Oʻn toʻrt yoshgacha boʻlgan voyaga yetmagan shaxsga, shuningdek qonunda belgilangan tartibda muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxsga psixiatriya yordami ularning qonuniy vakillari iltimosiga binoan yoki roziligi bilan ushbu Qonunda nazarda tutilgan tartibda koʻrsatiladi.

Ruhiy holati buzilgan shaxslar Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida nazarda tutilgan fuqarolarning barcha huquqlari va erkinliklariga egadirlar.

Kasb bilan bogʻliq faoliyatning va oʻta xavfli manba bilan bogʻliq faoliyatning ayrim turlarini amalga oshirish uchun tibbiy moneliklar roʻyxati Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlanadi hamda toʻplangan tajriba va ilmiy yutuqlarni hisobga olgan holda vaqti-vaqti bilan (besh yilda kamida bir marta) qayta koʻrib chiqiladi.

Fuqaro oʻziga psixiatriya yordami koʻrsatilayotganda oʻz huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish uchun oʻzi xohlagan vakilni taklif etishga haqli. Vakillikni rasmiylashtirish qonunchilikda belgilangan tartibda amalga oshiriladi.

Oʻn toʻrt yoshgacha boʻlgan voyaga yetmagan shaxs va qonunda belgilangan tartibda muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxsga psixiatriya yordami koʻrsatilishida ularning huquqlari va qonuniy manfaatlarini ota-onalari, farzandlikka oluvchilari yoki boshqa qonuniy vakillari, ular boʻlmagan hollarda esa — ijtimoiy taʼminot yoki maxsus taʼlim psixiatriya muassasasi maʼmuriyati himoya qiladilar.

Fuqaroga psixiatriya yordami koʻrsatilishida uning huquqlari va qonuniy manfaatlarini advokat himoya qilishi mumkin. Advokatni taklif etish va uning xizmatiga xaq toʻlash tartibi qonunchilik bilan belgilanadi. Psixiatriya yordamini koʻrsatayotgan muassasa maʼmuriyati advokat taklif etish imkoniyatini taʼminlaydi, ushbu Qonun 21-moddasi birinchi qismining ikkinchi xatboshisida va 27-moddasining ikkinchi xatboshisida nazarda tutilgan hollar bundan mustasno.

Fuqaroda ruhiy holatning buzilishi borligi, u psixiatriya yordami uchun murojaat etganligi va shunday yordam koʻrsatadigan muassasada davolangani haqidagi maʼlumotlar, shuningdek ruhiy sogʻligʻi holati toʻgʻrisidagi boshqa maʼlumotlar qonun bilan koʻriqlanadigan shifokor siri hisoblanadi. Ruhiy holati buzilgan shaxsning huquqlari va qonuniy manfaatlarini roʻyobga chiqarish uchun uning iltimosiga yoki uning qonuniy vakilining iltimosiga binoan ularga mazkur shaxsning ruhiy sogʻligʻi holati toʻgʻrisida va unga koʻrsatilgan psixiatriya yordami toʻgʻrisida tushunarli shaklda va bemorning ruhiy holatini hisobga olgan holda maʼlumotlar taqdim etilishi mumkin.

Ruhiy holati buzilgan shaxsni davolash uning yozma roziligi olinganidan keyin oʻtkaziladi, ushbu moddaning toʻrtinchi qismida nazarda tutilgan hollar bundan mustasno.

Oʻn toʻrt yoshgacha boʻlgan voyaga yetmagan shaxsni, shuningdek qonunda belgilangan tartibda muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxsni davolash uchun rozilik ularning qonuniy vakillari tomonidan, ushbu moddaning ikkinchi qismida nazarda tutilgan maʼlumotlar ularga maʼlum qilinganidan keyin, beriladi.

Faqat qonunchilikda nazarda tutilgan asoslar boʻyicha tibbiy yoʻsindagi majburlov choralari qoʻllanilayotganda, shuningdek ushbu Qonunning 27-moddasida nazarda tutilgan asoslar boʻyicha gʻayriixtiyoriy tartibda statsionarga yotqizilayotganda davolash choralari ruhiy holati buzilgan shaxsning yoki uning qonuniy vakilining roziligisiz oʻtkazilishi mumkin. Bunday shaxslarga nisbatan ruhiy holat buzilishlarini davolash uchun jarrohlik usullarini hamda asl holiga qaytarib boʻlmaydigan oqibatlarni keltirib chiqaradigan boshqa usullarni qoʻllanishga, shuningdek ularda tibbiy vositalar va usullarning sinovlarini oʻtkazishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Ruhiy holati buzilgan shaxs yoki uning qonuniy vakili taklif etilayotgan davolanishni rad qilish yoki uni toʻxtatish huquqiga ega, ushbu Qonun 13-moddasining toʻrtinchi qismida nazarda tutilgan hollar bundan mustasno.

Psixiatriya tekshiruvini oʻtkazayotgan shifokor tekshiriluvchiga va uning qonuniy vakiliga oʻzini psixiatr deb tanishtirishi shart, ushbu Qonun 21-moddasi birinchi qismining ikkinchi xatboshisida nazarda tutilgan hollar bundan mustasno.

Agar shaxs ushbu Qonunning 25-moddasi birinchi qismida nazarda tutilgan asoslar boʻyicha dispanser kuzatuvi ostida boʻlsa, u oʻzining yoki qonuniy vakilining roziligisiz psixiatriya tekshiruvidan oʻtkazilishi mumkin.

Ushbu moddaning birinchi va ikkinchi qismlarida nazarda tutilgan hollarda shaxsni oʻzining roziligisiz yoki qonuniy vakilining roziligisiz psixiatriya tekshiruvidan oʻtkazish toʻgʻrisidagi qaror shifokor psixiatr tomonidan mustaqil ravishda yoki sud ajrimiga koʻra qabul qilinadi.

Shaxsni oʻzining roziligisiz yoki qonuniy vakilining roziligisiz psixiatriya tekshiruvidan oʻtkazish toʻgʻrisidagi qaror, ushbu Qonunning 25-moddasi birinchi qismida nazarda tutilgan hollarni istisno etganda, shunday tekshiruv uchun ushbu Qonunning 21-moddasi birinchi qismida sanab oʻtilgan asoslar mavjudligi haqidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan arizaga binoan shifokor psixiatr tomonidan qabul qilinadi. Ariza psixiatriya tekshiruvidan oʻtkazilishi lozim boʻlgan shaxsning qarindoshlari, har qanday ixtisoslikdagi shifokor tomonidan berilishi mumkin.

Shaxs oʻzi uchun yoki atrofidagilar uchun bevosita xavf tugʻdirmasa, psixiatriya tekshiruvi oʻtkazish toʻgʻrisidagi ariza yozma ravishda boʻlishi, shunday tekshiruvning zarurligini asoslovchi batafsil maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan boʻlishi va shaxs yoki uning qonuniy vakili shifokor psixiatrga murojaat etishni rad etganligi koʻrsatib oʻtilishi lozim. Shifokor psixiatr qaror qabul qilish uchun zarur boʻlgan qoʻshimcha maʼlumotlarni talab qilib olishga haqli. Agar arizada ushbu Qonun 21-moddasi birinchi qismining uchinchi va toʻrtinchi xatboshilarida nazarda tutilgan holatlar mavjudligidan dalolat beruvchi maʼlumotlar boʻlmasa, shifokor psixiatr psixiatriya tekshiruvi oʻtkazishni yozma ravishda asoslantirib rad etadi.

Shifokor psixiatrlar komissiyasining asoslantirilgan qarori tibbiy hujjatlarga yozib qoʻyilgan holda rasmiylashtiriladi. Dispanser kuzatuvini oʻrnatish yoki toʻxtatish toʻgʻrisidagi qaror ustidan ushbu Qonunning 42-moddasida nazarda tutilgan tartibda shikoyat qilish mumkin.

Dispanser kuzatuvi shaxs sogʻayib ketganda yoki uning ruhiy holati ancha va barqaror yaxshilanganda toʻxtatiladi. Dispanser kuzatuvi toʻxtatilganidan keyin ambulatoriya psixiatriya yordami shaxsning yoki uning qonuniy vakilining iltimosiga koʻra yoki roziligi bilan maslahat berish-davolash muolajasi tarzida koʻrsatiladi. Ruhiy holati oʻzgargan taqdirda, ruhiy holati buzilgan shaxs oʻzining yoki qonuniy vakilining roziligisiz ushbu Qonunning 21 va 22-moddalarida nazarda tutilgan asoslar boʻyicha va tartibda tekshiruvdan oʻtkazilishi mumkin. Dispanser kuzatuvi, bunday hollarda, shifokor psixiatrlar komissiyasining qaroriga binoan tiklanishi mumkin.

Shaxsni psixiatriya statsionariga joylashtirish, ushbu Qonunning 27-moddasida nazarda tutilgan hollarni istisno etganda, ixtiyoriy tartibda uning iltimosiga binoan yoki roziligi bilan amalga oshiriladi.

Qonunda belgilangan tartibda muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxs uning qonuniy vakilining iltimosiga binoan yoki roziligi bilan psixiatriya statsionariga yotqiziladi.

Ushbu Qonunning 27-moddasida nazarda tutilgan asoslar boʻyicha psixiatriya statsionariga joylashtirilgan shaxs psixiatriya muassasasining shifokor psixiatrlar komissiyasi tomonidan 48 soatdan oshmagan muddatda majburiy tekshiruvdan oʻtkazilishi lozim boʻlib, komissiya statsionarga yotqizilganlik qay darajada asosliligi toʻgʻrisida qaror qabul qiladi. Yotqizish asossiz deb topilgan va yotqizilgan shaxs psixiatriya statsionarida qolish istagini bildirmagan hollarda, u darhol statsionardan chiqarilishi kerak.

Ushbu Qonunning 27-moddasida nazarda tutilgan asoslar boʻyicha shaxsni gʻayriixtiyoriy tartibda psixiatriya statsionariga yotqizish toʻgʻrisidagi masala psixiatriya muassasasi joylashgan yerdagi sudda hal qilinadi.

Gʻayriixtiyoriy tartibda psixiatriya statsionariga yotqizish uchun qonunda nazarda tutilgan asoslar koʻrsatilishi lozim boʻlgan arizaga shifokor psixiatrlar komissiyasining shaxsning psixiatriya statsionarida bundan buyon boʻlishi zarurligi toʻgʻrisidagi asoslantirilgan xulosasi ilova qilinadi.

Shaxs gʻayriixtiyoriy tartibda psixiatriya statsionariga joylashtirilgan paytdan eʼtiboran olti oy oʻtgandan keyin shifokor psixiatrlarning statsionarda ana shunday yotishni uzaytirish zarurligi toʻgʻrisidagi xulosasi psixiatriya statsionari maʼmuriyati tomonidan psixiatriya muassasasi joylashgan yerdagi sudga yuboriladi. Sud statsionarda yotishni ushbu Qonunning 29—30-moddalarida nazarda tutilgan tartibda uzaytirishi mumkin.

Qonuniy vakillarining iltimosiga binoan yoki roziligi bilan psixiatriya statsionariga joylashtirilgan oʻn toʻrt yoshgacha boʻlgan voyaga yetmagan shaxs va qonunda belgilangan tartibda muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxs psixiatriya muassasasi shifokor psixiatrlarining komissiyasi tomonidan ushbu Qonun 28-moddasining birinchi qismida nazarda tutilgan tartibda majburiy tekshiruvdan oʻtkazilishi kerak. Bu shaxslar dastlabki olti oy mobaynida shifokor psixiatrlar komissiyasi tomonidan har oyda kamida bir marta statsionarda boʻlishini uzaytirish toʻgʻrisidagi masalani hal qilish uchun tekshiruvdan oʻtkazilishlari lozim. Statsionarda boʻlish olti oydan ortiq uzaytirilganda shifokor psixiatrlar komissiyasi tomonidan tekshiruv olti oyda kamida bir marta oʻtkaziladi.

qonunda belgilangan tartibda muomalaga layoqatsiz deb topilgan, ammo qonuniy vakilga ega boʻlmagan davolanuvchilarning qonuniy vakili vazifasini bajarishlari;

Ixtiyoriy ravishda psixiatriya statsionariga yotgan davolanuvchini, agar psixiatriya muassasasining shifokor psixiatrlari komissiyasi tomonidan gʻayriixtiyoriy tartibda yotqizish uchun ushbu Qonunning 27-moddasida nazarda tutilgan asoslar aniqlansa, uni chiqarish rad etilishi mumkin. Bu holda psixiatriya statsionarida boʻlish, yotishni uzaytirish va statsionardan chiqarish masalalari ushbu Qonunning 28—31-moddalarida, shuningdek ushbu moddaning uchinchi qismida belgilangan tartibda hal etiladi.

Ijtimoiy taʼminot psixiatriya muassasasiga joylashtirish uchun ruhiy holati buzilgan shaxsning shaxsiy arizasi va shifokor psixiatr ishtirokidagi tibbiy komissiyaning xulosasi, oʻn sakkiz yoshgacha boʻlgan shaxs yoki qonunda belgilangan tartibda muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxs uchun esa — shifokor psixiatr ishtirokidagi tibbiy komissiyaning xulosasi asosida vasiylik va homiylik organi qabul qilgan qaror asos hisoblanadi. Xulosa shaxsda uning ixtisoslashmagan ijtimoiy taʼminot muassasasida boʻlish imkoniyatidan mahrum etadigan ruhiy holatning buzilishi borligi haqidagi, muomalaga layoqatli shaxsga nisbatan esa — shuningdek uni muomalaga layoqatsiz deb topish toʻgʻrisidagi masalani sud oldiga qoʻyish uchun asoslar yoʻqligi haqidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan boʻlishi kerak.

Ijtimoiy taʼminot yoki maxsus taʼlim psixiatriya muassasalarida yashayotgan shaxslar ushbu Qonunning 34-moddasida nazarda tutilgan huquqlardan foydalanadilar.

Ijtimoiy taʼminot yoki maxsus taʼlim psixiatriya muassasasi maʼmuriyati va xodimlarining u yerda yashovchi shaxslarning huquqlarini roʻyobga chiqarish uchun shart-sharoit yaratishga doir majburiyatlari ushbu Qonunning 35-moddasi hamda boshqa qonunchilik bilan belgilanadi.

chiqarilayotgan shaxsning ota-onasi yoki boshqa qonuniy vakilining, oʻn sakkiz yoshgacha boʻlgan shaxsni yoki qonunda belgilangan tartibda muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxsni parvarishlash majburiyatini zimmasiga olayotgan qarindoshlarining arizasiga binoan amalga oshiriladi.