136-модда. Алиментни суд тартибида ундириш

Алимент олиш ҳуқуқига эга бўлган шахс, алимент талаб қилиш ҳуқуқи вужудга келганидан сўнг қанча муддат ўтганидан қатъи назар, хоҳлаган вақтда алимент ундириш тўғрисидаги талаб билан судга мурожаат қилишга ҳақлидир.

Мазкур шахс, низо бўлмаган тақдирда, вояга етмаган болалар учун алимент ундириш тўғрисидаги ариза билан судга мурожаат этишга ҳақли бўлиб, бу ариза буйруқ тартибида иш юритиш тарзида кўриб чиқилади.

Алимент судга мурожаат этилган пайтдан бошлаб ундирилади.

Агар таъминот учун маблағ олиш чоралари судга мурожаат қилингунга қадар кўрилганлиги, аммо алимент тўлаши шарт бўлган шахснинг уни тўлашдан бош тортганлиги оқибатида алимент олинмаганлиги суд томонидан аниқланса, ўтган давр учун алимент судга мурожаат этилган пайтдан бошлаб уч йиллик муддат доирасида ундириб олиниши мумкин.

ИЛМИЙ-АМАЛИЙ ШАРҲ

1. Алимент тўлаш тўғрисида келишув мавжуд бўлмаса ёки алимент олиш ҳуқуқига эга бўлган шахс алимент талаб қилиш ҳуқуқи вужудга келган пайтдан бошлаб алимент ундириш тўғрисидаги талаб билан судга мурожаат қилишга ҳақли ҳисобланади.

Қуйидаги шахслар алимент талаб қилишга ҳақли ҳисобланади:

• болалар (вояга етмаганлар ва вояга етган меҳнатга лаёқатсиз, ёрдамга муҳтож болалар);
• ота-оналар (меҳнатга лаёқатсиз, ёрдам муҳтож);
• эр-хотинлар;
• собиқ эр-хотинлар;
• ака-ука ва опа-сингиллар;
• бобо ва бувилар;
• неваралар;
• амалда тарбиялаганлар;
• ўгай ўғил ва ўгай қизлар; – ўгай ота ва ўгай оналар.

Ушбу шахслар алимент ундириш мақсадида судга мурожаат қилиши учун қуйидаги шартлар мавжуд бўлиши лозим;

1. алимент тўлаш ҳуқуқи вужудга келиши. Алимент тўловчи ва алимент олувчи ўртасида қонунчиликда белгиланган асосларга кўра таъминот олиш муносабатлари юзага келиши лозим. Масалан, вояга етган бола II гуруҳ ногирони бўлиб қолиши муносабати билан ўз ота-онасидан таъминот олиш ҳуқуқи вужудга келганидан бошлаб судга мурожаат қилишга ҳақли бўлади;
2. Алимент ундириш ҳуқуқи вужудга келгандан сўнг судга мурожаат қилиш муддат билан чекланмайди. Бошқача айтганда, алимент ундиришни талаб қилиш ҳуқуқи вужудга келганидан кейин унинг ўтишига нисбатан даъво муддати қўлланилмайди. Бошқача айтганда, алимент ундириш ҳуқуқига эга шахс алимент олиш ҳуқуқи вужудга келган пайтдан бошлаб бу ҳуқуқ тугагунга қадар алимент ундиришни талаб қилишга ҳақли бўлади.

2. Алимент олиш ҳуқуқига эга бўлган шахс нафақат ўзига, балки вояга етмаган болалар учун ҳам алимент талаб қилишга ҳақли. Масалан, болалари ўзи билан яшаётган хотин эрдан болалари учун алимент ундиришни талаб қилишга ҳақли. Агар бу вазиятда эр-хотин ўртасида мол-мулкни бўлиш, болаларнинг ким билан яшашини аниқлаш ва шу каби бошқа мулкий ва шахсий номулкий тусдаги низо бўлмаганда, хотин эрдан болалар учун алимент ундириш тўғрисида даъво талаби билан эмас, ариза билан мурожаат қилади. Бу ҳолатда судга ариза билан мурожаат қилинганда бу ариза буйруқ тартибида кўриб чиқилади.

Буйруқ тартибида иш юритиш қоидалари Фуқаролик процессуал кодексининг 18-боби ҳамда Олий Суд Пленумининг «Буйруқ тартибида иш юритишни тартибга солувчи қонун нормаларини қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида»ги 4-сон қарорида назарда тутилган бўлиб, ФПКнинг 170-моддасига кўра, cуд буйруғи низосиз талаблар бўйича суд муҳокамаси ўтказмасдан берилган суд ҳужжатидир.

Суд буйруғи ижро ҳужжати кучига эга. Суд буйруғи бўйича ундирув буйруқ берилганидан кейин ўн кунлик муддат ўтгандан кейин ва суд ҳужжатларини ижро этиш учун белгиланган тартибда амалга оширилади. Алимент ундириш ва ходимга уч ойлик иш ҳақидан ортиқ бўлмаган иш ҳақини ундириб бериш тўғрисидаги суд буйруқлари дарҳол ижро этилиши лозим.

ФПКнинг 171-моддасига мувофиқ, агар вояга етмаган болалар учун алиментлар ундириш ҳақидаги, оталикни белгилаш билан ёки учинчи шахсларни жалб этиш зарурати билан боғлиқ бўлмаган талаб арз қилинган бўлса, суд буйруғи чиқарилади.

Олий суд Пленумининг 2006 йил 3 февралдаги «Буйруқ тартибида иш юритишни тартибга солувчи қонун нормаларини қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида»ги қарорининг 11-12-бандларида шундай тушунтирилади: «Судларнинг эътибори қаратилсинки, ФПК 171-моддасининг 4-бандига асосан, вояга етмаган болалар учун алимент ундириш ҳақидаги талаб бўйича суд буйруғи арз қилинган талаб оталикни белгилаш ёки учинчи шахсларни жалб этиш зарурати билан боғлиқ бўлмаса берилади.

Бунда судлар, биргина оталикни белгилаш ҳақидаги талаб арз қилинган ҳолда эмас, балки шу билан биргаликда иккинчи тараф томонидан оталик (оналик)ка нисбатан эътироз билдирилган ҳолларда ҳам суд буйруғи чиқариш мумкин эмаслигини назарда тутишлари лозим. Ушбу ҳолатларнинг барчаси низо мавжудлигидан далолат бериб, суд буйруғи чиқаришни истисно этади. Шунингдек, Оила кодекси 102-моддасининг иккинчи қисмида ифодаланган – вояга етмаган фарзанд таъминоти учун қатъий суммада алимент ундириш ҳақидаги талаб ҳам суд буйруғи тартибида кўрилиши мумкин эмас.

Оила кодекси 136-моддасининг учинчи қисми талабига кўра вояга етмаган болалар учун алимент судга мурожаат этилган пайтдан бошлаб ундирилишини эътиборга олиб, вояга етмаган болалар учун алимент ундириш талабида ўтган давр учун ҳам алимент ундириш талаби қўйилган бўлса, ўтган давр учун алимент ундириш ҳақидаги талаб Оила кодекси 136-моддасининг тўртинчи қисмида кўрсатилган ҳолатлар аниқлангандагина қаноатлантирилиши мумкинлигидан келиб чиқиб, суд талаб берилган кундан бошлаб алимент ундириш ҳақида суд буйруғи бериб, ўтган давр учун алимент ундириш қисми бўйича эса ундирувчига даъво тартибида судга мурожаат қилиши ҳуқуқини тушунтиради.

3. Умумий қоидага кўра, алимент судга мурожаат этилган пайтдан бошлаб ундирилади. Бироқ бу қоида қатъий тусга эга эмас. Бу ҳолат га нисбатан истисно шарҳланаётган модданинг тўртинчи қисмида белгиланган.

Алимент ундириш тўғрисидаги ариза берилган пайтдан олдин ҳам алимент олиш ҳуқуқига эга бўлган шахс алимент учун маблағ олиш чораларини кўрган бўлиши мумкин. Бошқача айтганда, алимент олувчи алимент тўловчига вояга етмаган болалар учун таъминот бериш борасида мурожаат қилган бўлиши ва бу ҳолатлар турли нодавлат тузилмалари: фуқаролар йиғини, оила ва хотин-қизлар бўлими ёки бошқалар томонидан тасдиқланиши мумкин. Бундан ташқари, алимент тўлаши лозим бўлган шахс алимент тўлашдан бош тортганлиги ва бунинг оқибатида алимент олинмаганлиги аниқланса, суд ўтган давр учун ҳам алимент ундириш ҳақида қарор қабул қилиши мумкин. Бунда алимент судга мурожаат этилган пайтдан бошлаб уч йиллик муддат доирасида ундириб олинади.