан амалга оширилган барча ҳаракатлар автоматик тарзда журналлаштирилиши шарт. Журналлар сохталаштириш ва ўзгартиришдан ҳимояланган форматда сақланиши лозим. Журнал маълумотларининг яхлитлигини таъминлаш мақсадида WORM (Write Once Read Many) технологиясидан фойдаланиш тавсия этилади.

48. Имтиёзли функциялар ва юқори даражадаги тизим ҳуқуқлари орқали амалга оширилган барча ҳаракатларга фақат чекланган доирадаги ходимлар томонидан киришга рухсат берилиши шарт. Бундай ҳуқуқлардан фойдаланиш жараёнлари мажбурий тарзда кўп омилли аутентификация MFA (Multi-Factor Authentication) орқали ҳимояланиши лозим.

Имтиёзли функциялар ва юқори даражадаги тизим ҳуқуқлари доирасида амалга ошириладиган фаолиятнинг тўлиқ назорати ва журналлаштирилиши PAM (Privileged Access Management) тизими орқали амалга оширилиши керак.

49. Кредит ва тўлов ташкилотлари ахборот тизимларидаги маълумотларни ҳимоя қилиш учун криптографик ҳимоя воситаларидан фойдаланишда қуйидаги талабларни бажаришлари шарт:

алоқа каналлари орқали ахборот алмашинувини фақат ҳимояланган Transport Layer Security (TLS) протоколидан (1.3 ёки ундан юқори версия) фойдаланган ҳолда амалга ошириш;

маълумотларни шифрлашда AES-256/GCM алгоритмидан фойдаланиш;

криптографик калитларнинг айланиш (ротация) сиёсатини киберхавфсизлик соҳасидаги ваколатли давлат органи томонидан белгиланган талаблар доирасида амалга ошириш;

криптографик калитлар камида йилда бир маротаба янгиланиб борилишини таъминлаш;

криптографик калитлар билан боғлиқ барча ёзувлар (логлар), шу жумладан калит яратиш, айлантириш, бекор қилиш ва фойдаланиш ҳолатлари тўғрисидаги маълумотларни камида 3 йил давомида сақлаш;

криптографик калитларнинг муддати ўтганидан кейин уларни белгиланган тартибда йўқ қилиш ёки архив ҳолатига ўтказиш ҳамда бу жараённи тегишли далолатнома билан расмийлаштириш.

50. Кредит ва тўлов ташкилотлари криптографик калитларни бошқаришда калитларни бошқариш тизими (KMS) ёки аппарат хавфсизлик модули (HSM)дан фойдаланишлари мумкин.

51. Мазкур Низомда қайд этилган криптографик алгоритмлар ёки протоколларнинг версиялари (жумладан, TLS, AES ва бошқалар) эскирган ёки заиф деб топилса, кредит ва тўлов ташкилотлари маълумотларни ҳимоя қилишда янгиланган, эквивалент ёки ундан юқори даражадаги хавфсизликни таъминлайдиган криптографик алгоритмлар ва протоколлардан фойдаланишлари лозим.

52. Кредит ва тўлов ташкилотлари ахборот тизимлари доирасида амалга оширилган барча техник жараёнлар, фойдаланувчи фаолияти, хавфсизлик билан боғлиқ ҳолатлар, операция журналлари ва тегишли дастурий ёзувларни камида 3 йил мобайнида хавфсиз ва ишончли шаклда сақлаши лозим.

53. Кредит ва тўлов ташкилотлари томонидан жорий этилган мобил иловалар ва уларнинг веб-талқини ахборот хавфсизлиги ва киберхавфсизликни таъминлаш талабларига тўлиқ жавоб бериши лозим.

54. Мобил иловага техник хавф туғдирувчи қурилмаларда ишлашини автоматик тарзда аниқлаш ва блоклаш механизмлари жорий этилиши лозим.

55. Кредит ва тўлов ташкилотлари қуйидаги ҳолатларда мобил илованинг ишлашини чеклаши лозим:

андроид операцион тизимида ишловчи қурилманинг тизим ҳуқуқларига ноқонуний кириш орқали хавфсизлик сиёсати бузилганда (root);

iOS операцион тизимида ишловчи қурилмада ишлаб чиқарувчи томонидан ўрнатилган хавфсизлик чекловлари ўчирилиб, тизимга чуқур кириш имконияти яратилганда (jailbreak).

56. Мобил илова ишга туширилганда қурилманинг хавфсизлик ҳолати таҳлил қилиниши (SafetyNet Attestation, Play Integrity API, Jailbreak detection каби воситалар) ва салбий ҳолат аниқланганда мобил илованинг иш фаолияти тўхтатилиб, фойдаланувчига СМС-хабарнома юборилиши шарт. Ушбу ҳолат баённома (loglar) базасига автоматик тарзда қайд этилиши лозим.

57. Мобил илова дастур кодига рухсатсиз кириш, таҳрирлаш, тескари муҳандислик (reverse engineering) ва декомпиляция орқали таҳлил қилиш имкониятини чекловчи махсус технологиялар билан ҳимоя қилиниши шарт.

58. Кредит ва тўлов ташкилотлари мобил илова орқали тарқалиши мумкин бўлган зарарли кодлар, дастурлар ва фродга оид таҳдидларни аниқлаш ва уларнинг олдини олиш мақсадида мобил SDK (Software Development Kit) орқали антивирус ва антифрод функциялари билан таъминланган хавфсизлик модулларини интеграция қилиши керак.

59. Кредит ва тўлов ташкилотлари мобил иловани реал вақт режимида таҳдидлардан ҳимоя қилиш учун RASP (Runtime Application Self-Protection) технологияларини жорий қилиши лозим.

60. Кредит ва тўлов ташкилотлари ўз веб-талқинларида қуйидаги ахборот хавфсизлиги ва киберхавфсизликни таъминлаш чораларини кўришлари шарт:

маълумот алмашинуви HTTPS протоколи орқали амалга оширилиши ва HSTS (Strict Transport Security) сиёсати фаоллаштирилиши;

веб-талқинга юкланадиган JavaScript кодларининг яхлитлигини таъминлаш учун SRI (Subresource Integrity) ёки шунга мос механизмлар қўлланиши;

браузер муҳитида аномал фаолликни (бот фаоллиги, автокликер, виртуал муҳит) аниқлаш учун тегишли киберхавфсизлик воситаларини жорий қилиши.

61. Кредит ва тўлов ташкилотлари мобил иловалар ва уларнинг веб-талқинида сессия бошқаруви ҳамда аутентификация хавфсизлигини ўзининг антифрод тизимларида белгиланган талаб ва қоидаларга асосан таъминлайди.

62. Фойдаланувчининг фаолияти, сессиялари, аномал ҳаракат ва таҳдидлар билан боғлиқ барча маълумотлар баённомалаштирилиши (логлаш) ҳамда марказлашган мониторинг (SIEM) тизимига интеграция қилинган ҳолда реал вақт режимида кузатилиши ва қайд этилиши шарт.

63. Кредит ва тўлов ташкилотларининг мобил иловаларига қисқа вақт оралиғида ноодатий даражада кўп сўровлар келиб тушганда ахборот тизимининг барқарорлиги ва хавфсизлигини таъминлаш мақсадида бундай сўровларга нисбатан чекловлар жорий этиши, вақтинчалик блоклаш ёки бошқа ҳимоя чораларини мустақил равишда қўллашлари лозим.

64. Мобил иловадаги аккаунтга 1 дақиқа мобайнида 1 та IP манзилдан 2 ва ундан ортиқ қурилмадан уриниш ҳолатлари кузатилса, ушбу аккаунт 10 дақиқага блокланиши лозим.

65. Кредит ва тўлов ташкилотлари ўз ахборот тизимлари, мобил иловалари ва веб-ресурсларида рўйхатдан ўтган фойдаланувчиларини ахборот хавфсизлиги ва киберхавфсизликни таъминлаш ҳамда фрод ҳолатларининг олдини олиш бўйича асосий қоидалар билан таништириши шарт.

66. Ахборот тизимлари, мобил иловалар ва веб-ресурсларда фойдаланувчига фроднинг турлари, энг кўп учрайдиган схема ва усуллари ҳамда улардан ҳимояланиш бўйича амалий тавсиялар бериб борилиши лозим.

67. Кредит ташкилотлари фрод ҳолатлари тўғрисида фойдаланувчилар тезкор мурожаат қилишлари учун банк картасининг орқа томонида 24/7 режимда ишловчи алоқа рақамини кўриниб турадиган ва ўқиш учун осон шаклда жойлаштириши шарт.

68. Кредит ва тўлов ташкилотлари банк картасини расмийлаштириш ёки бошқа турдаги хизматларни тақдим этиш жараёнида тузиладиган шартномалар ва оммавий оферталарда қуйидаги талабларни белгилаши шарт:

фойдаланувчига кредит ва тўлов ташкилотлари томонидан юбориладиган хабарлар, жумладан мобил иловадаги билдиришномалар, СМС ва PUSH-хабарларни диққат билан ўрганиб чиқиши шартлиги;

кредит ва тўлов ташкилотлари томонидан фойдаланувчига фирибгарлик белгилари аниқланганлиги тўғрисида маълумот берилиши;

фойдаланувчи кредит ёки тўлов ташкилотидан шу каби хабарларни олганидан кейин ҳар қандай тўлов амалиётларини тасдиқлашда эҳтиёткор бўлиши;

фойдаланувчининг қурилмаси йўқолганлиги ёки учинчи шахслар томонидан қурилмани бошқаришга назорат ўрнатилганлигини аниқлаган пайтдан бошлаб зудлик билан бироқ 1 кундан кечиктирмай кредит ёки тўлов ташкилотини хабардор қилиши;

фойдаланувчи ўз розилигисиз амалга оширилган операция фактини аниқлаган пайтдан бошлаб 1 кун ичида бу ҳақда кредит ва тўлов ташкилотини хабардор қилиши;

фойдаланувчи кредит ва тўлов ташкилотига ўзининг алоқа маълумотларини тақдим этиши шартлиги, ушбу маълумотлар кредит ва тўлов ташкилотининг фойдаланувчи билан боғланиши учун зарурлиги, агар ушбу маълумотлар ўзгарса, фойдаланувчи ўзгаришлар содир бўлган кундан бошлаб 3 кун ичида бу ҳақда кредит ёки тўлов ташкилотига хабар бериши.

Кредит ва тўлов ташкилотининг сўровига кўра фойдаланувчи операцияни ўзи мустақил равишда амалга оширганлиги ёки уни фойдаланувчининг топшириғи ёхуд ихтиёрий розилиги билан учинчи шахс бажарганлиги ҳақидаги маълумотларни тақдим этиши шарт. Шунингдек, фойдаланувчи фирибгарлик ҳолатлари тўғрисидаги маълумотларни ҳам тақдим этиши лозим.

69. Банк картасини расмийлаштириш жараёнида фойдаланувчиларга банк картасининг амал қилиш муддати, ҳимоя пароллари ва телефон рақамига СМС орқали юбориладиган бир марталик тасдиқловчи кодларни бегона шахсларга тақдим этмаслик тўғрисида тушунтириш ҳамда ёзма равишда маълумот берилиши лозим.

70. Фойдаланувчи СМС-хабарнома хизматига уланган телефон рақамини ўзгартирган тақдирда кредит ва тўлов ташкилоти унинг аввалги телефон рақамига хизматнинг ўчирилганлиги ва янги телефон рақамига хизматнинг уланганлиги ҳақида СМС-хабарнома орқали хабар бериши шарт.

71. Мазкур Низом талабларининг бузилишида айбдор бўлган шахслар қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда жавобгар бўладилар.

72. Мазкур Низомнинг 5-бобида белгиланган талаблар Низом кучга киргандан кейин содир этилган онлайн кредит (микроқарз) ажратиш билан боғлиқ фрод ҳолатларига нисбатан қўлланилади.

73. Мазкур Низомда белгиланган талабларнинг агент ва субагентлар томонидан бажарилиши уларга тегишли асосий ташкилот (кредит ёки тўлов ташкилоти) томонидан назорат қилинади.