O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining
qarori
2000-YILGAChA BO‘LGAN DAVRDA O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASINING EKSPORT IMKONIYATLARINI RIVOJLANTIRISh DAVLAT DASTURI TO‘G‘RISIDA
Mazkur qaror O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 22-fevraldagi 87-sonli “O‘zbekiston Respublikasi Hukumatining o‘z ahamiyatini yo‘qotgan ayrim qarorlarini o‘z kuchini yo‘qotgan deb hisoblash to‘g‘risida (O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘z ahamiyatini yo‘qotgan qonunchilik hujjatlarini qayta ko‘rib chiqish tizimini joriy etish orqali mamlakatda ishbilarmonlik muhitini yaxshilash chora-tadbirlari to‘g‘risida” 2020-yil 27-sentabrdagi PF-6075-son Farmoni)”gi qaroriga asosan o‘z kuchini yo‘qotgan.
O‘zbekiston Respublikasining eksport imkoniyatlarini rivojlantirish, tovarlar va xizmatlar eksporti hajmini ko‘paytirish, eksport qilinadigan tovarlar va ular sotiladigan bozorlar nomenklaturasini kengaytirish maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi:
1. Manfaatdor vazirliklar, idoralar, konsernlar, uyushmalar va korporatsiyalar ishtirokida O‘zbekiston Respublikasi Tashqi iqtisodiy aloqalar vazirligi, Makroiqtisodiyot va statistika vazirligi tomonidan ishlab chiqilgan O‘zbekiston Respublikasining eksport imkoniyatlarini rivojlantirish Davlat dasturi (keyingi o‘rinlarda Davlat dasturi deb ataladi) ilovaga muvofiq ma’qullansin.
2. Eksport imkoniyatlarini rivojlantirishni rag‘batlantirish Respublika kengashi Davlat dasturi amalga oshirilishi monitoringini ta’minlasin.
3. O‘zbekiston Respublikasi Makroiqtisodiyot va statistika vazirligi, Tashqi iqtisodiy aloqalar vazirligi respublika eksportining yillik prognozlarini shakllantirishda Davlat dasturi parametrlariga amal qilsinlar.
4. Vazirlar Mahkamasi komplekslari O‘zbekiston Respublikasi Makroiqtisodiyot va statistika vazirligi, Moliya vazirligi, Tashqi iqtisodiy aloqalar vazirligi hamda tegishli vazirliklar va idoralar bilan birgalikda:
eksport hajmi o‘sishining prognoz parametrlari bajarilishini ta’minlovchi, tarmoq dasturlariga kiritilgan loyihalarni mablag‘ bilan ta’minlashning aniq manbalarini belgilovchi 2000-yilgacha eksport imkoniyatlarini rivojlantirish tarmoq dasturlarini;
2005-yilgacha bo‘lgan davrda tarmoqlarning eksport imkoniyatlarini rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlarini ikki oy muddatda ishlab chiqsinlar va ko‘rib chiqish uchun eksport imkoniyatlarini rivojlantirishni rag‘batlantirish Respublika kengashiga kiritsinlar.
5. Qoraqalpog‘iston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimliklari:
O‘zbekiston Respublikasi Makroiqtisodiyot va statistika vazirligi, Tashqi iqtisodiy aloqalar vazirligi bilan birgalikda kichik va o‘rta xususiy tadbirkorlik korxonalari mahsulotlari eksportini kengaytirishga yo‘naltirilgan eksport imkoniyatlarini rivojlantirish mintaqaviy dasturlarini ikki oy muddatda ishlab chiqsinlar va eksport imkoniyatlarini rivojlantirishni rag‘batlantirish Respublika kengashining ma’qullashi uchun kiritsinlar;
bir hafta muddatda mintaqaviy dasturlarni amalga oshirish va eksport qiluvchilarga ko‘maklashish bo‘yicha doimiy ishlovchi mintaqaviy komissiyalar tashkil etsinlar.
6. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi Markaziy bank, Makroiqtisodiyot va statistika vazirligi, Tashqi iqtisodiy aloqalar vazirligi va “O‘zbekinvest” kompaniyasi bilan birgalikda eksportni kreditlash, eksport kreditlarini sug‘urta qilish, davlat kafolatlari berish mexanizmini o‘z ichiga oluvchi eksport imkoniyatlarini rivojlantirishni davlat tomonidan moliyaviy qo‘llab-quvvatlash tartibini bir oy muddatda ishlab chiqsin va tasdiqlash uchun Vazirlar Mahkamasiga kiritsin.
7. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish Bosh vazir O‘.T. Sultonov zimmasiga yuklansin.
Vazirlar Mahkamasining Raisi I. KARIMOV
Toshkent sh.,
1998-yil 12-mart,
110-son
Vazirlar Mahkamasining 1998-yil 12-martdagi 110-son qarori bilan
TASDIQLANGAN
TASDIQLANGAN
O‘zbekiston Respublikasining eksport imkoniyatlarini rivojlantirish
DAVLAT DASTURI
Dasturning konsepsiyasi va maqsadlari
1-ilova. Iqtisodiyot tarmoqlarining eksport imkoniyatlarini rivojlantirish dasturi
1.1. Neft-gaz kompleksi
1.2. Industriyani rivojlantirish kompleksi
Mashinasozlik sanoati
Kimyo sanoati
Metallurgiya
Sanoatning boshqa tarmoqlari
1.3. Qurilish kompleksi
1.4. Iste’mol bozori kompleksi
1.5. Agrosanoat kompleksi
1.6. Xizmat ko‘rsatish sohasi tarmoqlari
2-ilova. 2000-yilgacha Iqtisodiyot tarmoqlari eksporti o‘sishining prognoz parametrlari
2.1. Neft-gaz kompleksi
2.2. Industriyani rivojlantirish kompleksi
Mashinasozlik sanoati
Kimyo sanoati
Metallurgiya
Sanoatning boshqa tarmoqlari
2.3. Qurilish kompleksi
2.4. Iste’mol bozori kompleksi
2.5. Agrosanoat kompleksi
2.6. Xizmat ko‘rsatish sohasi tarmoqlari
3-ilova. Eksport tarkibi o‘zgarishining tadrijiy o‘sishi
4-ilova. Dasturni amalga oshirish bo‘yicha birinchi navbatdagi chora-tadbirlar jadvali
Dastur konsepsiyasi va maqsadlari
Ushbu eksport imkoniyatlarini rivojlantirish Davlat dasturi (keyingi o‘rinlarda Dastur deb ataladi) O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Iqtisodiy islohot, tadbirkorlik va xorijiy investitsiyalar bo‘yicha Idoralararo kengashning 1997-yil 6-fevraldagi IK-97-112-son qarorini, shuningdek Vazirlar Mahkamasining 1997-yil 28-fevraldagi 116-son qarorini bajarish yuzasidan ishlab chiqilgan.
Dasturda xalq xo‘jaligi va tashqi iqtisodiy ahvolda O‘zbekiston uchun ko‘zga tashlanayotgan ijobiy o‘zgarishlar bilan birgalikda shu sohadagi mavjud muammolar, shu jumladan, ilgari yuzaga kelgan eksportning xomashyoviy yo‘nalishini bartaraf etish chora-tadbirlari hisobga olingan.
Respublikaning eksport siyosati makroiqtisodiy barqarorlikni qo‘llab-quvvatlashga, ishlab chiqarishni rivojlantirishga, investitsiya faoliyatini jonlantirishga yo‘naltirilgan. Ayniqsa sanoatning qayta ishlovchi tarmoqlarida va xizmat ko‘rsatish sohalarida eksport imkoniyatlarini rivojlantirish, tarkibiy islohotlar va mamlakat iqtisodiyotini texnologik zamonaviylashtirishning muhim qismi bo‘lishi kerak.
Mavjud resurslar va ishlab chiqarish imkoniyatlaridan eng ko‘p darajada foydalanish va ularni yanada rivojlantirish asosida eksport hajmlari barqaror o‘sishi uchun shart-sharoitlarni ta’minlash va uning tarkibini takomillashtirish Dasturning asosiy maqsadi hisoblanadi.
Oldinga qo‘yilgan maqsadlarga erishish eksportning yangi tarmoq va geografik tarkibini aniq maqsadni ko‘zlab shakllantirish, eksport qilinadigan mahsulotlarning turlarini kengaytirish va raqobatbardoshligini oshirish zarurligini taqozo etadi.
Eksport imkoniyatlarini rivojlantirish dasturi va 2000-yilgacha iqtisodiyot tarmoqlari eksporti o‘sishining prognoz parametrlari 1 va 2-ilovalarda*, eksport tarkibini o‘zgartirishning tadrijiy o‘sishi va Dasturni amalga oshirishning birinchi navbatdagi chora-tadbirlari jadvali 3 va 4-ilovalarda* keltirilgan.
* 1 — 4-ilovalar rus tilidagi matnida berilgan.
Neft va gaz kompleksi
O‘zbekistonni energiya bilan ta’minlash strategiyasi barcha asosiy energiya manbalarini qazib olish va ishlab chiqarishni yaqin yigirma yillik davrda respublikani eng iqtisodiy tejamli va ekologik jihatdan toza energiya manbai bilan ta’minlashga qodir bo‘lgan gaz sanoatiga ustuvorlik bergan holda oqilona qo‘shib olib borishni nazarda tutadi.
Dasturning amalga oshirilishi “O‘zbekneftgaz” korporatsiyasiga eksport hajmini 1997-yildagi 453,1 mln AQSh dollaridan 2000-yilda 693,2 mln AQSh dollarigacha ko‘paytirish imkonini beradi.
Dasturda uglevodorod xomashyosi — neft, kondensat eksport qilishni to‘xtatish va ularni qayta ishlash mahsulotlarini eksport qilishni ko‘paytirish nazarda tutilmoqda.
Industriyani rivojlantirish kompleksi
Respublikada mavjud bo‘lgan xomashyo resurslaridan eng ko‘p darajada foydalanib xorijiy investitsiyalar va texnologiyalarni jalb qilgan holda jahon bozorida raqobatga bardoshli mahsulot ishlab chiqarish uchun baza yaratish mashinasozlik sanoati korxonalarining asosiy vazifasi hisoblanadi.
Dastur mashinasozlik sanoatida eksportning 1997-yildagi 226,9 mln AQSh dollaridan 2000-yilda 1155,9 mln AQSh dollarigacha o‘sishini ta’minlash imkonini beradi.
Tarmoqni rivojlantirish doirasida “O‘zqishloqxo‘jalikmash-xolding” xolding kompaniyasi korxonalarida respublikaga qishloq xo‘jaligi texnikasini chetdan olib kelishni kamaytirish imkonini beruvchi 136 turdagi yangi va modernizatsiya qilingan mashinalar yaratish nazarda tutilgan.
2000-yilda traktorlar, dvigatellar va qishloq xo‘jaligi mashinalarini eksport qilish hajmi 31,82 mln AQSh dollariga yetadi.
“O‘zmashsanoat” uyushmasi korxonalari mahsulotlarini eksport qilish mashinalar va asbob-uskunalar sotish bozorlarini kengaytirish hisobiga 23 foizga ko‘payadi.
Mamlakatimiz avtomobilsozligini rivojlantirish mashinasozlik tarmog‘ida ustuvor yo‘nalish hisoblanadi.
2000-yilda yengil avtomobillar ishlab chiqarish hajmi 160 mingtani (eksport — 651,3 mln AQSh dollari summasiga 75 mingta); yuk avtomobillari — 1 mingtani (eksport — 3,4 mln AQSh dollari summasiga 150 ta), avtobuslar — 2 mingtani (eksport — 5,7 mln AQSh dollari summasiga 200 ta) tashkil etadi.
1998-yil mobaynida MDHning turli mintaqalarida 15 qo‘shma korxonani o‘z ichiga oluvchi “O‘zDEUavto” qo‘shma korxonasi avtomobillarini sotish va ularga xizmat ko‘rsatish bo‘yicha savdo tarmog‘i rivojlantiriladi.
Aviasozlik mahsulotlari va xizmatlarini eksport qilish 1997-yildagi 52,65 mln AQSh dollaridan 2000-yilda 371,1 mln AQSh dollarigacha o‘sadi.
“Toshkent aviatsiya ishlab chiqarish birlashmasi” davlat-aksiyadorlik birlashmasida 2000-yilda “Il-76” va “Il-114” samolyotlarining har xil modifikatsiyalarini ishlab chiqarishni 40 tagacha ko‘paytirish nazarda tutilmoqda, ularning 37 tasi eksport qilinadi.
Elektrotexnika va radioelektronika sanoati mahsulotlarini eksport qilishning umumiy hajmini 2000-yilda 32,7 mln AQSh dollarigacha yetkazish nazarda tutilmoqda.
Mahsulotning alohida muhim turlari bo‘yicha xomashyo mustaqilligiga erishish maqsadida kimyo mahsulotlarining importning o‘rnini bosuvchi turlarini ishlab chiqarishni o‘zlashtirish yo‘li bilan xomashyoni import qilish hajmini sezilarli darajada qisqartirish qisqa muddatli istiqbolda kimyo sanoatining asosiy vazifasi hisoblanadi.
Eksport qilinadigan tovarlar hajmi va assortimentini, ular tarkibida oG‘irligi kam, ilm-fanni ko‘plab talab qiladigan mahsulotlar ulushini ko‘paytirish nazarda tutilgan.
Dastur kimyo mahsuloti eksportini 1997-yildagi 50,8 mln AQSh dollaridan 2000-yilda 139,4 mln AQSh dollarigacha ko‘paytirish imkonini beradi.
Tarmoqning eksport imkoniyatlarini oshirish maqsadida mahalliy manbalar hisobiga moddiy-texnika resurslari bilan ta’minlash, texnika bilan qayta jihozlash va ishlab turgan korxonalarni rekonstruksiya qilish, xorijiy investitsiyalarni jalb qilish nazarda tutilmoqda.
Metallurgiyani rivojlantirish strategiyasi qimmatbaho, rangli, nodir va kamyob metallarni qazib olish va ishlab chiqarishni oqilona birga qo‘shib olib borishga qaratilgan.
Dastur metallurgiyada mahsulot eksportini 1997-yildagi 384,2 mln AQSh dollaridan 2000-yilda 439,8 mln AQSh dollarigacha ko‘paytirishni ta’minlash imkonini beradi.
Qurilish kompleksi
Dastur 2000-yilda binokorlik materiallari eksportini 1997-yilga nisbatan 3,7 baravar (62 mln AQSh dollarigacha) ko‘paytirishni ta’minlash imkonini beradi.
Eksport tarkibida ham o‘zgarishlar yuz beradi, sement ulushi 57 foizgacha kamayadi, boshqa mahsulotlar esa, shu jumladan maxsus qurilish materiallari ulushi 43 foizgacha oshadi. Mahsulotning respublika uchun yangi bo‘lgan 31 turi o‘zlashtiriladi, ularning bir qismi eksport qilinadi. 46 obyektda texnologiyani yangilash yoki ularga qo‘shimchalar kiritish nazarda tutilgan.
Pudrat ishlari va xizmatlar eksporti yanada rivojlanadi. Qishloq va suv xo‘jaligi vazirligining “O‘zsuvxorijiyqurilish” respublika birlashmasi bo‘linmalari tomonidan 1998-yildan 2000-yilgacha Afg‘oniston, Gvineya va Suriya hududida 2 mln AQSh dollari miqdorida qurilish-montaj va loyiha-qidiruv ishlarini bajarish rejalashtirilmoqda.
Iste’mol bozori kompleksi
Yengil sanoat korxonalari eksporti 2000-yilda 157,72 mln AQSh dollarini tashkil etadi (o‘sish 1997-yilga nisbatan 2,37 baravar).
“O‘zbekyengilsanoat” uyushmasi bo‘yicha Dasturning amalga oshirilishi 19 korxonani qayta jihozlash va 9 korxona qurilishini nihoyasiga yetkazish hisobiga paxta tolasini qayta ishlashni 2000-yilda 59,8 ming tonnaga ko‘paytirish imkonini beradi.
Yuqori sifatli poyabzal ishlab chiqarish hajmlari 4,6 mln juftga ko‘payadi, charm buyumlar 73500 tani tashkil etadi. Qo‘shma korxonalar 2000-yilda 3,0 mln AQSh dollari miqdoridagi 1,5 mln juft poyabzalni eksportga yetkazib bera boshlaydilar.
“O‘zbekmebel” davlat-aksiyadorlik birlashmasi korxonalarida eksport imkoniyatlarini rivojlantirish dasturi 2000-yilda 1,88 mln AQSh dollarlik eksportga mo‘ljallangan mahsulot ishlab chiqarishni ta’minlash imkonini beradi.
Dasturning amalga oshirilishi 2000-yilda: 30,9 mln AQSh dollarlik 9 ming tonnagacha fermentlangan tamakini, 77,3 mln AQSh dollarlik 9,2 mlrd dona sigaret mahsulotlarini eksport qilish imkonini beradi.
Umuman iste’mol bozori tovarlari kompleksi bo‘yicha jami eksport 2000-yilda 328,45 mln AQSh dollarigacha o‘sadi (1997-yildagiga qaraganda 4 baravar).
Agrosanoat kompleksi
Umuman agrosanoat kompleksi bo‘yicha Dasturning amalga oshirilishi mahsulot eksporti hajmini 2000-yilda 1760,0 mln AQSh dollarigacha oshirish imkonini beradi, bu 1997-yildagi darajadan 154,3 mln AQSh dollariga ko‘pdir.
“O‘zdavpaxtasanoatsotish” uyushmasi tomonidan Dasturning bajarilishi o‘zbek paxtasining jahon bozoridagi mavqeyini mustahkamlashni va 2000-yilda valyuta tushumini 1997-yildagiga qaraganda 105,4 mln AQSh dollariga ko‘paytirishni ta’minlaydi.
Dasturning amalga oshirilishi “O‘zmevasabzavotuzumsanoat-xolding” kompaniyasining eksport imkoniyatlarini 2000-yilda 69 mln AQSh dollarigacha yetkazish imkonini beradi (1997-yilda eksport salkam 24,37 mln AQSh dollarini tashkil etdi).
Charm xomashyosi, jun va qorako‘l teri eksporti 1,9 mln AQSh dollarigacha ko‘payadi (1997-yildagi 1,14 mln AQSh dollariga qiyoslaganda).
Xizmatlar ko‘rsatish sohasi tarmoqlari
“O‘zbekiston temir yo‘llari” davlat-aksiyadorlik kompaniyasi. 2000-yilda O‘zbekiston orqali tranzit yuklari tashish xizmatlarini 115 mln. AQSh dollarigacha ko‘paytirish mo‘ljallanmoqda, teplovozlar, ularning uzellarini mukammal tuzatish va ehtiyot qismlar tayyorlash xizmatlari 1,2 baravar (6,85 mln AQSh dollarigacha) ko‘payadi.
“O‘zbekiston havo yo‘llari” milliy aviakompaniyasi. Aviatransport xizmatlari eksporti hajmini 2000-yilda 107,5 mln AQSh dollarigacha yetkazish rejalashtirilmoqda, bu 1997-yildagiga qaraganda 7,5 mln ko‘pdir.
“O‘zavtotrans” korporatsiyasi. Yo‘lovchilar va yuklarni xalqaro avtotashishlarni kengaytirish hisobiga 2000-yilda korporatsiya bo‘yicha eksport xizmatlari hajmi 500 ming AQSh dollarini tashkil etadi, bu 1997-yildagiga qaraganda 1,3 baravar ko‘pdir.
Aloqa tarmog‘i. Dasturda xalqaro aloqalar bo‘yicha xizmatlar eksporti hajmini 7,35 mln AQSh dollariga yetkazish yoki uni 1997-yildagiga qaraganda 1,85 mln. AQSh dollariga o‘stirish, shu jumladan, Transosiyoyevropa tola-optika aloqa liniyasi hisobiga — 1,3 mln dollarga ko‘paytirish va yangi yo‘nalishlar ochish, samarali hisob-kitob taksalarini kelishib olish va 0,88 mln. AQSh dollarlik xizmatlarning yangi turlarini ko‘rsatish nazarda tutilmoqda.
Xorijiy telekommunikatsiya asbob-uskunalari va aloqa vositalarini sertifikatsiya qilish hisobiga 1998 — 2000-yillarda 1,85 mln AQSh dollari miqdorida valyuta tushumi kutilmoqda.
Turizm. Hisob-kitoblarga ko‘ra 2000-yilda turistlar oqimi hajmi 1 mln kishiga, shu jumladan, xorijiy turistlar 650 ming kishiga yetadi. Umuman xorijiy turistlarga xizmatlar ko‘rsatish hajmi 1 mlrd AQSh dollariga yetadi. Shu jumladan “O‘zbekturizm” milliy kompaniyasi turistik korxonalari tomonidan 1998 — 2000-yillar davrida 75 mln AQSh dollarlik valyuta tushumi ta’minlanadi.
Xorijiy sarmoyani faol jalb etishni va iqtisodiyotni tarkibiy qayta qurishni hisobga olgan holda Dasturda belgilangan chora-tadbirlarning amalga oshirilishi eksport hajmini 2000-yilda 1997-yildagiga nisbatan 1,65 baravar ko‘paytirish imkonini beradi. Eksportning salkam 2,36 mlrd dollarga o‘sishi ta’minlanadi, hajmi esa 6 mlrd dollarga yetadi.
Eksportning eng ko‘p o‘sishiga mashinasozlikda (5,1 baravar) va xalq iste’mol tovarlari ishlab chiqarish kompleksida (4 baravar) erishiladi.
Eksport tarkibi jiddiy ravishda o‘zgaradi — paxta ulushi 43,3 foizdan 28,0 foizgacha kamayadi, mashina va asbob-uskunalar ulushi 9,8 foizdan 23 foizgacha ko‘payadi, to‘qimachilik mahsulotlari ulushi 1,2 baravar, oziq-ovqat tovarlari ulushi 1,33 baravar ko‘payadi.
Dastur parametrlari resurslar va iqtisodiy imkoniyatlarni baholashni hamda uni amalga oshirish shart-sharoitlarini, iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish, bozor munosabatlari shakllanishini rivojlantirish, huquqiy va qonunchilik bazasini yanada takomillashtirish chora-tadbirlarini hisobga olgan holda belgilangan.
Dastur asosan ishlab chiqarilayotgan mahsulotning sifatini oshirish va texnik darajasini jahon bozorlarida raqobatlashadigan darajaga yetkazishning salmoqli zaxiralari mavjud bo‘lgan qayta ishlash sanoatining eksport imkoniyatlarini isloh qilishga, shuningdek mahalliy xomashyoni chuqur qayta ishlash hisobiga eksportga mo‘ljallangan tayyor mahsulot ishlab chiqarish ko‘lamlarini kengaytirishga qaratilgan.
2000-yilgacha bo‘lgan davrda eksport hajmlarini yanada ko‘paytirishga asos solinadi, eksport infratuzilmasi tashkil etiladi. Eksportga mo‘ljallangan ishlab chiqarish yangi tarmoqlarning rivojlanishiga turtki beradi.
Davlat eksportga mo‘ljallangan ishlab chiqarishlarning rivojlanishi va tashqi bozorlarga mamlakatimiz mahsulotlari kirishini jadallashtirishga ta’sir ko‘rsatishni ancha kuchaytiradi. An’anaviy mashina-texnika eksportining ilmiy-ishlab chiqarish bazasini mutlaqo yangi tashkiliy-iqtisodiy asosda tiklash boshlanadi. Tovar tarkibi ko‘proq texnologik yo‘nalishga ega bo‘ladi.
Eksport imkoniyatlarini rivojlantirishning tadrijiy o‘sishi ko‘rsatkichlari umuman mamlakat tovar oborotiga nisbatan eksportning muayyan oldinda borishini, yalpi ichki mahsulot o‘sishi sur’atlariga nisbatan eksportning ildam rivojlanishini ta’minlovchi moddiy bazani yaratishi kerak.
Respublika iqtisodiyoti tadrijiy o‘sishi, iqtisodiy islohotlar chuqurlashishi davomida O‘zbekistonning ishonchli hamkor sifatidagi obro‘-e’tibori oshadi, bu bevosita xorijiy investitsiyalar oqimi kengayishiga ko‘maklashadi, mamlakat eksport imkoniyatlarini rivojlantirish omili bo‘lib xizmat qiladi.