1.02.00.00.00 Davlat boshqaruvi asoslari / 02.08.00.00 Iqtisodiyot, ijtimoiy-madaniy qurilish sohasidagi davlat boshqaruvining umumiy masalalari / 02.08.01.00 Davlat dasturlari, konsepsiyalar va boshqalar]
[TSZ:
1.Davlat va jamiyat qurilishi / Davlat dasturlari, konsepsiyalari va boshqalar]
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining
qarori
2019-2023-yillar davri uchun Oʻlchashlar birligini taʼminlash milliy tizimini rivojlantirish va takomillashtirish konsepsiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Texnik jihatdan tartibga solish, standartlashtirish, sertifikatlashtirish va metrologiya tizimlarini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida“ 2018-yil 12-dekabrdagi PQ-4059-son qarorini bajarish, shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasida oʻlchashlar birligini taʼminlash tizimini yanada rivojlantirish maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi:
1. Quyidagilar:
2019 ― 2023-yillar davri uchun Oʻlchashlar birligini taʼminlash milliy tizimini rivojlantirish va takomillashtirish konsepsiyasi (keyingi oʻrinlarda Konsepsiya deb ataladi) 1-ilovaga muvofiq;
2019 ― 2023-yillar davri uchun Oʻlchashlar birligini taʼminlash milliy tizimini rivojlantirish va takomillashtirish konsepsiyasini amalga oshirish boʻyicha amaliy chora-tadbirlar rejasi (keyingi oʻrinlarda Amaliy chora-tadbirlar rejasi deb ataladi) 2-ilovaga muvofiq tasdiqlansin.
2. Quyidagilar konsepsiyaning asosiy vazifalari etib belgilansin:
Xalqaro qonunchilik metrologiya tashkilotining koʻrsatma va tavsiyalarini hamda boshqa xalqaro talablarni hisobga olgan holda, Oʻlchashlar birligini taʼminlash milliy tizimining kompleks huquqiy tartibga solinishini taʼminlash;
metrologik faoliyat subyektlarining funksional vazifalari va masʼuliyat sohalarini aniq chegaralagan holda, Oʻlchashlar birligini taʼminlash milliy tizimining tuzilmasini takomillashtirish;
Oʻzbekiston Respublikasi etalon bazasini rivojlantirish, davlat metrologiya xizmatlari organlarining laboratoriyalarini ayniqsa, respublika hududlarida modernizatsiya qilish hisobiga iqtisodiyot tarmoqlarini rivojlantirish ustuvor yoʻnalishlarining metrologik taʼminot darajasini oshirish;
oʻlchash vositalarini kalibrlash tizimini rivojlantirish va takomillashtirish orqali mahalliy mahsulot sifatini va raqobatbardoshlikni oshirish uchun sharoit yaratish;
xalqaro va mintaqaviy metrologiya tashkilotlari bilan metrologiya boʻyicha oʻzaro samarali hamkorlik mexanizmlarini rivojlantirish va kengaytirish, Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro iqtisodiyotga va oʻlchashlar birligini taʼminlash xalqaro tizimlariga teng huquqli sherik sifatida integratsiyalashuviga koʻmaklashish;
kadrlar tayyorlash, qayta tayyorlash va malakasini oshirish boʻyicha samarali tizim shakllantirish, oʻlchashlar birligini taʼminlash sohasida ilmiy faoliyatni rivojlantirish;
metrologiya sohasida axborot texnologiyalarining qoʻllanishini kengaytirish hamda oʻlchashlar birligini taʼminlash tizimining ishlashini, shu jumladan bajarilayotgan ishlar va xizmatlarni axborotlashtirish hamda avtomatlashtirish darajasini oshirish.
3. Vazirliklar, idoralar va boshqa tashkilotlar belgilangan tartibda “Oʻzstandart” agentligiga tasdiqlangan Konsepsiya va Amaliy chora-tadbirlar rejasida nazarda tutilgan tadbirlarni amalga oshirishga yordam koʻrsatsin.
4. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Yoqilgʻi-energetika sohasi va sanoatning bazaviy tarmoqlarini rivojlantirish masalalari kotibiyatiga va “Oʻzstandart” agentligi bosh direktori D.N. Sattarov zimmasiga yuklansin.
Oʻzbekiston Respublikasining Bosh vaziri A. ARIPOV
Toshkent sh.,
2019-yil 28-may,
440-son
Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 28-maydagi 440-son qaroriga 1-ILOVA
2019 ― 2023-yillar davri uchun oʻlchashlar birligini taʼminlash milliy tizimini rivojlantirish va takomillashtirish
KONSEPSIYASI
Taraqqiyotning bugungi bosqichida mahsulot sifati, xavfsizligi va raqobatbardoshligi iqtisodiyot tarmoqlarini jadal va barqaror rivojlantirish, ishlab chiqarishning rentabelligi va samaradorligini oshirishning muhim omiliga aylanmoqda.
Iqtisodiyotning turli tarmoqlarida va davlat boshqaruvida qoʻllanadigan oʻlchash natijalarining aniqligi, xolisligi, ishonchliligi va solishtiriluvchanligini taʼminlamasdan, qayd etilgan maqsadlarga erishib boʻlmaydi.
Ishlab chiqarishni modernizatsiyalash, texnik va texnologik jihatdan yangilash boʻyicha loyihalarni amalga oshirish doirasida respublika korxonalari tomonidan texnologik jarayonga zamonaviy uskunalarni, shu jumladan ishlab chiqarilayotgan mahsulotning sifat va miqdor koʻrsatkichlarini nazorat qiladigan oʻlchash priborlarini joriy etish boʻyicha ishlar bajarilmoqda.
Respublikada oʻlchash texnikasi miqdori va yangi turlarining koʻpayishi tendensiyasini hisobga olgan holda, metrologik faoliyat va uning infratuzilmasining takomillashishi doimiy ravishda Oʻzbekistondagi iqtisodiy oʻzgarishlarga va mahalliy ishlab chiqarish, ayniqsa, kichik biznes korxonalarini va xususiy tadbirkorlikni eng qulay rivojlantirish sharoitlariga mos boʻlishi kerak.
Oʻzbekiston Respublikasida oʻlchashlar birligini taʼminlash sohasida aniq maqsadga yoʻnaltirilgan kompleks chora-tadbirlar izchil amalga oshirilmoqda, zarur metrologik infratuzilma yaratilgan. Qonun hujjatlariga muvofiq yagona davlat siyosatini amalga oshiradigan va oʻlchashlar birligini taʼminlash boʻyicha faoliyatni muvofiqlashtiradigan milliy metrologiya organi — Oʻzbekiston texnik jihatdan tartibga solish agentligi rahbarlik qiladigan davlat metrologiya xizmati faoliyat yuritmoqda.
(beshinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 11-martdagi 114-sonli qarori tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 12.03.2022-y., 09/22/114/0209-son)
Shu bilan birga, oʻlchashlar birligini taʼminlash tizimini yanada takomillashtirish boʻyicha vazifalarning samarali hal etilishiga toʻsqinlik qilayotgan alohida muammoli masalalar va salbiy hodisalar saqlanib qolmoqda. Xususan:
oʻlchashlar birligini taʼminlash sohasidagi qonun hujjatlarini xalqaro talablar bilan uygʻunlashtirish masalalari hali toʻliq hal etilmagan;
oʻlchash vositalari tavsiflarini baholash taribotlarining qonuniyligini taʼminlash, shuningdek, ularni muomalaga kiritishda ham, ulardan foydalanish jarayonida ham, davlat tomonidan tartibga solinadigan sohada ularning yaroqliligini tasdiqlash masalalarining huquqiy tartibga solinishini qoʻshimcha takomillashtirish zarurati mavjud;
respublikaning mavjud etalonlar bazasi alohida oʻlchash turlari boʻyicha yuqori aniqlikdagi priborlarni metrologik tekshiruv bilan toʻliq qamrab olishga imkonini bermaydi, bu esa ularni xorijiy metrologik institutlarga olib chiqish zaruratini yuzaga keltiradi;
oʻlchashlar birligini taʼminlash davlat tizimining ishlash jarayonida vazifalarni sifatli bajarishga qodir boʻlgan malakali metrolog-mutaxassislar yetishmasligi kuzatiladi;
qoʻllanayotgan oʻlchash vositalari parkining tuzilmasi va hajmini monitoring va tahlil qilish yagona tizimi mavjud emasligi jiddiy muammo hisoblanadi, bu esa oʻz navbatida, davlat va jamiyatning oʻlchashlarga boʻlgan ehtiyojlarini tadqiq etish va prognoz qilish mexanizmi va metodologiyasini ishlab chiqish imkonini bermaydi.
Zamonaviy jamiyatda koʻpgina faoliyat sohalarida milliy va xalqaro ehtiyojlar bir-biriga yaqinlashadi va shuning uchun metrologiya va metrologik faoliyat sohasidagi milliy siyosat hamda mamlakat iqtisodiyoti xorijiy investitsiyalar jalb qilinishi uchun eng qulay sharoitlar yaratilishini taʼminlaydigan va savdoda toʻsiqlar yuzaga keltirishiga yoʻl qoʻymaydigan darajada rivojlanishi kerak.
Shu maqsadda har bir mamlakat oʻzida oʻlchashlar birligini taʼminlash boʻyicha ishlarni bajarish qoidalarini mujassam etgan, shuningdek, obyektlar, oʻz vakolatlari doirasida oʻlchashlar birligini taʼminlash sohasidagi ishlarni amalga oshiruvchi davlat boshqaruvi organlari va yuridik shaxslarni ifoda etadigan oʻlchashlar birligini taʼminlash milliy tizimiga ega boʻlishi kerak.
Shu munosabati bilan hozirgi paytda fuqarolarning huquqlari va qonuniy manfaatlarini, Oʻzbekistonning oʻrnatilgan huquq tartibi va iqtisodiyotini notoʻgʻri oʻlchash natijalarining salbiy oqibatlaridan himoya qilish bir tomondan, oʻlchashlar birligini taʼminlash milliy tizimining keyingi yoʻnalishlarini belgilash, ikkinchi tomondan esa — mamlakatda metrologik infratuzilmani va uning ishlash prinsiplarini takomillashtirish zaruratini belgilaydi.
Yuqorida sanab oʻtilganlarning barchasi xorijiy mamlakatlarning oʻlchashlar birligini taʼminlash milliy tizimlarini yaratish tajribasini hisobga olgan holda, Xalqaro qonunchilik metrologiya tashkilotining koʻrsatmalari va tavsiyalariga muvofiq 2019 ― 2023-yillar davri uchun oʻlchashlar birligini taʼminlash milliy tizimini rivojlantirish va takomillashtirish konsepsiyasi (keyingi oʻrinlarda Konsepsiya deb ataladi) ishlab chiqish zaruratini keltirib chiqardi.
iqtisodiyotning turli tarmoqlarida qoʻllanadigan oʻlchash natijalarining aniqligi, xolisligi, ishonchliligi va solishtiriluvchanligini oshirish yoʻli bilan keng ishlab chiqarish kooperatsiyasini, yuqori texnologik mahsulot parametrlarining muvofiqligi baholanishini taʼminlash;
metrologik faoliyatning ilmiy, texnik, normativ va tashkiliy asoslarini qoʻllab-quvvatlash va rivojlantirish, respublikada oʻtkazilgan oʻlchash va sinash natijalarining xalqaro darajada tan olinishiga erishish;
fuqarolar sogʻligi va hayotini himoya qilish, atrof-muhitni muhofaza qilish, milliy tovar va xizmatlarning sifati, xavfsizligi va raqobatbardoshligini taʼminlash maqsadida foydalaniladigan oʻlchash natijalarini olishda fuqarolar, davlat va jamiyat ehtiyojlarini toʻliq qondirish;
davlat metrologiya xizmatlari organlarining salohiyatini kuchaytirish, Konsepsiya vazifalarini amalga oshirish va metrologik xizmatlar koʻrsatish sifatini yaxshilash uchun ularning oʻrni va masʼuliyatini oshirish.
2. Quyidagilar Konsepsiyaning asosiy vazifalari hisoblanadi:
MOZM koʻrsatma va tavsiyalarini hamda boshqa xalqaro talablarni hisobga olgan holda, Oʻlchashlar birligini taʼminlash milliy tizimining kompleks huquqiy tartibga solinishini taʼminlash;
metrologik faoliyat subyektlarining funksional vazifalari va masʼuliyat sohalarini aniq chegaralagan holda, Oʻlchashlar birligini taʼminlash milliy tizimining tuzilmasini takomillashtirish;
Oʻzbekiston Respublikasi etalonlar bazasini rivojlantirish, davlat metrologiya xizmatlari organlarining laboratoriyalarini ayniqsa respublika hududlarida modernizatsiyalash hisobiga iqtisodiyot tarmoqlarini rivojlantirish ustuvor yoʻnalishlarining metrologik taʼminot darajasini oshirish;
oʻlchash vositalarini kalibrlash tizimini rivojlantirish va takomillashtirish orqali mahalliy mahsulot sifatini oshirish va raqobatbardoshlikni oshirish uchun sharoit yaratish;
xalqaro va mintaqaviy metrologiya tashkilotlari bilan oʻzaro samarali hamkorlik qilish va uni kengaytirish mexanizmlarini rivojlantirish, Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro iqtisodiyotga va oʻlchashlar birligini taʼminlash xalqaro tizimiga teng huquqli hamkor sifatida integratsiyalashuviga koʻmaklashish;
kadrlar tayyorlash, qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish boʻyicha samarali tizim shakllantirish, oʻlchashlar birligini taʼminlash sohasida ilmiy faoliyatni rivojlantirish;
metrologiya sohasida axborot texnologiyalarining qoʻllanishini kengaytirish hamda oʻlchashlar birligini taʼminlash tizimining ishlashida, shu jumladan bajarilayotgan ishlar va xizmatlarni axborotlashtirish va avtomatlashtirish darajasini oshirish.
2-bob. Oʻlchashlar birligini taʼminlash milliy tizimini yanada rivojlantirishning asosiy yoʻnalishlari
1-§. Qonun hujjatlarini takomillashtirish
3. Oʻlchashlar birligini taʼminlash tizimining normativ bazasini milliy iqtisodiyotni rivojlantirish ustuvor vazifalariga muvofiq takomillashtirish, ularni xalqaro talablar bilan uygʻunlashtirishni taʼminlash.
4. Metrologiya boʻyicha normativ-huquqiy hujjatlarni xatlovdan oʻtkazish va zarur boʻlsa, metrologik faoliyatning zamonaviy rivojlanish yoʻllarini hisobga olgan holda ularni qayta koʻrib chiqish.
5. Respublikada oʻlchashlar birligini taʼminlash masalalarini tartibga soladigan xalqaro, davlatlararo, mintaqaviy standartlar va xorijiy mamlakatlarning standartlarini qabul qilish va qoʻllash huquqiy mexanizmlarini takomillashtirish.
6. Xizmatlarni amalga oshirish yagona tartibini belgilash qismida metrologik ishlar va xizmatlarni oʻtkazishga qoʻyiladigan barcha uchun majburiy boʻlgan talablarni, ishlab chiqilayotgan hujjatlarga, ishlarga haq toʻlanishiga, ularni bajarish muddatlariga, masʼul ijrochilarga, shuningdek, metrologik tekshiruv natijalarining rasmiylashtirilishiga va Oʻzbekiston Respublikasi oʻlchashlar birligini taʼminlash tizimidagi terminologiyaning bir xil qoʻllanishiga qoʻyiladigan umumiy va maxsus talablarni oʻrnatish boʻyicha masalalarni huquqiy jihatdan tartibga solish.
7. Xorijiy davlatlar tajribasini oʻrganish va qiyosiy baholash asosida respublikada oʻramlarga qadoqlangan tovarlarni metrologik tekshiruv va nazoratdan oʻtkazish boʻyicha huquqiy asoslarni shakllantirish.
8. Davlat metrologiya xizmatiga kirmaydigan yuridik shaxslarning texnik bazasi asosida oʻlchash vositalarining metrologik tekshiruvini amalga oshirish huquqiy masalalarini tartibga solish.
2-§. Oʻzbekiston Respublikasi davlat metrologiya xizmati tuzilmasini takomillashtirish
9. Innovatsion gʻoyalar, ishlanmalar va texnologiyalardan keng foydalanishga asoslangan zamonaviy boshqaruv shakllarini joriy etish yoʻli bilan Oʻzbekiston Respublikasi davlat metrologiya xizmati tuzilmasini takomillashtirish, shuningdek ularning metrologiya sohasidagi funksional vazifalarini chegaralash.
10. Xalqaro standartlar asosida zamonaviy menejment va metrologik xizmatlar sifatini boshqarish tizimlarini, shuningdek, metrologiya boʻyicha xizmatlar sifatidan mamnunlikni baholash mexanizmlarini joriy etish.
11. Oʻlchashlar birligini taʼminlash milliy tizimida Oʻzbekiston vaqt shkalasini yuritish ishlarini amalga oshiradigan vaqt va chastota xizmatini, fizik konstantalar hamda modda va materiallarning xossalari haqida standart axborotli maʼlumotlar xizmatini, shuningdek, putur yetkazmaydigan tekshiruv xizmatini tashkil etish.
12. Mahalliy ishlab chiqarish imkoniyatlarini hisobga olgan holda, respublika sanoatining metrologik tekshiruvini taʼminlash uchun standart namunalar tayyorlash, etalonlar va eng yuqori aniqlikdagi oʻlchash vositalarini yaratish usul va vositalarini tadqiq qilishga yoʻnaltirilgan ilmiy-texnik loyihalar ishlab chiqilishini tashkil etish ishlarini faollashtirish yoʻli bilan Milliy metrologiya institutining faoliyatini takomillashtirish.
13. Ustuvor vazifalarni, ilmiy-texnik siyosatni shakllantirish va metrologiya boʻyicha ishlarni muvofiqlashtirish, Oʻzbekiston iqtisodiyot tarmoqlari metrologik taʼminotining qonunchilik va amaliy masalalarini koʻrib chiqish va ular boʻyicha asoslangan qarorlar qabul qilish sohasida takliflar ishlab chiqish.
14. Davlat va jamiyatning oʻlchashlarga boʻlgan ehtiyojlarini tadqiq qilish va prognoz qilish mexanizmi va metodologiyasini ishlab chiqqan holda, qoʻllanayotgan oʻlchash vositalari parkining tuzilmasi va hajmini monitoring va tahlil qilish tizimini yaratish.
15. Ishlab chiqarish metrologik taʼminoti masalalari boʻyicha autsorsing xizmatlarini tashkil etish orqali shtatida metrolog lavozimi koʻzda tutilmagan kichik biznes va xususiy tadbirkorlik vakillariga yordam koʻrsatish, texnik parkini jihozlash va zamonaviylashtirish boʻyicha maslahatlar taqdim etish.
3-§. Texnik bazani takomillashtirish va zamonaviylashtirish
16. Xalqaro etalonlar darajasiga kuzatiluvchanlikni taʼminlash uchun oʻlcham birliklarini uzatish maqsadida mavjud etalonlar bazasini tahlil qilish, oʻlchash turlari boʻyicha ehtiyojlarni oʻrganish va respublika sanoatini rivojlantirish istiqbollarining monitoringini oʻtkazish.
17. Etalonlar soni va oʻrta yoshini sanoati rivojlangan mamlakatlarning mos qiymatigacha yetkazish, eng yuqori aniqlikdagi oʻlchash vositalari parkini yuqori texnologik jihatdan yangilash, shuningdek, modda va materiallar tarkibi va xossalarining standart namunalari miqdorini oshirish.
18. Milliy etalonlar, milliy metrologiya institutlari tomonidan beriladigan kalibrlash va oʻlchash sertifikatlarining oʻzaro eʼtirof etilishi toʻgʻrisidagi kelishuv doirasida oʻzaro tan olinishini taʼminlaydigan CIPM MRA etalonlar tizimini yaratish.
19. 2019 ― 2022-yillar davri uchun etalonlar va eng yuqori aniqlikdagi oʻlchash vositalarini xarid qilish dasturining sifatli va oʻz vaqtida amalga oshirilishini taʼminlash.
20. Oʻlchash imkoniyatlarini kengaytirish va barcha yoʻnalishlar boʻyicha respublika korxonalarining ehtiyojlarini metrologik tekshiruv bilan toʻliq qamrab olinishini taʼminlash uchun zamonaviy oʻlchash uskunalari parkini shakllantirish, shuningdek, respublikaning barcha hududlarida oʻlchash laboratoriyalarining keng tarqalgan tarmogʻini yaratish, shu jumladan davlat-xususiy sheriklik shartlarida.
21. Investitsiya siyosatini shakllantirishda ishtirok etish, oʻlchashlar birligini taʼminlash sohasiga investitsiyalar, eng avvalo, toʻgʻridan toʻgʻri xorijiy investitsiyalar jalb qilinishini taʼminlash, shuningdek, metrologiyani rivojlantirish bilan bogʻliq investitsion loyihalar ishlab chiqish va ularni amalga oshirish faoliyatini muvofiqlashtirishni amalga oshirish.
22. Muhim iqtisodiyot yoʻnalishlarining (energetika, transport, mashinasozlik, ekologiya, tibbiyot va boshq.) oʻlchashlarga boʻlgan ehtiyojlari qondirilishini taʼminlagan holda, ularga metrologik xizmatlar koʻrsatish darajasini oshirish.
4-§. Oʻlchash vositalarini kalibrlash tizimini takomillashtirish
23. Metrologik kuzatiluvchanlik va xalqaro darajada tan olinish masalalarini tartibga solishga yordam beradigan, Oʻzbekiston Respublikasining oʻlchash vositalarini kalibrlash milliy tizimini yaratish.
24. Kalibrlash oʻtkazish boʻyicha xalqaro standartlar, qoʻllanmalar va tavsiyalarni, ularni bevosita qoʻllash yoʻli bilan joriy etish, shuningdek, oʻlchash texnikasi sohasidagi eng ilgʻor yutuqlar asosida kalibrlash usuliyatlarini (usullarini), vaqt va mablagʻlar sarfini kamaytirish maqsadida oʻlchashlarni avtomatlashtirish va axborotlashtirish usullarini takomillashtirish.
25. Mahsulotni yanada yuqoriroq aniqlik bilan ishlab chiqarishga yordam beradigan, yanada aniq va sifatli oʻlchashlarni taʼminlash uchun alohida olingan yoʻnalishlarda qiyoslash ishlarini bajarishdan kalibrlash oʻtkazishga bosqichma-bosqich oʻtish boʻyicha tegishli choralar koʻrish.
26. Oʻzbekiston Respublikasining Xalqaro oʻlchov va tarozilar byurosining bazasida taqdim etilgan oʻlchash va kalibrlash imkoniyatlari sonini koʻpaytirish uchun etalonlar va eng yuqori aniqlikdagi oʻlchash vositalarini xalqaro qiyoslashda ishtirok etish.
27. Xalqaro qiyoslash doirasida yoki boshqa mamlakatlarning metrologiya tashkilotlarida bajariladigan, kattalik birliklari etalonlarini solishtirish, kalibrlash natijalarini tan olish mexanizmini yaratish.
28. Mahsulotni sertifikatlashtirish va sifat menejmenti tizimida mahsulot sifati va raqobatbardoshligini taʼminlashning muhim sharti sifatida oʻlchash vositalarini kalibrlashni rivojlantirishni ragʻbatlantirish.
29. Oddiy foydalanuvchilar va laboratoriyalarning kalibrlash xizmatlariga boʻlgan ehtiyojlarini, zamonaviy uskunalar bilan jihozlash va kalibrlashni tashkil etish va oʻtkazishga zamonaviy yondashuvni joriy etish zaruratini oʻrganish.
30. Kalibrlash oʻtkazilishi tavsiya etilgan oʻlchash vositalarining roʻyxatini ishlab chiqish va tasdiqlash.
31. Kalibrlashni, kattalik birliklari etalonlarini kalibrlash, kalibrlash natijalarini rasmiylashtirish, kalibrlash natijalaridan oʻlchash vositalarini qiyoslashda foydalanish mumkin boʻlgan qismida, rivojlantirishga yordam beradigan meʼyorlarni kiritish.
32. Bajarilayotgan oʻlchashlarning davlat etalonlarigacha kuzatiluvchanligini taʼminlagan holda, oʻlchash vositalarini kalibrlash huquqi uchun akkreditatsiyalangan metrologiya xizmatlari tarmoqlarini davlat-xususiy sheriklik shartida bosqichma-bosqich kengaytirish.
5-§. Xalqaro va mintaqaviy hamkorlikni rivojlantirish
33. Xalqaro va mintaqaviy metrologiya tashkilotlarining texnik qoʻmitalaridagi faoliyatni faollashtirish yoʻli bilan milliy oʻlchash etalonlarini va oʻlchash natijalarini tan olish maqsadida shu tashkilotlar ishida Oʻzbekiston Respublikasining ishtirok etishini jadallashtirish, shuningdek, yetakchi metrologiya tashkilotlari bilan oʻzaro hamkorlikni kengaytirish.
34. Mahalliy sanoat sohasiga innovatsion texnologiyalar va gʻoyalarni oʻtkazish uchun metrologiya sohasida xalqaro hamkorlikni takomillashtirish, sanoati rivojlangan mamlakatlarning yetakchi metrologiya laboratoriyalari bilan oʻzaro hamkorlikni kengaytirish.
35. MOZMda Oʻzbekiston Respublikasining faolligini oshirish, Davlat metrologiya muassasalarining Yevroosiyo hamkorligi (KOOMET) loyihalarida ustuvor sohalar boʻyicha faoliyatni faollashtirish.
36. MDH Standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish davlatlararo kengashi Ilmiy-texnik komissiyasining (NTKMetr) asos boʻluvchi normativ hujjatlarni ishlab chiqish va qayta koʻrib chiqish, modda va materiallar tarkibi va xossalarining davlatlararo standart namunalarini yaratish va ularni qoʻllash boʻyicha dasturini, shuningdek, standartlashtirish, metrologiya va muvofiqlikni baholash boʻyicha boshqa dasturlarini amalga oshirishda ishtirok etish.
37. Oʻzbekiston Respublikasining, CIPM MRA Kelishuvi doirasida eʼtirof etilgan mintaqaviy metrologiya tashkiloti hisoblangan Osiyo-Tinch okeani metrologiya dasturiga (APMP) qoʻshilishi.
6-§. Metrolog-mutaxassislarni tayyorlash, qayta tayyorlash va ularning malakalarini oshirish boʻyicha samarali tizim shakllantirish
38. Oʻlchashlar birligini taʼminlash tizimining yaqin va uzoq kelajakda metrolog-mutaxassislarga boʻlgan ehtiyojlarini monitoring qilish va aniqlash.
39. Yaqin kelajakda yosh kadrlarning muntazam ravishda malaka oshirishini, ularning layoqatliligini oshirishni ragʻbatlantirishni taʼminlaydigan kompleks tizim ishlab chiqish.
40. Faoliyati oʻlchashlarni bajarish yoki oʻlchash axborotidan foydalanishni koʻzda tutadigan mutaxassislar uchun ularni metrologiya asoslari sohasidagi zamonaviy bilimlar bilan taʼminlash maqsadida asosiy kasb-hunar taʼlimi va qoʻshimcha kasb-hunar dasturlarining vaqti-vaqti bilan aktuallashtirilishini tashkil etish.
41. Xorijiy mamlakatlarning yetakchi metrologiya institutlarida kadrlarni oʻqitish va malakalarini oshirish yoʻli bilan metrologiya, shuningdek etalonlarni saqlash, oʻrganish va imkoniyatlarini rivojlantirish sohasida kadrlar tayyorlash.
42. Metrologiya sohasida davlat etalonlarini saqlovchi ilmiy xodim, etalonlar saqlovchisi, kalibrlash boʻyicha mutaxassis va qiyoslovchilar kabi mutaxassislar gradatsiyasini oʻrnatish.
43. Davlat metrologiya xizmati organlarining respublika ilmiy muassasalari bilan uzluksiz oʻzaro hamkorligini taʼminlash yoʻli bilan metrologiya sohasida yuqori malakali ilmiy kadrlar kontingentini shakllantirish va tayyorlash, shuningdek, ilmiy ishlar oʻtkazish uchun texnik va uslubiy asoslar yaratish.
7-§. Oʻlchashlar birligini taʼminlash tizimining ishlashini axborotlashtirish va avtomatlashtirish darajasini oshirish
44. Axborot tarkibi, uni olish muddatlariga qoʻyiladigan talablarni baholagan holda, sanoat korxonalari va ijtimoiy soha muassasalarining metrologik faoliyat sohasiga oid axborotga boʻlgan haqiqiy ehtiyojlarini tahlil qilish.
45. Ish va boshqaruv jarayonlarini avtomatlashtirish, integratsiyalashgan axborot tizimlarini, idoralararo maʼlumot uzatish va almashish tarmoqlarini joriy etish va ulardan foydalanish samaradorligini, davlat axborot resurslarining integratsiyasini, shu jumladan elektron davlat xizmatlari taqdim etilishini oshirish.
46. Oʻlchashlar birligini taʼminlash axborot fondining unda mavjud boʻlgan axborotga ishlov berish va uni taqdim etish boʻyicha axborot va tahliliy imkoniyatlarini kengaytirish.
47. Manfaatdor shaxslarni keyinchalik xabardor qilgan holda, Oʻzbekiston Respublikasida oʻlchash vositalarining miqdori va holatini hisobga olish uchun moʻljallangan, davlat metrologiya xizmatining oʻzaro bogʻlangan axborot resurslari kompleksini ifodalaydigan oʻlchashlar birligini taʼminlash sohasidagi yagona axborot tizimi va maʼlumotlar bazasini shakllantirish.
48. Ish jarayonini optimallashtirish, shuningdek, oʻlchashlar birligini taʼminlash sohasida xizmatlar koʻrsatish vaqti va mablagʻlarini kamaytirish maqsadida axborotlashtirish va masofadan erkin foydalanish mexanizmini ishlab chiqish.
49. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari metrologiya xizmatlari ishining koʻrsatkichlarini monitoring qilish asosiy mexanizmi sifatida foydalanish.
3-bob. Konsepsiyaning amalga oshishidan kutilayotgan natijalar
50. Konsepsiyaning amalga oshirilishi:
Oʻzbekiston Respublikasining Butun jahon savdo tashkiloti (JST)ga qoʻshilishi boʻyicha bajarilayotgan ishlarni hisobga olgan holda, xalqaro bozorda Oʻzbekiston mahsuloti va xizmatlarining raqobatbardoshligi oshishiga, mahalliy ishlab chiqaruvchilar va isteʼmolchilarni himoya qilishga;
oʻlchash natijalarining OʻV birliklariga kuzatiluvchanligini taʼminlashga, mahalliy mahsulotni chet elga yetkazib berishda oʻlchash va sinash natijalarining tan olinishiga;
sanoat tarmoqlarida foydalaniladigan yuqori aniqlikdagi priborlarning metrologik tekshiruv bilan toʻliq qamrab olinishiga va mahalliy korxonalarning xorijiy metrologiya institutlariga tobeligini kamaytirishga;
savdoda texnik toʻsiqlarni bartaraf etishga, shuningdek har yili davlatlararo, xalqaro va xorijiy mamlakatlarning milliy etalonlari bilan solishtirish;
mamlakat iqtisodiyotining yetakchi tarmoqlari, ijtimoiy sohalari, fan va mudofaasining, birinchi navbatda, qonun bilan tartibga solinadigan sohalarida oʻlchashlar birligini taʼminlash boʻyicha davlat funksiyalarini bajarish boʻyicha ehtiyojlarini qoplashga koʻmaklashadi.
4-bob. Yakuniy qoida
51. Natijalarga erishish darajasi va ularning samaradorligi maqsadli koʻrsatkichlari ilovada taqdim etilgan Konsepsiyada koʻzda tutilgan chora-tadbirlar amalga oshirilishining doimiy monitoringi asosida baholanadi.
Oʻlchashlar birliligini taʼminlash milliy tizimini rivojlantirish
MAQSADLI KOʻRSATKIChLARI
T/r
Maqsadli koʻrsatkich
Oʻlch. bir.
Haqiqiy qiymat
Maqsadli qiymatlar
2019-yil
2020-yil
2021-yil
2022-yil
2023-yil
1.
Davlat etalonlarining soni
bir.
12
21
23
28
33
33
2.
Xalqaro oʻlchov va tarozilar byurosining bazasida qaydlangan Oʻzbekiston Respublikasi kalibrlash va oʻlchash imkoniyatlari toʻgʻrisidagi yozuvlar soni
bir.
-
-
3
7
13
18
3.
Davlatlararo darajada oʻtkaziladigan solishtirishlar soni
bir.
6
8
11
15
19
22
4.
Boshlangʻich namunaviy oʻlchash vositalari (ishchi etalonlar) miqdori
bir.
151
164
188
206
225
234
5.
Milliy darajada oʻtkaziladigan solishtirishlar — laboratoriyalararo solishtirishlar soni
bir.
17
19
22
24
27
32
6.
Davlat metrologiya xizmati organlarida qoʻllanadigan oʻlchash texnikasi umumiy miqdoridagi zamonaviy oʻlchash texnikasi ulushi
%
9,7
11,8
14,1
16,1
18,1
18,8
7.
Respublika sanoatida foydalaniladigan oʻlchash vositalarining metrologik tekshiruv bilan qamrab olinganligi
%
87,6
89,1
92,3
94,5
95,2
96,1
8.
Kalibrlash ishlari hajmining qiyoslash ishlariga nisbati
%
0,01
3
8
15
23
30
9.
Oʻlchashlar birliligini taʼminlash milliy tizimini rivojlantirish maqsadida bajarilayotgan ilmiy tadqiqot ishlarining soni
bir.
1
2
3
5
6
7
10.
Oʻlchashlar birliligini taʼminlash sohasida davlat standartlarini ishlab chiqish
bir.
164
178
183
191
202
207
11.
Ishlab chiqilgan (yangi oʻzlashtirilgan) kalibrlash usullarining soni
bir.
40
69
102
137
174
211
Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 28-maydagi 440-son qaroriga 2-ILOVA
2019 ― 2023-yillar davri uchun oʻlchashlar birligini taʼminlash milliy tizimini rivojlantirish va takomillashtirish konsepsiyasini amalga oshirish boʻyicha chora-tadbirlar
I. Oʻlchashlar birliligini taʼminlash milliy tizimining huquqiy bazasini xalqaro normalar bilan takomillashtirish
1.
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Respublikada metrologiya xizmatlari koʻrsatishni takomillashtirish boʻyicha qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi qarori loyihasini ishlab chiqish va kiritish.
Vazirlar Mahkamasining Qarori
2019-y. may
“Oʻzstandart” agentligi, manfaatdor vazirliklar va idoralar
2.
Oʻlchashlarni bajarish usullarini metrologik attestatsiyadan oʻtkazish qoidalarini tasdiqlash.
Idoraviy normativ-huquqiy hujjat
2019-y. dekabr
“Oʻzstandart” agentligi
3.
Xorijiy davlatlar tajribasini oʻrganish va qiyosiy baholash asosida respublikada oʻramlarga qadoqlangan tovarlarning metrologik tekshiruvi va nazoratini amalga oshirish boʻyicha uslubiy koʻrsatma tasdiqlash.
Idoraviy normativ-huquqiy hujjat
2020-y. sentyabr
“Oʻzstandart” agentligi
II. Oʻzbekiston Respublikasi davlat metrologiya xizmati tuzilmasini takomillashtirish
4.
Davlat-xususiy sheriklik shartlarida oʻlchash vositalarini kalibrlashni amalga oshiradigan, akkreditatsiyalangan yangi oʻlchash laboratoriyalarini tashkil etish.
Takliflar tayyorlash
2019-y. sentyabr
“Oʻzstandart” agentligi, manfaatdor vazirliklar va idoralar
5.
Metrologiya boʻyicha ilmiy-texnik komissiya tashkil etish.
“Oʻzstandart” agentligi bosh direktorining buyrugʻi
2019-y. iyun
“Oʻzstandart” agentligi, manfaatdor vazirliklar va idoral�r
6.
Metrologiya xizmatlarining sifatini boshqarish boʻyicha xalqaro standartlarni joriy etish, shuningdek, metrologiya boʻyicha xizmatlar sifatidan mamnunlikni baholash mexanizmlarini yaratish.
“Oʻzstandart” agentligi bosh direktorining buyrugʻi
2019-y. dekabr
“Oʻzstandart” agentligi, manfaatdor vazirliklar va idoralar
7.
Respublika davlat metrologiya xizmati xodimlarining salohiyatini kuchaytirish.
“Oʻzstandart” agentligi bosh direktorining buyrugʻi
2019-y. dekabr
“Oʻzstandart” agentligi
8.
“Oʻzbekiston milliy metrologiya instituti” davlat korxonasi tizimida Fizik konstantalar hamda modda va materiallar haqida standart axborot maʼlumotlar xizmatini, shuningdek, putur yetkazmaydigan tekshiruv xizmatini tashkil etish.
“Oʻzstandart” agentligi bosh direktorining buyrugʻi
2020-y. iyun
“Oʻzstandart” agentligi
9.
“Oʻzbekiston milliy metrologiya instituti” davlat korxonasi tizimida Vaqt shkalasini yuritish ishlarini amalga oshiradigan vaqt va chastota xizmatini tashkil etish.
Oʻzbekiston texnik jihatdan tartibga solish agentligi bosh direktorining buyrugʻi
2022-y. iyun
Oʻzbekiston texnik jihatdan tartibga solish agentligi, Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi
III. Texnik bazani takomillashtirish va modernizatsiyalash
10.
Zamonaviy ilmiy-texnik taraqqiyot nuqtai nazaridan “Oʻzstandart” agentligi boʻlinmalarining oʻlchash vositalari parkini rejali yangilash.
Modernizatsiyalash va qayta jihozlash dasturi
Har yili
Oʻzbekiston texnik jihatdan tartibga solish agentligi, Moliya vazirligi
11.
Oʻzbekiston Respublikasida ionli nurlanish ikkilamchi etalonlari dozimetrik laboratoriyasini tashkil etish.
Grant mablagʻlarini oʻzlashtirish rejasi
2020-y. dekabr
“Oʻzstandart” agentligi, Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi,
Investitsiyalar va tashqi savdo vazirligi
12.
Davlat metrologiya xizmatlarining akkreditatsiya doirasini bosqichma-bosqich kengaytirish va texnik parkining yangilanishini hisobga olgan holda yangi oʻlchash usullarini oʻzlashtirish.
Tadbirlar rejasi
Har yili
Oʻzbekiston texnik jihatdan tartibga solish agentligi
13.
Zamonaviy oʻlchash laboratoriyalarini tashkil etish uchun grantlar jalb qilish.
Takliflar tayyorlash
2019 — 2023-yy.
Oʻzbekiston texnik jihatdan tartibga solish agentligi,
Investitsiyalar va tashqi savdo vazirligi
VI. Oʻlchash vositalarini kalibrlash tizimini takomillashtirish
14.
Oʻzbekiston Respublikasi Oʻlchashlar birligini taʼminlash milliy tizimini oʻlchash vositalarini kalibrlash ishlarini rivojlantirish va kengaytirish boʻyicha takomillashtirish.
“Oʻzstandart” agentligi qarori
2019-y. iyun
“Oʻzstandart” agentligi
15.
Xalqaro standartlar talablari bilan uygʻunlashtirish maqsadida Oʻz DSt 8.029:2017 “Oʻlchashlar birligini taʼminlash davlat tizimi. Oʻlchash vositalarini kalibrlash. Asosiy qoidalar” davlat standartiga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish.
“Oʻzstandart” agentligi qarori
2019-y. sentyabr
“Oʻzstandart” agentligi, manfaatdor vazirliklar va idoralar
16.
Keyinchalik zarur etalonlar va eng yuqori aniqlikdagi oʻlchash vositalari bilan jihozlash maqsadida oʻlchash vositalarini kalibrlash xizmatlaridagi ehtiyojlarni tahlil qilish.
Jamlama axborot
2019-y. iyun
“Oʻzstandart” agentligi
17.
Xalqaro standartlar va tavsiyalar bilan uygʻunlashtirilgan, oʻlchash vositalarini kalibrlash usullarini tartibga soluvchi davlat standartlarini ishlab chiqish.
Reja-jadval
2019-y. dekabr
“Oʻzstandart” agentligi
18.
Namunaviy oʻlchash vositalari parkining yangilanishini hisobga olgan holda, xalqaro talablar asosida qiyoslash va kalibrlash usullarini ishlab chiqish.
Standartlashtirish boʻyicha normativ hujjatlar
2020-y. mart
“Oʻzstandart” agentligi, manfaatdor vazirliklar va idoralar
19.
COOMET tomonidan ISO/IEC 17025 standartiga muvofiq massa oʻlchovlari, bosim va harorat kattaliklari laboratoriyalariga Sifat menejmenti tizimini eʼtirof etish guvohnomasini olish.
Eʼtirof etish guvohnomasi
2020-y. iyun
“Oʻzstandart” agentligi
20.
Institutning kalibrlash va oʻlchash imkoniyatlarini asosiy solishtirishlar maʼlumotlar bazasida chop etish maqsadida CIPM maslahat qoʻmitalari yoki mintaqaviy metrologiya tashkilotlarining texnik qoʻmitalari tomonidan tashkil etiladigan asosiy va qoʻshimcha solishtirishlarda ishtirok etish.
Reja-jadval
Har yili
Oʻzbekiston texnik jihatdan tartibga solish agentligi
21.
Solishtirishlar “piloti” tomonidan solishtirish natijalariga ishlov berish va solishtirish hisobotlarini tayyorlash.
Hisobot
2021-yil davomida
“Oʻzstandart” agentligi
22.
COOMET, VIPM va mintaqaviy metrologiya tashkilotlari tomonidan solishtirishlar Yakuniy hisobotini ekspertizadan oʻtkazish.
Mintaqaviy metrologiya tashkilotlari dasturi
2022-y. iyun
Oʻzbekiston texnik jihatdan tartibga solish agentligi
23.
Oʻlchash imkoniyatlarini mintaqaviy metrologiya tashkilotining asosiy solishtirishlar axborot maʼlumotlar bazasida chop etish.
Solishtirish natijalari toʻgʻrisida maʼlumotlar
2021 — 2023-yy.
Oʻzbekiston texnik jihatdan tartibga solish agentligi
24.
Milliy miqyosda metrologiya xizmatlarining layoqatliligini tekshirishni (laboratoriyalararo solishtirish) tashkil etish va oʻtkazish.
Reja-jadval
Har yili
Oʻzbekiston texnik jihatdan tartibga solish agentligi, manfaatdor vazirliklar va idoralar
V. Xalqaro va mintaqaviy hamkorlikni takomillashtirish, shuningdek, xalqaro darajada eʼtirof etilishiga erishish
25.
Xalqaro va mintaqaviy metrologiya tashkilotlarining texnik qoʻmitalaridagi ishlarni kuchaytirish yoʻli bilan milliy oʻlchash etalonlarini va oʻlchash natijalarini eʼtirof etish maqsadida shu tashkilotlar ishida mutaxassislarning muntazam faol ishtirok etishini taʼminlash.
Yigʻilish bayonlari va seminarlar (treninglar)
Yigʻilish jadvallariga muvofiq
Oʻzbekiston texnik jihatdan tartibga solish agentligi
26.
Metrologiya ishlarining natijalarini oʻzaro eʼtirof etish boʻyicha ikki tomonlama kelishuv imzolash boʻyicha hukumatlararo komissiyaga takliflar kiritish.
Kelishuv loyihasi
2019 — 2023-yy.
Oʻzbekiston texnik jihatdan tartibga solish agentligi,
TIV
27.
Oʻzbekiston Respublikasining Osiyo-Tinch okeani metrologiya dasturiga (APMP) qoʻshilish masalasini ishlab chiqish.
Qoʻshilishga ariza tayyorlash
2019-y. dekabr
“Oʻzstandart” agentligi,
Iqtisodiyot va sanoat vazirligi,
Moliya vazirligi, TIV
VI. Metrolog-xodimlarning malakasini oshirish, oʻlchashlar birligini taʼminlash sohasida fanni rivojlantirish
28.
Metrologiya xizmatining oʻziga xosligini hisobga olgan holda, amaldagi Xizmatchilarning asosiy lavozimlari va ishchilar kasblari klassifikatoriga oʻzgarishlar kiritish.
Lavozimlar klassifikatoriga oʻzgarishlar kiritish
2019-y. sentyabr
“Oʻzstandart” agentligi, Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi
29.
Lavozimini koʻtarish, xorijda yetakchi metrologiya institutlarida malakalarini oshirish orqali respublika etalonlar bazasi kengayishiga qarab etalon-saqlovchilar sonini koʻpaytirish.
Idora hujjati
Har yili
Oʻzbekiston texnik jihatdan tartibga solish agentligi
30.
Xalqaro ekspert-metrologlarni jalb qilgan holda, mutaxassislar oʻqish va amaliyotlarini tashkil etish
Seminarlar va treninglar
Har yili
Oʻzbekiston texnik jihatdan tartibga solish agentligi, manfaatdor vazirliklar, idoralar va xoʻjalik birlashmalari
31.
ISO/IEC 17025:2017 standartiga muvofiq masʼul mutaxassislarning amaliyotlarini tashkil etish.
Oʻqish jadvali
2019-yil davomida
“Oʻzstandart” agentligi
32.
Yosh xodimlarning layoqatlilik darajasini oshirish, ularning malakasini oshirish, seminarlarda ishtirok etishini muntazam ravishda taʼminlaydigan kompleks tizim ishlab chiqish.
Oʻqish dasturi
2019-y. iyun
“Oʻzstandart” agentligi
33.
Metrolog-mutaxassislarning malakalarini oshirish, shuningdek, oʻlchashlar birligini taʼminlash sohasida ekspertlar tayyorlash boʻyicha oʻquv dasturlarini takomillashtirish.
Taʼlim dasturlari
2020-y. mart
“Oʻzstandart” agentligi
VII. Oʻlchashlar birligini taʼminlash tizimining ishlashini axborotlashtirish va avtomatlashtirish darajasini oshirish
34.
Metrologik tekshiruv natijalarini kuzatib borish mexanizmini joriy etish.
Dasturiy mahsulotlar ishlab chiqish
2019-y. dekabr
“Oʻzstandart” agentligi,
Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi
35.
Vaqt va mablagʻlar sarfini kamaytirish maqsadida oʻlchash texnikasi, oʻlchashlarni avtomatlashtirish va axborotlashtirish usullari doirasidagi eng ilgʻor yutuqlar asosida oʻlchash, kalibrlash, qiyoslash usuliyatlarini (usullarini) takomillashtirish.
Dasturiy mahsulotlar ishlab chiqish
2020-y. dekabr
“Oʻzstandart” agentligi,
Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi
36.
Oʻlchash vositalari miqdori va holatini hisobga olish asosida integratsiyalashgan axborotli tizimlar va maʼlumotlar bazasi kompleksini yaratish.
Dasturiy mahsulotlar ishlab chiqish
2021-y. sentyabr
“Oʻzstandart” agentligi,
Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi
Izoh. Mazkur Amaliy choralar rejasida koʻzda tutilgan chora-tadbirlar amalga oshirilishida, ishlab chiqilayotgan hujjat shakli oʻzgartirilishi yoki ishlab chiqilayotgan hujjat boshqa bandlarda koʻzda tutilgan boshqa hujjatlar bilan birlashtirilishi mumkin. Ikki yoki undan koʻp hujjatlar birlashtirilgan taqdirda, tegishli bandlarning bajarilishi uchun belgilangan eng soʻnggi muddat ularni ishlab chiqish muddati hisoblanadi.
(2-ilova Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 11-martdagi 114-sonli qarori tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 12.03.2022-y., 09/22/114/0209-son)
(Qonun hujjatlari maʼlumotlari milliy bazasi, 29.05.2019-y., 09/19/440/3205-son; Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 12.03.2022-y., 09/22/114/0209-son)
