O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2010-yil 27-yanvardagi PQ-1271-son qarori bilan tasdiqlangan “Barkamol avlod yili” Davlat dasturi ijrosini ta’minlash hamda aholi, ayniqsa bolalar va o‘smirlarning ko‘ngilli dam olishi, bo‘sh vaqtini mazmunli o‘tkazishi, ma’naviy-estetik qadriyatlar asosida sog‘lom va barkamol qilib tarbiyalash uchun har bir mahalla, daha va mikrotumanda zarur shart-sharoitlar yaratish maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi:

1. O‘zbekiston Respublikasi Madaniyat va sport ishlari vazirligi tomonidan Iqtisodiyot vazirligi, Xalq ta’limi vazirligi, “Davarxitektqurilish” qo‘mitasi, “Mahalla” xayriya jamg‘armasi, Qoraqalpog‘iston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimliklari bilan birgalikda ishlab chiqilgan:

Bolalar maydonchalarini tiklash va tashkil etishning 2011 — 2015-yillarga mo‘ljallangan chora-tadbirlar dasturi (keyingi o‘rinlarda Dastur deb ataladi) 1-ilovaga muvofiq;

bolalar maydonchalariga qo‘yiladigan talablar 2-ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. O‘zbekiston Respublikasi Madaniyat va sport ishlari vazirligi “Davarxitektqurilish” qo‘mitasi bilan birgalikda ikki oy muddatda bolalar maydonchalariga qo‘yiladigan talablar asosida hamda aholi soni va uy-joylarning joylashuvini inobatga olgan holda, bolalar maydonchalarining 5 ta tipdagi namunaviy loyihalari ishlab chiqilishini ta’minlasin va ularda quyidagilarni nazarda tutsin:

bolalarning bo‘sh vaqtini maroqli o‘tkazishi va jismoniy rivojlanishi uchun bolalar maydonchalarining qulay, ko‘rkam va tekis joylarda tashkil etilishi, ularning atrofida sersoya daraxtlar va o‘tirib dam olinadigan hordiq o‘rindiqlar bo‘lishi;

o‘yin va sport qurilmalarining bolalarning yoshi va qiziqishlariga mos zamonaviy va sodda tuzilishga ega bo‘lishi hamda ularning sanitariya va xavfsizlik texnikasi talablariga javob beradigan turlarining o‘rnatilishi.

3. Qoraqalpog‘iston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimliklari dasturni amalga oshirishda asosiy ijrochilar sifatida belgilansin hamda ular zimmasiga quyidagi vazifalar yuklansin:

bir oy muddatda mavjud barcha bolalar maydonchalarini, sport va o‘yin qurilmalarini yalpi xatlovdan o‘tkazish va ularni tegishli ravishda uy-joy mulkdorlari shirkatlari yoki fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari tasarrufiga berish;

bir oy muddatda tumanlar va shaharlar bo‘yicha namunaviy loyihalar asosida har bir mahalla, daha va mikrotumanlarda bolalar maydonchalari tashkil etishni (tiklashni) nazarda tutadigan, 2011 — 2015-yillarda amalga oshirilishi mo‘ljallangan hududiy manzilli dasturlarni ishlab chiqish;

tadbirkorlar, jamoat birlashmalari, jamg‘armalar, fermer xo‘jaliklari, korxona va boshqa tashkilotlarni, mahalliy aholini joylardagi bolalar maydonchalarini tiklash va tashkil qilish ishlariga keng jalb etish.

4. Belgilab qo‘yilsinki:

Bolalar maydonchalarini tiklash va tashkil etishning 2011 — 2015-yillarga mo‘ljallangan hududiy manzilli dasturlari Qoraqalpog‘iston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimliklari tomonidan O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Ta’lim, sog‘liqni saqlash va ijtimoiy muhofaza masalalari hamda Kommunal soha, transport, kapital qurilish va qurilish industriyasi masalalari axborot-tahlil departamentlari bilan kelishilgan holda tasdiqlanadi;

bolalar maydonchalarini tiklash, tashkil etish va ularni foydalanishga yaroqli holda saqlash bilan bog‘liq sarf-xarajatlar, birinchi navbatda, mahalliy aholi, jumladan, tegishli hududda istiqomat qiladigan tadbirkorlar, shuningdek, korxona va tashkilotlar hamda boshqa homiylar mablag‘lari, mahalliy davlat hokimiyati organlarining budjetdan tashqari moliyaviy manbalari hisobidan amalga oshiriladi;

zarur holatlarda bolalar maydonchalarini ko‘kalamzorlashtirish va obodonlashtirish bilan bog‘liq ayrim xarajatlar mahalliy budjetlar parametrlarida obodonlashtirish xarajatlari uchun nazarda tutiladigan mablag‘lar doirasida moliyalashtirilishi mumkin;

bolalar maydonchalarining ko‘rkam va obod holda saqlanishi, ulardagi o‘yin va sport qurilmalarining texnik jihatdan soz holatda bo‘lishiga uy-joy mulkdorlari shirkatlari va fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari rahbarlari mas’uldir.

5. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi Madaniyat va sport ishlari vazirligiga nazarda tutiladigan budjet mablag‘lari doirasida namunaviy loyihalarni ishlab chiqish uchun mablag‘ ajratsin.

6. O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot vazirligiga:

Qoraqalpog‘iston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimliklari bilan birgalikda bolalar maydonchalari uchun zamonaviy sport va o‘yin qurilmalarini mamlakatimizdagi korxonalarda ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yish bo‘yicha aniq chora-tadbirlar dasturini ishlab chiqish va uch oy muddatda Vazirlar Mahkamasi tasdig‘iga kiritish;

O‘zbekiston Respublikasi Madaniyat va sport ishlari vazirligi bilan birgalikda dasturning sifatli va o‘z vaqtida amalga oshirilishi yuzasidan tizimli ravishda monitoring ishlarini olib borish va uning natijalari to‘g‘risida Vazirlar Mahkamasiga muntazam axborot berib borish vazifalari yuklansin.

7. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish O‘zbekiston Respublikasi Bosh vazirining o‘rinbosari A.N. Aripov zimmasiga yuklansin.

Bolalar maydonchalari bolalarning o‘z vaqtini mazmunli o‘tkazishi, jismoniy va ijtimoiy rivojlanishiga xizmat qiladi. U yerda joylashtiriladigan barcha jihozlarning bolalar uchun qiziqarli bo‘lishiga erishish zarur. Chunki maktabgacha va kichik maktab yoshidagi bolalarning kundalik hayotida o‘yin eng qiziqarli faoliyat turi hisoblanadi va o‘yin vositasida bolalarning jismoniy va intellektual rivojlanishiga samarali ta’sir etish imkoniyati bor. O‘yin orqali bolalar atrof muhit bilan yaqindan tanishadi, o‘zaro muloqot qilishni o‘rganadi va mustaqil harakatlanish, o‘z kuchini sinab ko‘rish imkoniyatiga ega bo‘ladi.

Bolalar o‘zlari uchun instinktiv ravishda o‘yin jihozlari, o‘yin maydoni va o‘yin turini tanlaydi. Bolalar maydonchasida o‘tkaziladigan harakatli o‘yinlar orqali bolalar tabiat bilan uyg‘unlashadi va oxir-oqibatda ularga tabiatga mehr uyg‘onadi. Maydonchalarda tashkil etiladigan o‘yinlar faqat u yerdagi sport jihozlari bilan bog‘liq bo‘libgina qolmasdan, sodda milliy o‘yinlarni ham qamrab olishi maqsadga muvofiqdir. Bu esa bolalarni o‘yin vositasida milliy an’analarimizga muhabbat ruhida tarbiyalash uchun xizmat qiladi. Ushbu o‘yinlar orqali bolalarning harakatlarida mustaqillik, dadillik paydo bo‘ladi. Ular bu maydonchalarda erkin harakat qilish, boshqa bolalarning harakatlaridan o‘rnak olish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.

1. Joy tanlash. Bolalar maydonchasi aholi yashash punktlarining markaziy qismlarida, uylardan uzoq bo‘lmagan masofada, iloji boricha kengroq, ochiqroq joyda tashkil etilishi kerak. Ular uchun tanlanadigan joy avtomobillar qatnaydigan yo‘ldan va avtomobillar to‘xtash joyidan uzoqda bo‘lishi shart, tanlangan joyda kanalizatsiya lyuklari bo‘lmasligiga e’tibor qaratish lozim. Agar tanlangan joyda daraxtlar bo‘lsa, ularning soyasidan unumli foydalanish kerak. Tanlangan joyning yuza qismi iloji boricha tekis bo‘lishiga erishish zarur. Maydonchaning muayyan qismi yoki to‘liq ravishda maxsus qoplama bilan qoplanishi ham mumkin.

2. Yoritish masalalari. Tanlangan joy kunduzi yetarli darajada quyosh tushib turadigan, kechasi ham yoritish imkoniyati mavjud bo‘lishi lozim. Elektr yoritish tizimidan foydalanishda maydonchaning barcha qismlari tekis yoritilishiga erishish zarur. Bu bolalarning kechki paytda ham bexavotir harakatlanishini ta’minlaydi.

3. O‘yin jihozlari. Bolalar maydonchasiga joylashtiriladigan o‘yin jihozlari bir-biridan xavfsiz masofada, boshqasiga xalaqit bermaydigan darajada joylashtirilishiga erishish kerak. O‘yin jihozlari ularda o‘ynaydigan bolalarning yoshi va talablariga mos bo‘lishi lozim.

Bu ularning yayrab o‘ynashi, o‘z imkoniyatlarini sinab ko‘rishi va jismoniy rivojlanishi uchun xizmat qilishi zarur. Bolalar maydonchasida yaratilgan muhit bolalarning ijtimoiy moslashishiga xizmat qiladi, o‘zlarini dadil tutishiga, harakatlarni cho‘chimasdan, dadil bajarishiga yordam beradi.

4. Hudud atrofini o‘rash. Bolalar maydonchalari alohida to‘siq yoki panjara bilan o‘ralishi lozim. Bu to‘siqlar yog‘och yoki metalldan tayyorlanishi, ularning bo‘yi 70 santimetr bo‘lishi maqsadga muvofiqdir. To‘siqlar bolalar maydonchasida yer transportlarining harakatlanishi, uy hayvonlarini sayr qildirishning oldini olish hamda ular xavfidan saqlash maqsadida, shuningdek, bolalarning harakatli o‘yinlari davomida maydoncha chegarasidan chiqib boshqalarga xalaqit bermasligini ta’minlaydi.

5. Dizayn. Bolalar maydonchalarini loyihalashtirishda dizayn masalalariga alohida e’tibor qaratilishi kerak. Bunda, birinchi navbatda, bolalarni jalb etadigan darajada qiziqarli va yorqin ranglardan foydalanish, u yerdagi sport jihozlarini tartibli, biri ikkinchisiga xalaqit bermaydigan, agar zarur bo‘lsa, bir jihozdan keyin ikkinchisiga o‘tib o‘ynash qiziqarli bo‘lishini ta’minlaydigan bo‘lishi kerak.

6. Bolalar maydonchalariga joylashtiriladigan o‘yin jihozlari, birinchi navbatda, xavfsiz, bolalarga jarohat yetkazmaydigan, o‘tkir qirralarsiz bo‘lishi lozim. Ularning asosiy turlari quyidagilardir.

Qo‘ziqorin. Bolalar maydonchalari mavjudligini yaqqol bildiruvchi bu jihoz alohida holda ham, qum to‘kilgan joy tepasida yoki dam olib o‘tiriladigan aylana skameyka tepasida ham o‘rnatilishi mumkin. Bu qo‘ziqorin qalpoqsimon ko‘rinishdagi metall yoki taxta qoplamaning yog‘och ustunga o‘rnatilganidir. Qo‘ziqorinning tepasi odatda bir xil rangdagi bo‘yoq ustiga qo‘ziqorin dog‘lari singari dumaloq shakldagi boshqa rangi bilan ajralib turadi.

Ayvoncha. 4-5 nafar bola aylana shaklida yoki bir-biriga qarama-qarshi tomonda o‘tiradigan skameykalar bilan jihozlangan, usti metall yoki taxta bilan to‘rtburchak shaklida qoplangan dam olish joyi. Bu joy bolalarning harakatli o‘yinlardan charchagan davrida muloqot qilishlari va passiv hordiq chiqarish uchun xizmat qiladi. Yomg‘irli kunlarda esa u yerda o‘tirib, suhbatlashish imkoniyati bo‘ladi.

Uchoqlar. Uchoqlarga ikki kishilik va to‘rt kishilik gorizontal uchoqlar hamda bir kishilik va ikki kishilik vertikal uchoqlar va boshqa turli uchoqlar kiradi. Ular o‘rindiqlarda o‘tirgan holda ikki tomonga tebranish qoidalariga asoslanadi. O‘rindiqlar bolalar uchun qulay bo‘lishi va ular oldida ushlagichlari bo‘lishi lozim. Uchoqlar podshipnik orqali asosga birlashtirilishi shart. Chunki harakatlarning silliq va ravon bo‘lishiga podshipniklar vositasidagina erishilishi mumkin. Vertikal uchoq atrofida ma’lum masofagacha xavfsizlik zonasi tashkil etilishi va boshqa jihozlar joylashtirilmasligi talab etiladi.

O‘rgimchak to‘ri. Bu jihoz yarim aylana shaklida kesilgan ikki juft quvurning bir-biriga yopishtirilgan va har ikkala juft quvurlarning o‘rtasida ularni bog‘lab turuvchi quvurlar payvandlangan bo‘ladi. Jihozning umumiy ko‘rinishi ag‘darilgan piyolani eslatadi. Turniksimon ko‘rinishda qator payvandlangan quvurlarga bolalar osilib o‘ynashi natijasida ularning bilak quvvati ortadi, tepalikka ko‘tarilib borgan sari ular o‘z kuchlarini hisoblashga va qanchalik darajada balandlikka yetib bora olishlarini sinab ko‘radilar.

Qumxona. Taxminan 1,5 x 1,5 metr yoki 2,0 x 2,0 metr kenglikdagi maydon yog‘och to‘siq bilan o‘ralib, uning o‘rtasiga qum to‘kiladi. Yog‘och to‘siq o‘tkir qirrali bo‘lmasligi kerak. Qumxonada o‘tkaziladigan o‘yinlar bolalarning mushohada qobiliyatini rivojlantiradi. U yerda qumdan yasaladigan imoratlar, inshootlar va turli ko‘rinishdagi minoralar ulardagi ijodiy qobiliyatni rivojlantirishga xizmat qilishi mumkin. Qumxonada foydalaniladigan chelakcha, xokandozcha, avtomashina va boshqa o‘yinchoqlar bolalarning o‘zlarida bo‘ladi va ularning fantaziyasidan kelib chiqib turli o‘yinlar o‘tkazilishi mumkin.

Sirpanchiq. Odatda metall yoki plastmassadan tayyorlanadigan sirpanchiq bolalarning eng sevimli snaryadi hisoblanadi. Sirpanchiqning tepasiga chiqib olish uchun esa narvon va undan yiqilib ketmaslik uchun qo‘l bilan ushlab chiqiladigan to‘siq ham bo‘lishi kerak. Sirpanchiqning pastki qismiga, odatda, bir oz qum to‘kib qo‘yiladi va bu bolalarning yerga qattiq urilmasligini, agar yiqilib tushsa ham jarohat olmasliklarini ta’minlaydi.

Turnik. Bolalarning qo‘l muskullarini rivojlantirish, ularda muallaq turish ko‘nikmalarini hosil qilish uchun xizmat qiladigan turniklar bolalar maydonchalarida turli shakllarda va turlicha balandliklarda bo‘lishi zarur. Eng sodda hisoblangan bu snaryad, odatda, boshqa jihozlarga xalaqit bermaydi.

Narvon. Bolalar maydonchalaridagi narvonlar oddiy narvonlardan yerga mahkamlanganligi, ko‘chmasligi va bir necha qatorligi bilan farqlanadi. Uch-to‘rt qatorli narvonlar bir tarafdan bir necha bolaning bir paytda shug‘ullanishi uchun sharoit yaratishidan tashqari, bolalar o‘rtasida kim birinchi bo‘lib narvonning tepasiga yetib borishi bo‘yicha musobaqalarni ham tashkil etish imkonini beradi.

O‘rindiqlar. Bolalar maydonchasida bolalar bilan bir qatorda kattalar uchun ham xizmat qiladigan jihozlardan biri o‘rindiqdir. Bolalar maydonchalaridagi o‘rindiqlarning balandligi boshqa joylarda kattalar uchun mo‘ljallangan o‘rindiqlardan pastroq bo‘ladi. Odatda bolalar maydonchalari o‘rindiqlari juda sodda, to‘rtta yog‘och yoki metall oyoq ustiga joylashtirilgan bir nechta taxtadan iborat bo‘ladi. O‘tirgich sifatida ishlatiladigan taxtalar silliqlangan, o‘tkir qirralari yo‘nilgan va albatta bo‘yalgan yoki laklangan bo‘lishi talab etiladi.

Karusel. Bolalar maydonchalariga o‘rnatiladigan karusellar o‘zining sodda konstruksiyasi va hajmining kichikligi bilan bog‘larda o‘rnatiladigan karusellardan farqlanadi. Bu karusellarda o‘tirgichlar bo‘lmaydi va bolalar unda tik turgan holda aylanadilar. Shu bilan birga, karusellar elektr quvvati bilan emas, kattalarning yoki bolalarning jismoniy harakatlari evaziga harakatlanadi. Bolalar maydonchalari karusellari bitta podshipnikka o‘rnatilgan o‘q (aksariyat hollarda yo‘g‘onroq temir quvur) va unga payvandlangan yuza qismdan iborat bo‘ladi. Aylana shaklidagi yuza qismning ustki tomonida bolalarning tushib ketmasligi uchun to‘siq va karuselni aylantirish uchun tirgaklar bo‘ladi. Bu jihoz bolalarning muvozanatlashtirish malakalarini rivojlantirishga, boshi tez aylanadigan bolalarning jismoniy quvvatini oshirishga, bolalarning balandlikka ko‘nikishiga xizmat qiladi.

Basketbol shiti. Bolalar maydonchalarida bitta basketbol shiti yoki maydon kengroq bo‘lsa — ikkita o‘rnatilishi mumkin. Basketbol to‘pi tushadigan to‘r bolalarning bo‘ylariga mos ravishda yer-sathidan 1,5 metrdan 2,0 metrgacha balandlikda o‘rnatilishi mumkin. Bu jihoz bolalarning to‘p bilan harakatlanishi va to‘rga tushirishga intilishi orqali deyarli barcha a’zolarining rivojlanishiga xizmat qiladi.

Axlat qutisi. Bolalar maydonchalarining bolalar tomonidan iflos qilib yuborilmasligi uchun uning chekka qismlariga axlat qutilari qo‘yilishi maqsadga muvofiqdir. Bolalar maydonchalariga kirish va chiqishni hech kim nazorat qilmasligi bois u yerga bolalar turli xil yeguliklarni olib kelishi va ularning qoldiqlarini har joyga sochib yuborishining oldini olish maqsadida ushbu qutilardan foydalaniladi. Axlat qutilari bitta joyga muqim (qo‘zg‘almas qilib) o‘rnatiladigan yoki joyi o‘zgartiriladigan bo‘lishi mumkin. Har ikki holatda ham axlat qutilaridagi axlatlarni har kuni yo‘qotish ishlari amalga oshirilishi zarur.