Ўзбекистон Республикасининг «Баҳолаш фаолияти тўғрисида»ги Қонуни ва Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2024 йил 11 январдаги 23-сон «Ўзбекистон Республикаси Давлат активларини бошқариш агентлиги фаолиятини ташкил этиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарорига мувофиқ буюраман:

1. Ўзбекистон Республикаси Давлат активларини бошқариш агентлиги директорининг 2023 йил 25 октябрдаги 01/11-14/29-сон буйруғи (рўйхат рақами 3487, 2023 йил 28 декабрь) (Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 30.12.2023 й., 10/23/3487/0991-сон) билан тасдиқланган Ўзбекистон Республикасининг Ягона миллий баҳолаш стандартига иловага мувофиқ қўшимча ва ўзгартиришлар киритилсин.

2. Мазкур буйруқ Баҳоловчи ташкилотлар ассоциацияси, Баҳоловчилар жамияти ҳамда Баҳоловчилар, экспертлар ва маслаҳатчилар жамияти билан келишилган.

3. Ушбу буйруқ расмий эълон қилинган кундан эътиборан кучга киради.

1. 5-банд қуйидаги мазмундаги хатбоши билан тўлдирилсин:

«15-сон МБС «Транспорт воситалари қийматини баҳолаш».»;

2. 9-банднинг ўттиз еттинчи хатбошиси қуйидаги таҳрирда баён этилсин:

«ретроспектив баҳолаш — баҳоловчи томонидан ўтган даврнинг тегишли санасига амалга оширилган баҳолаш. Баҳоловчи баҳолаш ҳисоботини тайёрлаш жараёнида ҳавола қилган аналоглар бўйича ўтказилган ҳисоб-китоблар ва маълумотлар баҳолаш санасига тўғри келиши керак. Заруратга кўра, аналогларнинг жорий нархлари норматив маълумотларни (валюта курси (Ўзбекистон Республикаси Марказий банки маълумотларига кўра) ёки индексация (Ўзбекистон Республикаси Миллий статистика қўмитаси маълумотларига кўра) ёхуд инфляция (Ўзбекистон Республикаси Марказий банки маълумотларига кўра) инобатга олган ҳолда баҳолаш санасига келтирилади. Бунда, ҳисоб-китобда баҳоловчи баҳоланаётган объектнинг таснифлари ва хусусиятларидан келиб чиқиб, энг мос норматив кўрсаткичлардан бирини танлайди ва баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботида мазкур танловни асослайди. Ўтган даврнинг тегишли санасига аналогнинг қийматини аниқлаш учун аналогнинг жорий қиймати баҳолаш жараёнида баҳоловчи томонидан танланган юқоридаги кўрсаткичлардан бири бўйича индексация қилинади.».

3. 255-банд қуйидаги таҳрирда баён этилсин:

«255. Агар баҳолаш тўғрисидаги ҳисобот Ўзбекистон Республикасининг «Баҳолаш фаолияти тўғрисида»ги Қонуни талабларига, баҳолаш фаолияти стандартларига, баҳолаш фаолияти соҳасидаги бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар талабларига мувофиқ тузилган бўлса ва исботловчи аҳамиятли маълумотларга эга бўлса, баҳолаш тўғрисидаги ҳисобот ишончли деб эътироф этилади.».

4. Қуйидаги мазмундаги XV¹ бўлим билан тўлдирилсин:

605¹. «Транспорт воситалари қийматини баҳолаш» Миллий баҳолаш стандарти (бундан буён матнда 15-сон МБС деб юритилади) транспорт воситалари қийматини баҳолаш жараёнига қўйиладиган асосий талабларни, шунингдек ушбу жараённинг хусусиятларини белгилайди.

605². Транспорт воситалари қийматини баҳолаш 1 — 7-сон МБСлар талаблари асосида амалга оширилади. 15-сон МБС транспорт воситалари қийматини баҳолашга ва уларга етказилган моддий зарар миқдорини аниқлашга доир қўшимча талабларни белгилайди.

605³. Баҳоловчилар транспорт воситалари қийматини баҳолашда ЯМБСнинг 10-иловасида келтирилган методикадан фойдаланишлари мумкин.

605⁴. Мазкур МБС доирасида транспорт воситаси деганда йўловчиларни, багажни, юк багажини, юкларни, почта ва куръерлик жўнатмаларини ташиш учун мўлжалланган қурилмалар тушунилади (енгил автомобиллар, юк автомобиллари, автобуслар, тиркамалар ва яримтиркамалар, махсус ва ихтисослаштирилган машиналарнинг шассисидаги автомобиллар, қишлоқ хўжалиги ва йўл-қурилиш техникалари, мототехникалар (мотонақлиётлар, мопедлар, скутерлар ва ҳ.к) ва велосипедлар).

605⁵. Транспорт воситалари таркибига транспорт воситаси сифатида давлат рўйхатидан ўтказилмайдиган машиналар киритилмайди.

605⁶. 15-сон МБС билан баҳоланадиган баҳолаш объектларига қуйидагилар киради:

бир бирлик транспорт воситаси;

транспорт воситасининг қисмлари, узеллари, агрегатлари, деталлари ва бошқа компонентлари.

605⁷. Баҳолашга оид вазифа 2-сонли МБС талабларига мувофиқ тузилади.

Транспорт воситаси қийматини баҳолашда башарти баҳолашни ўтказиш учун асос бўлган норматив-ҳуқуқий ҳужжатда ёки баҳолаш шартномасида бошқача тартиб назарда тутилган бўлмаса, унинг бозор қиймати аниқланади.

Бозор қийматидан фарқ қиладиган қиймат турини аниқлаш зарур бўлган ҳолларда қийматни қўллаш ва турини аниқлаш сабаблари баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда асосланган, очиб берилган ва баён қилинган бўлиши керак.

Қиймат турларини аниқлашда баҳоловчи 5-сон МБС талабларига амал қилиши керак.

Шикастланган транспорт воситаларини баҳолашда баҳоловчи шикастланган транспорт воситаларининг таъмирлаш (тиклаш) қийматини ва транспорт воситасига етказилган зарар миқдорини ҳамда уларнинг товар қийматини йўқотишни аниқлайди.

Баҳолаш объектларининг бозор қийматини аниқлашда уларнинг олди-сотдиси билан боғлиқ ташкилий тадбирларга (оммавий савдолар, реклама ва бошқалар) харажатлар ҳисобга олинмайди.

605⁸. Баҳоловчи баҳолаш объекти ҳақидаги ахборотни ва бозор ахборотини тўплаш ҳамда таҳлил қилишни баҳолаш ёндашувлари ва усулларини танлаш ва қўллаш учун етарли бўлган ҳажмда амалга оширади.

605⁹. Баҳолаш объекти ҳақидаги дастлабки ахборот манбалари қуйидагилардан иборат:

буюртмачи ёки бошқа ваколатли шахс томонидан тақдим этиладиган дастлабки ахборот;

баҳоловчи томонидан баҳолаш объектини кўздан кечириш чоғида олинган ахборот;

учинчи шахслар ва ташкилотлардан олинган, шунингдек оммавий ахборот воситаларида ва интернет тармоғида эълон қилинган ахборот.

605¹⁰. Буюртмачи ёки бошқа ваколатли шахс томонидан заруратга кўра тақдим этилиши мумкин бўлган дастлабки ахборот қуйидагиларни ўз ичига олади:

баҳолаш объектининг охирги ҳисобот санаси ҳолатидаги баланс қиймати ва амортизацияси тўғрисидаги маълумотлар;

ҳуқуқни белгиловчи ҳужжатлар;

баҳолаш объектининг техник ва конструктив тавсифларини ўз ичига олган ҳужжатлар;

баҳолаш объектининг техник ҳолати ҳақидаги далолатнома;

баҳолаш объектининг таркибидаги баҳоланиши керак бўлган қўшимча бутловчилар (агар бўлса) ҳақидаги маълумотлар;

баҳолаш объектига бўлган ҳуқуқларнинг чекловлари (чекланишлари) ҳақида маълумотларни ўз ичига олган ҳужжатлар.

Баҳолашнинг мақсади ва баҳолаш объекти хусусиятларига қараб, баҳоловчи буюртмачидан баҳолаш учун зарур бўлган бошқа ахборотни сўраб олишга ҳақли.

605¹¹. Транспорт воситасини кўздан кечириш буюртмачи ёки мулкдорнинг расмий вакили билан бирга ўтказилади. Баҳоловчи баҳолаш объектини кўздан кечирганда, уни идентификация қилади.

605¹². Буюртмачи тақдим этган, шунингдек ишларни бажаришга жалб қилинган учинчи шахслардан олинган ахборот, агар у раҳбар (мулкдор)нинг имзоси ҳамда ахборотни берган ташкилот (юридик шахслар учун) муҳри билан тасдиқланган бўлса, ишончли ҳисобланади.

Оммавий ахборот воситаларидан, интернет тармоғидан, сўров, суҳбат натижаларидан ва бошқа шунга ўхшаш манбалардан олинган маълумотлар, агар ушбу маълумотларнинг тегишли манбалари баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда кўрсатилган бўлса, ишончли ҳисобланади.

Буюртмачи баҳолаш объекти ва баҳоловчига тақдим этилган маълумотларнинг тўғрилиги учун жавобгардир.

605¹³. Зарур бўлган ҳолларда баҳоловчининг сўровига кўра, ҳужжатларни тақдим этган шахс тегишли ҳужжатларга тушунтиришлар (изоҳлар)ни қўшимча маълумотномалар кўринишида расмийлаштиради.

605¹⁴. Баҳолаш объектини идентификация қилиш (баҳолаш объекти ҳолати тавсифларини аниқлаш) баҳолаш объектини ташқи кўздан кечириш ўтказиш (бундан буён матнда кўздан кечириш деб юритилади) ҳамда рўйхатга олиш ҳужжатларини (автомототранспорт рўйхатдан ўтказилганлиги тўғрисидаги гувоҳномани, бошқа тасдиқловчи расмий ҳужжатларни) ўрганиш ва транспорт воситадаги мавжуд идентификацион рақамлар билан солиштириш орқали амалга оширилади.

605¹⁵. Баҳолаш объектини идентификация қилиш қуйидагиларни назарда тутади:

баҳолаш объектининг жисмонан мавжудлигини ва унга бўлган ҳуқуқни белгиловчи ҳужжатларни аниқлаш;

баҳолаш объектига бўлган мулк ҳуқуқларининг турини аниқлаш;

баҳолаш объектининг техник тавсифлари (тури, русуми, модели, модификацияси, ишлаб чиқарувчи ҳақидаги маълумотлар, ишлаб чиқарилган йили, кузов (шасси) идентификацион рақами, кузов тури (кабиналар — юк машиналари ва тракторлар учун, платформлар — тиркама учун), ўриндиқлар, эшиклар сони, двигателнинг рақами, тури, ишчи ҳажми, цилиндрлари сони ва кучи, узатгич қутиси (трансмиссия) тури, ранги ва бўяш тури, бутловчилари ҳақидаги маълумотлар);

баҳолаш объектини рўйхатга олиш тавсифлари (рўйхат рақами, техник паспорт серияси ва рақами, улар бўлмаган тақдирда ҳисобварақ-маълумотнома, олди-сотди шартномаси);

баҳолаш объектининг ҳолати кўрсаткичлари (бутланишининг мослиги, спидометр кўрсаткичлари бўйича юрилган масофа, ишлаб берилган моторесурс, иш давомийлиги, транспорт воситасининг умумий ҳолати, узеллар ва агрегатларнинг ишга яроқлилиги, кўрикдан ўтказишдан олдин олиб борилган таъмирлаш таъсирлари (ишлари) ёки транспорт воситасининг капитал таъмирланган ёки алмаштирилган қисмлари);

баҳолаш объекти шикастланишлари тавсифлари (шикастланишлар, деформациялар тури, ўлчамлари ва зоналари).

605¹⁶. Баҳолаш объектини баҳолашда баҳоловчи қиёсий, даромад ва харажат ёндашувларидан бирини қўллайди.

605¹⁷. Баҳоловчи ҳар бир баҳолаш ёндашуви доирасида баҳолаш усулларини баҳолашнинг мақсади, аниқланадиган қиймат тури, баҳолаш объекти хусусиятлари, чекловчи шартлар, ахборот базаси ва унинг тўлиқлигини ҳисобга олган ҳолда танлайди.

605¹⁸. Қиёсий ёндашув аналог-объектларнинг бозор қийматлари тўғрисидаги ахборотга ва уларнинг қийматини қиёслаш элементлари бўйича тузатишга асосланган ҳисоблаш усуллари йиғиндисидан иборат. Аналог-объектларнинг бозор қийматлари деганда битимлар ва таклифлар нархлари тушунилади.

605¹⁹. Баҳолаш объекти қийматини қиёсий ёндашув билан аниқлаш учун баҳоловчи қуйидаги усуллардан бирини қўллайди:

сотувларни тўғридан-тўғри қиёслаш усули;

статистик таҳлил усуллари (корреляцион-дисперсион, регрессион).

605²⁰. Сотувларни тўғридан-тўғри қиёслаш усули аналог-объектларнинг сифат тавсифларини қиёслашга ҳамда қиёслаш элементлари бўйича аниқланган фарқлар қисмида тузатишлар киритиш йўли билан баҳолаш объекти қийматини аниқлашга асосланган ҳисоб-китоблар йиғиндисидан иборат бўлиб, қуйидаги асосий босқичларни ўз ичига олади:

бозорни ўрганиш, аналог-объектлар бўйича ахборот тўплаш ва таҳлил қилиш;

аналогларни танлаш;

қиёслаш бирлигини белгилаш;

қиёслаш элементларини танлаш;

қийматни ҳисоблаш усулларини танлаш;

қиёслаш элементлари бўйича тузатишларни ҳисоблаш;

аналог-объектлар нархлари (қиймати)ни тузатиш;

баҳолаш объекти қийматини аниқлаш.

605²¹. Қуйидагилар асосий қиёслаш бирликлари ҳисобланади:

кузов тури;

қувват бирлиги;

транспорт воситасининг бирлиги.

605²². Қуйидагилар асосий қиёслаш элементлари ҳисобланади:

транспорт воситасининг тури, русуми, модели, йўловчи сиғими, юк кўтариш сиғими, вазни, ҳажми, двигател қуввати;

ишлаб чиқарилган йили, юрган масофаси ва техник ҳолати;

жиҳозланиши ва бошқа қиёслаш элементлари.

605²³. Сотувларни тўғридан-тўғри қиёслаш усули қуйидаги ҳолатларда қўлланилади:

маҳаллий ва Мустақил Давлатлар Ҳамдўстлиги (МДҲ) мамлакатларида ишлаб чиқарилган транспорт воситалари учун — баҳолаш объектига аналог бўлган камида учта транспорт воситаси мавжуд бўлганда (бунда ишлаб чиқарилиши тўхтатилган транспорт воситаларга нисбатан камида иккита);

хорижда (МДҲ мамлакатларидан бошқа мамлакатларда) ишлаб чиқарилган транспорт воситалари учун — баҳолаш объектига аналог бўлган камида иккита транспорт воситаси мавжуд бўлганда.

605²⁴. Статистик таҳлил усуллари баҳолаш объектининг нархи билан баҳолаш объектининг нархига таъсир қилувчи параметрлар ўртасидаги статистик (корреляцион-дисперсион, регрессион) боғлиқликларни аниқлашга асосланади.

605²⁵. Даромад ёндашуви тижоратда фойдаланиладиган баҳолаш объектидан олинадиган келгусидаги даромадлар йиғиндиси сифатида унинг жорий қийматини аниқлашга асосланади.

605²⁶. Мазкур МБС доирасида даромад ёндашуви усулларидан қуйидаги ҳолларда фойдаланилиши мумкин:

қиёсий ва харажат ёндашувлари усулларини қўллаш имкони бўлмаганда;

агар баҳолаш объекти ишлаб чиқариш циклида ўзи мустақил барқарор даромадни шакллантирадиган махсус ва (ёки) ихтисослаштирилган техника бўлса;

агар баҳолаш объекти даромадни шакллантирадиган жамоат ёки ноёб (раритет) транспорт воситаси бўлса.

605²⁷. Баҳолаш объекти қийматини баҳолашда даромад ёндашувининг тўғридан-тўғри капиталлаштириш усули қўлланилади ва баҳолаш қиймати соф операцион даромад кўрсаткичларини капитализация ставкасига бўлиш орқали аниқланади.

605²⁸. Баҳоловчи тўғридан-тўғри капиталлаштириш усулидан фойдаланганда:

капиталлаштириладиган соф операцион даромад қийматини ҳисоблаб чиқиши;

капиталлаштириш ставкасини ҳисоблаши;

баҳолаш объектининг жорий қийматини аниқлаши лозим.

605²⁹. Капиталлаштириш ставкаси кумулятив қуриш усули ва бозор экстракцияси усули ёрдамида ҳисобланади.

605³⁰. Соф операцион даромадни аниқлаш учун баҳоловчи операцион харажатлар ёки хизматларни кўрсатишда (ишларни бажаришда) транспорт хизматларининг таннархи баҳолаш объектига операцион харажатлар асосида баҳолаш объектидан фойдаланишдан олинадиган соф операцион даромадни ҳисобга олган ҳолда баҳолаш объектини ижарага беришдан келадиган пул тушумларидан фойдаланади.

605³¹. Соф операцион даромад баҳолаш санаси йилидан кейинги тўлиқ йил учун ўртача йиллик қиймат миқдорида аниқланади. Бунда, баҳоловчи прогнозларда нархларнинг ўзгаришини ҳисобга олган ҳолда, ижара ставкалари ёки транспорт хизматлари (ишлар) қиймати ўзгаришини ҳисобга олиши керак.

605³². Харажат ёндашуви транспорт воситаси қийматини уни тиклаш, ишлаб чиқариш ёки алмаштириш учун зарур харажатлар қийматидан жами эскиришни чегириб ташлаш орқали аниқлашга асосланади.

605³³. Қийматни харажат ёндашуви билан ҳисоблаш қуйидаги кетма-кетликда амалга оширилади:

тўлиқ тиклаш — ишлаб чиқариш қиймати ёки алмаштириш қийматини аниқлаш;

баҳолаш объектига ўрнатилган, баҳолаш объектининг завод комплектациясига кирмайдиган қўшимча жиҳозланиш қийматини аниқлаш (зарур бўлганда);

баҳолаш объектида мавжуд бўлган нуқсонларни ва носозликларни бартараф этиш қийматини аниқлаш (зарур бўлганда);

баҳолаш объектининг жамланган эскириш миқдорини аниқлаш;

баҳолаш объекти қийматини тўлиқ такрор ишлаб чиқариш қиймати ёки алмаштириш қиймати билан (қўшимча ускунанинг қийматини ва баҳолаш объектида мавжуд бўлган нуқсонларини ва носозликларини бартараф этиш қийматини ҳисобга олган ҳолда) жамланган эскиришнинг қиймати кўрсаткичлари ўртасидаги фарқ сифатида аниқлаш.

605³⁴. Тўлиқ такрор ишлаб чиқариш қиймати ёки алмаштириш қиймати қуйидаги усуллардан бири ёрдамида аниқланади:

билвосита усул;

алмаштириш усули;

қийматни индексациялаш усули.

Жамланган эскириш жисмоний, функционал (маънавий) ва иқтисодий (ташқи) эскириш ҳамда эскириш йиғиндиси сифатида аниқланади.

605³⁵. Мавжуд ахборотдан келиб чиққан ҳолда транспорт воситасининг жисмоний эскириши қуйидаги усуллардан бири ёрдамида аниқланади:

статистик мезонлар усули;

норматив эскириш усули;

фойдаланиш бошлангандан бошлаб хронологик ёш ва босиб ўтган масофаси/ишлаган вақтини инобатга олишга оид жисмоний эскириш усули;

транспорт воситаси, шунингдек уларнинг таркибий қисмлари учун табиий жисмоний эскириш усули;

техник ҳолатини тавсифловчи усули.

605³⁶. Функционал эскириш — автомобиль саноатидаги илмий ва технологик тараққиёт, ишлаб чиқариш, импорт, товар бозорлари ва транспорт воситаларининг ишлашига давлат томонидан қўйилган чекловлар, транспорт воситаларини ишлаб чиқаришни тугатиш, шу жумладан, улар учун эҳтиёт қисмлар ишлаб чиқаришни тўхтатиш ва бошқа омиллар таъсирида фойдалилигининг пасайиши туфайли транспорт воситасининг қийматининг нисбий пасайишидан иборат.

605³⁷. Иқтисодий (ташқи) эскириш — бозор конюнктурасининг баҳоланаётган объектга салбий таъсири натижасида баҳоланаётган объект қийматининг пасайишидан иборат.

605³⁸. Баҳолаш натижаларини мувофиқлаштириш 6-сон МБС талабларига мувофиқ амалга оширилади.

605³⁹. Баҳолаш натижаларини мувофиқлаштириш турли баҳолаш ёндашувлари ёрдамида олинган баҳолаш натижалари учун қиёслаш чораларини белгилаш йўли билан амалга оширилади. Бунда, баҳоловчи қуйидагиларни ҳисобга олиши керак:

баҳолашнинг мақсади ҳамда баҳолаш натижаларидан мўлжалланаётган фойдаланиш;

баҳолаш объектининг хусусияти;

қиймат тури;

баҳолаш ёндашувларини қўллаганда фойдаланиладиган ахборотнинг миқдори ва сифати.

605⁴⁰. Ўлчовларни келишиш ва қиёслаш усулларини танлашда баҳоловчининг барча фаразлари ва тахминлари баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда асослаб берилган бўлиши керак.

605⁴¹. Транспорт воситалари шикастланишининг асосий сабаблари йўл-транспорт ҳодисалари, ишлаб чиқаришдаги йирик авариялар, табиий офатлар, зилзилалар, сел, қулашлар, тошлар ўпирилиши, кўчкилар, тошқинлар, сув босиши, шунингдек транспорт воситасининг шикастланишига олиб келган қасддан ёки қасддан бўлмаган (эҳтиётсизлик оқибатидаги) ҳаракатлар бўлиши мумкин.

605⁴². Шикастланишдан зарар (моддий зарар) — транспорт воситасининг олинган шикастланишлар натижасида арзонлашиш қиймати ёки уни тиклашга қилинган харажатлар миқдори ҳисобланади. Зарар транспорт воситаси қийматининг шикастланиш оқибатида ҳақиқий йўқотилиши ёки шикастланган транспорт воситасини унинг шикастланишдан бевосита олдинги техник ҳолатигача тиклашга кетган харажатлар ҳамда уни тиклаш бўйича ишлар олиб бориш натижасида унинг қиймати йўқотилиши миқдори (товар қийматининг йўқотилиши) йиғиндиси сифатида аниқланади.

Бунда, моддий зарар миқдорига қуйидагилар киради:

таъмирлаш учун зарур бўлган материалларнинг қиймати;

таъмирлаш жараёнида уларнинг эскиришини ҳисобга олган ҳолда алмаштириладиган эҳтиёт қисмларининг қиймати;

таъмирлаш ишлари учун харажатлар, шу жумладан усталарнинг иш ҳақи харажатлари;

таъмирлаш билан бевосита боғлиқ харажатлар ва қўшимча харажатлар (иш соатларининг умумий қиймати).

товар қийматининг йўқотилиши қиймати;

Йўқотилган даромад (бой берилган фойда) ушбу МБС доирасида аниқланмайди.

605⁴³. Таъмирлаш (тиклаш) қиймати — транспорт воситаси шикастланишларини бартараф этиш қиймати ҳисобланади.

605⁴⁴. Товар қийматининг йўқотилиши қиймати — транспорт воситасида мавжуд бўлган нуқсонлар ёки уларни бартараф этиш излари мавжудлиги ёки нуқсонлар бартараф этилганлиги тўғрисида ишончли маълумотлар мавжудлиги сабабли транспорт воситасининг истеъмол хусусиятларининг ёмонлашиши натижасида транспорт воситаси (маҳсулот) қийматининг пасайиши ҳисобланади.

Бунда, товар қийматининг йўқотилиши транспорт воситасини таъмирлаш (тиклаш) бўйича ишлар бажарилгандан кейин унинг геометрик параметрларидаги, конструктив материаллар физик-кимёвий хоссаларидаги ва иш жараёнлари тавсифларидаги қайтмас ўзгаришлар билан боғлиқ бўлади.

605⁴⁵. Баҳоловчи олдига қўйилган вазифаларнинг муваффақиятли амалга оширилиши учун буюртмачи транспорт воситасини баҳоловчига кўздан кечириш учун тақдим этади.

605⁴⁶. Баҳоловчи томонидан кўздан кечириш натижасида баҳолаш учун зарур бўлган баҳолаш объектининг шикастланишлари ва нуқсонлари ҳақидаги, шу жумладан қуйидаги маълумотлар:

транспорт воситасини идентификация қилиш, транспорт воситаси ва унинг агрегатлари рақамларининг тақдим этилган ҳужжатлардаги (рўйхат рақами, индентификациялаш рақами (VIN — транспорт воситасининг 17 та белгидан иборат ноёб коди), кузов рақами, рама ёки шасси рақами, двигател рақами ва ҳ.к.) ёзувларга мослиги;

транспорт воситасининг одометр бўйича юрган масофа кўрсаткичи, акс эттирилган катталикнинг ишончлилигини баҳолаган ҳолда;

транспорт воситасининг жиҳозланиши, қўшимча ускуналарнинг мавжудлиги;

узеллар, агрегатлар ва қимматбаҳо бутловчи қисмлар алмаштирилганлиги ёки алмаштирилмаганлиги;

транспорт воситасида эксплуатацион шикастланишлар, нуқсонларнинг мавжудлиги;

йўл транспорт ҳодисаси ёки бошқа ҳодиса натижасида вужудга келган шикастланишлар, нуқсонларнинг мавжудлиги, тури, мураккаблиги, характери, уларнинг ўлчамлари ва жойлашуви;

транспорт воситасининг кузови илгари таъмирланганлиги, унинг ҳажми, характери ва сифати;

аниқланган шикастланишлар, нуқсонларни бартараф этиш имконияти ва усуллари;

аниқланган шикастланишлар, нуқсонларнинг мазкур йўл-транспорт ёки бошқа ҳодисаларга мувофиқлиги;

тиклаш ёки таъмирлаш ишларини бажариш мумкинлиги, ҳар бир алоҳида агрегат, узел, деталлар бўйича уларни бажариш усуллари ва ҳажми;

транспорт воситасини тиклаш учун зарур эҳтиёт қисмлари рўйхати аниқланади ва кўздан кечириш далолатномасига киритилади.

Кўздан кечиришни ўтказиш чоғида аниқланадиган шикастланишларни аниқ қайд этиб, фотосуратга олиш керак. Транспорт воситасининг умумий кўринишлари фотосуратларидан кейин алоҳида шикастланган элементларнинг узелли ва деталли фотосуратлари жойлаштирилади.

605⁴⁷. Транспорт воситасини кўздан кечириш натижаларини баҳоловчи баҳолаш ҳисоботининг тадқиқот қисмида акс эттиради. Транспорт воситасини кўздан кечириш натижасида қайд этилган маълумотлар баҳоловчига қўйилган баҳолашга оид вазифаларга мувофиқ ҳисоб-китобларни амалга оширишни бошлаш имконини беради.

605⁴⁸. Транспорт воситасининг шикастланишидан кўрилган зарар миқдорини ҳисоблашда тикловчи таъмирлаш усулидан фойдаланган ҳолда харажат ёндашуви қўлланилади.

605⁴⁹. Қайта тиклаш таъмирлаши — бу транспорт воситасининг бевосита шикастланишига қадар бўлган ҳолатигача тиклаш учун зарур ишлар мажмуасидир.

605⁵⁰. Шикастланган транспорт воситасини тиклаш бўйича амалга ошириш бўлган зарур ишлар рўйхатини белгилаш мазкур русумдаги транспорт воситасини таъмирлаш бўйича технологик ҳужжатлар талабларини ҳисобга олган ҳолда амалга оширилиши керак.

605⁵¹. Таъмирлаш ишларининг ҳажми, турлари ва услублари баҳоловчи томонидан алоҳида деталларнинг шикастланиши, (коррозион емирилиши)нинг характери ва даражасига қараб, уларни ажратиш/йиғиш, мослаш, созлаш, бўяш, коррозияга ҳамда шовқинга қарши ишлов бериш ва бошқаларни ҳисобга олган ҳолда транспорт воситасини ишлаб чиқарган корхона томонидан белгиланган таъмирлаш технологиясига мувофиқ, тайёрловчи корхонанинг таъмирлаш технологияси тўғрисида маълумотлар бўлмаган тақдирда эса мавжуд аналоглар ва тайёрловчи корхоналарнинг расмий ваколатхоналари маълумотлари бўйича ушбу эҳтиёт қисмларнинг техник ҳолатига баҳо бериш йўли билан белгиланади.

605⁵². Баҳоловчи агрегат, узел, деталларни тиклашнинг техник имконияти бўлмаганда ёки уни тиклаш иқтисодий мақсадга мувофиқ бўлмаганда, техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатлар талабларига, тармоқ нормативлари ва ишлаб чиқарувчи корхоналар нормативларига (мавжуд бўлган тақдирда) асосланган ҳолда уларни алмаштириш тўғрисида қарор қабул қилади.

605⁵³. Транспорт воситасининг деталлар, узеллар, агрегатлар нархини аниқлашда ҳамда баҳолаш ҳисоботини тузишда баҳоловчи ишлаб чиқарувчи корхоналарнинг расмий ваколатхоналаридаги оригинал эҳтиёт қисмлар ва материаллар нархларидан, уларнинг мазкур минтақада шаклланган ўртача бозор нархларидан, бундай маълумотлар бўлмаган тақдирда чакана нархлардан келиб чиқиши керак.

605⁵⁴. Шикастланган транспорт воситасини тиклаш учун зарур таъмирлаш ишларига ҳақ тўлаш учун харажатлар транспорт воситаларига техник хизмат кўрсатиш ва уларни таъмирлаш бўйича ишларни тартибга соладиган амалдаги техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатларга (транспорт воситаларига техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлашнинг меҳнат сиғими нормативлари (иш соатлари), транспорт воситасини жорий таъмирлаш бўйича қўлланмалар, транспорт воситасини жорий таъмирлаш технологиялари ва бошқалар) мувофиқ аниқланади.

605⁵⁵. Агар айрим ишлар турларига нормативлар белгиланмаган бўлса, транспорт воситасининг таъмирлаш иш соатлари транспорт воситасининг аналогини танлаш йўли билан, транспорт воситасининг тури, русуми ва ишлаб чиқарилган санасини ҳисобга олиб аналог транспорт воситаларига тегишли иш соатларидан фойдаланиш мумкин.

Шикастланган транспорт воситасини тиклаш учун зарур бўлган ишларнинг баҳолаш санасидаги бир иш соати қиймати танланма кузатув натижалари бўйича аниқланади.

605⁵⁶. Танланма кузатув транспорт воситасини баҳолаш жойида транспорт воситаларини таъмирлаш бўйича хизматлар бозори доирасида олиб борилади. Бунда, иш соатларининг қиймати транспорт воситасини таъмирлаш бўйича устахоналардан олинган маълумотлар асосида амалга оширилади, агар минтақада бундай устахоналар мавжуд бўлмаса, аналог транспорт воситаларини таъмирлаш устахоналаридаги қийматлар қабул қилинади.

605⁵⁷. Транспорт воситасини янгилаш эҳтимоллигини ҳисобга олиб, уни тиклаш харажатлари ва товар қийматининг қўшимча йўқотилиши алоҳида ҳисобланади ҳамда баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда алоҳида бобда келтирилади.

605⁵⁸. Товар қийматининг йўқотилиши қиймати транспорт воситаларини таъмирлашдан олдин ёки кейин аниқланиши мумкин.

605⁵⁹. Транспорт воситаси товар қийматининг йўқотилишини ҳисоблаш кўздан кечиришда аниқланган қуйидаги таъмирлаш турларини амалга ошириш зарурати туғилганда ҳисобланиши мумкин:

кузовнинг қийшиқлигини бартараф этиш;

кузовнинг ечилмайдиган элементларини алмаштириш (тўлиқ ёки қисман);

кузовнинг алоҳида (ечиладиган ёки ечилмайдиган) элементларини (шу жумладан пластик копот, қанотлар, эшиклар, юкхона эшигини) таъмирлаш;

кузов ва бамперларнинг ташқи юзаларини тўлиқ ёки қисман бўяш;

салонни, унинг заводда йиғилган сифатини бузилиши боис, тўлиқ демонтаж қилиш».

5. Мазкур қўшимча ва ўзгартиришларнинг иловасига мувофиқ таҳрирдаги 10-илова билан тўлдирилсин.

Мазкур Методика 15-сон «Транспорт воситалари қийматини баҳолаш» МБСни қўллаш тартибини белгилайди.

1. Мазкур Методика ЯМБСга мувофиқ транспорт воситалари қийматини баҳолаш учун зарур бўлган минимал усулларни белгилайди. Баҳоловчилар баҳолаш фаолияти тўғрисидаги қонунчиликка, ЯМБСга ҳамда баҳолашнинг халқаро тажрибасига зид бўлмаган бошқа усуллардан ҳам фойдаланишлари мумкин. Бунда баҳоловчи баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда танланган баҳолаш усулини кўрсатиши ва асослаши керак.

2. Ушбу Методикада қуйидаги асосий атама ва таърифлар қўлланилади:

транспорт воситаси — йўловчиларнинг, багажнинг, юк багажининг, юкларнинг, почта ва курерлик жўнатмаларининг ёки махсус ишларни амалга ошириш учун ускуналарнинг йўлларда ҳаракатланиши ёки ташилиши учун мўлжалланган қурилма;

механик транспорт воситаси — двигател билан ҳаракатга келтириладиган транспорт воситаси. Бу атама барча трактор ва ўзи юрар мосламаларга ҳам тааллуқлидир;

енгил автомобиль — йўловчиларни ташиш учун мўлжалланган ва ҳайдовчи ўриндиғини ҳисобга олмаганда 8 тадан ортиқ бўлмаган ўриндиққа эга транспорт воситаси;

автобус — йўловчиларни ташиш учун мўлжалланган ва ҳайдовчи ўриндиғини ҳисобга олмаганда 8 дан ортиқ ўриндиққа эга транспорт воситаси. Автобуслар микроавтобуслар, шаҳар, шаҳар атрофи, шаҳарлараро ва туристик автобусларга бўлинади;

юк автомобили — юк ташиш учун мўлжалланган транспорт воситаси. Юк машиналари бортли юк машиналарига, шу жумладан тиркамали (бортли тортувчи), ярим тиркамали (эгарли тортувчи), ўзи ағдарувчи ва ихтисослаштирилган машиналарга бўлинади;

тиркама — механик транспорт воситаси таркибида ҳаракатланишга мўлжалланган ва двигател билан жиҳозланмаган транспорт воситаси. Ушбу атама ярим тиркама ва узайтириладиган тиркамаларга ҳам тааллуқлидир;

ихтисослаштирилган машина — муайян турдаги юкларни ташиш учун мўлжалланган ва бунинг учун махсус кузов ва (ёки) мосламалар билан жиҳозланган, шу жумладан ярим тиркамали ёки тиркамали (кўптиркамали) юк машинаси. Ихтисослаштирилган транспорт воситаларига фургонли (умумий мақсадли, изотермик, рефрижератор, нон учун, мебел учун, кийим-кечак учун, ҳайвонлар учун ва ҳ.к.) ёки цистернали (суюқ ва сочилувчан юклар учун) машиналар, контейнер ташувчилар, алмаштириладиган (олинадиган) кузовли машиналар, узун ўлчамли юкларни ташиш учун жиҳозланган машиналар, оғир юк ташувчи, панел ташувчи, блок ташувчи, плита ташувчи, тўсин ташувчи, сантехника кабиналари ташувчи, автомобиль ташувчи машиналар ва ҳ.к.лар киради;

махсус машина — махсус функцияларни, кўпроқ нотранспорт ишларни (асосан стационар шароитда) бажариш учун мўлжалланган ва қайд этилган функцияларни бажариш учун махсус ускуналар билан жиҳозланган машина. Махсус машиналарга ўт ўчириш машиналари, нарвонли юк машиналари, автокранлар, автобетонқоргичлар, автобетон насослари, автоминоралар, автобурғулаш қурилмалари, автоустахоналар ва ҳ.к.лар киради;

йўл-қурилиш техникаси — автомобиль йўлларини қуриш ва таъмирлаш учун мўлжалланган транспорт воситалари. Йўл-қурилиш техникаси таркибига экскаваторлар, фронтал юкортгичлар, скреперлар, автогрейдерлар, бульдозерлар, асфальт ётқизувчилар, йўл катоклари, маркалаш машиналари, йўл фрезалари, йўл таъмирлагичлар ва ҳк.лар киради;

серияли комплектация (бутланма) (серияли ускуналар) — транспорт воситасини ишлаб чиқарувчи завод томонидан ушбу модификациядаги (сериядаги) барча транспорт воситаларига мажбурий тартибда ўрнатиладиган ускуналар;

қўшимча ускуналар — ишлаб чиқарувчи завод томонидан ушбу сериядаги барча транспорт воситаларига индивидуал буюртма бўйича ўрнатилиши мумкин бўлган жиҳозлар, шунингдек транспорт воситасига ундан фойдаланиш жараёнида серияли жиҳоздан ташқари ўрнатилган жиҳозлар;

бутловчи қисмлар — транспорт воситаси конструкциясига кирадиган агрегатлар, узеллар, деталлар;

агрегат — тўлиқ ўзаро алмашиниш қобилиятига эга бўлган, транспорт воситасининг бошқа қисмларидан ёки умуман транспорт воситасидан алоҳида йиғилиш имкониятига ва транспорт воситаси таркибида ёки мустақил равишда муайян функцияни бажариш лаёқатига эга бўлган йиғиш бирлиги;

узел — буюмнинг бошқа таркибий қисмларидан ёки бутун маҳсулотдан алоҳида йиғиш мумкин бўлган ва бир мақсаддаги маҳсулотларда фақат бошқа таркибий қисмлар билан биргаликда маълум функцияларни бажариши мумкин бўлган йиғиш бирлиги;

детал — йиғиш амалиётларидан фойдаланмаган ҳолда номи ва русуми бўйича бир турдаги материалдан тайёрланган буюм;

йўл-транспорт ҳодисаси — транспорт воситасининг йўлда ҳаракатланиш жараёнида ва унинг иштирокида содир бўлган, фуқаролар вафот этган ёки уларнинг соғлиғига зарар етказилган, транспорт воситалари, иншоотлар, юклар шикастланган ёхуд бошқа моддий зарар етказилган ҳодиса;

тикловчи таъмирлаш қиймати — шикастланган транспорт воситасини таъмирлаш, транспорт воситасини ишлаб чиқарувчи заводнинг меъёрий-техник ҳужжатларида назарда тутилган, транспорт воситасининг бевосита шикастланишдан олдин эга бўлган эксплуатацион хусусиятлари ва истеъмол сифатини тиклаш учун зарур бўлган харажатлар (шу жумладан иш, эҳтиёт қисмлар ва материаллар сарфи) миқдори;

такрор ишлаб чиқариш қиймати (тиклаш қиймати) — бир хил материаллар ва технологиялардан фойдаланган ҳолда, баҳолаш объекти билан бир хил бўлган янги объектни яратиш учун сарфланган харажатлар миқдори (баҳолаш санаси ҳолатига амалда бўлган бозор нархларида);

алмаштириш қиймати — замонавий материаллар ва технологиялардан фойдаланган ҳолда, фойдалилиги баҳолаш объекти билан тенг бўлган янги объектни яратиш учун сарфланган харажатлар миқдори (баҳолаш санаси ҳолатига амалда бўлган бозор нархларида);

яроқли қолдиқлар — транспорт воситасининг соз ҳолатдаги, қолдиқ қийматига эга бўлган, келгусида фойдаланиш учун яроқли бўлган, шикастланган транспорт воситасидан ажратиб олиш ва сотиш мумкин бўлган деталлари, узеллари ва агрегатлари;

яроқли қолдиқлар қиймати — шикастланган қайта тикланмайдиган транспорт воситасининг яроқли қолдиқларининг бозор қиймати бўлиб, у бўйича яроқли қолдиқлар сотувдан олдинги харажатларни (яъни қисмларга ажратиш, нуқсонларини аниқлаш; сақлаш ва ш.к.) ва савдо чиқимларини ҳисобга олган ҳолда бозорда сотилиши мумкин. Яроқли қолдиқлар қиймати ушбу транспорт воситасининг утилизация қийматидан кам бўлмаслиги лозим;

товар қийматининг йўқолиши (бундан буён матнда ТҚЙ деб юритилади) — нуқсонлар (шикастлар) ёки уларни бартараф этиш излари мавжудлиги ёки нуқсонлар (шикастлар) бартараф этилганлиги тўғрисида ишончли маълумотлар мавжудлиги сабабли транспорт воситасининг истеъмол хусусиятлари ёмонлашиши натижасида транспорт воситаси қийматининг пасайиши;

идентификация рақами (vehicle identification number) (бундан буён матнда ВИН деб юритилади) — ишлаб чиқарувчи завод томонидан транспорт воситасига бериладиган ноёб рақам;

транспорт воситасини кўздан кечириш — транспорт воситасини идентификация қилиш, унинг ишлаш лаёқатини аниқлаш, шикастлар ёки нуқсонлар, таъмир изларини аниқлаш билан боғлиқ тартиб-таомил;

босиб ўтилган масофа — транспорт воситаси томонидан муайян вақт ичида босиб ўтилган масофанинг километрлардаги миқдори;

ўртача йиллик босиб ўтилган масофа — транспорт воситасининг шартли равишда ўхшаш транспорт воситалари босиб ўтган масофанинг ўртача статистик миқдорига тенг деб қабул қилинган йиллик босиб ўтган йўли миқдори;

кузовдаги камчиликларни бартараф этиш — бу ойналар, эшиклар, капот, юкхона қопқоғи, лонжеронларб салон каркаси ва кузов асосидаги қувват агрегати, трансмиссия ва илгакларни маҳкамлаш учун базавий нуқталарнинг геометрик параметрларини тиклаш;

хронологик ёш — баҳолаш объекти ишлаб чиқарилган вақтдан бошлаб баҳолаш санасигача ўтган вақт (йиллар) миқдори;

эксплуатацион эскириш — транспорт воситаси ва унинг элементларининг техник ҳолатини тавсифловчи, транспорт воситасини эксплуатация қилиш натижасида эришилган жисмоний қаришнинг миқдорий кўрсаткичи (фоизларда). Эксплуатацион эскириш энг кўп даражада транспорт воситасининг синфига, босиб ўтган масофасига (ишлашига), эксплуатация муддатига, эксплуатация қилиш (жумладан техник эксплуатация) тартиби ва шартларига, эксплуатация қилиш нуқсонларига боғлиқ бўлади;

тикловчи (қайта тиклаш) таъмирлаш — бу транспорт воситасининг шикастланишдан олдин дарҳол эга бўлган техник хусусиятларини ва истеъмолчи хусусиятларини тиклаш учун бажарилиши керак бўлган ишлар тўплами;

эскириш — жисмоний эскириш, шунингдек функционал (маънавий) ва иқтисодий (ташқи) эскириш турлари таъсирида транспорт воситаларининг техник-иқтисодий тавсифларини йўқотиши билан бирга кечадиган қадрсизланиши;

зарар — ҳуқуқи бузилган шахснинг бузилган ҳуқуқини тиклаш учун қилган ёки қилиши лозим бўлган харажатлари, унинг мол-мулки йўқолиши ёки шикастланиши (ҳақиқий зарар), шунингдек бу шахс ўз ҳуқуқлари бузилмаганида одатдаги фуқаролик муомаласи шароитида олиши мумкин бўлган, лекин ололмай қолган даромадлари (бой берилган фойда);

нуқсон — маҳсулотнинг меъёрий-техник ҳужжатлари талабларига мос келмаслиги;

жиддий нуқсон — нуқсон ёки нуқсонлар йиғиндиси бўлиб, уларни бартараф этиш харажатлари янги буюмнинг товар қийматининг камида 10 фоизини ташкил этадиган нуқсон. Нуқсон уни бартараф этгандан кейин ишлаб чиқарувчи томонидан тақдим этилган маҳсулотнинг ресурси (хизмат муддати) пасайишига ҳамда бу маҳсулотнинг товар қийматини йўқотишига олиб келади;

ташқи бўёқ — транспорт воситасининг ташқи юзаларини бўяш (эшикларнинг чети ва тешиклари, капот ва багажник қопқоғининг сув оқиш жойлари билан бирга);

шикастланиш — меъёрий-техник ҳужжатларда белгиланган даражадан ошиб кетадиган ташқи таъсирлар натижасида объектнинг созлиги бузилиши;

тўлиқ бўёқ — транспорт воситасининг ташқи ва ички юзаларини бўяш;

таъмирлаш материаллари — таъмирлашда ишлатиладиган асосий ва ёрдамчи материаллар;

яширин нуқсон — транспорт воситасини кўздан кечириш чоғида аниқлаб бўлмайдиган нуқсон бўлиб, уни идентификациялаш учун қисм, узел ёки агрегатни қўшимча текширувдан ўтказиш зарур;

транспорт воситасининг ишлаб чиқарилган санаси — транспорт воситаси ишлаб чиқарувчи завод томонидан ишлаб чиқариш якунланган сана (барча технологик ва маъмурий жараёнлар якунланган сана).

3. Ахборотни тўплаш, ўрганиш ва таҳлил қилишда, шунингдек баҳолаш объектини идентификация қилишда баҳоловчи 3-сон МБС талабларига амал қилиши керак.

4. Транспорт воситасини кўздан кечириш жараёни уни идентификация қилиш, техник ҳолатини аниқлаш, носозликларни ёки транспорт воситасининг қисмларидаги нуқсонларни аниқлаш учун олиб борилади. Кўздан кечириш жараёни қуйидаги босқичларни ўз ичига олади:

транспорт воситаси ва унинг қисмларининг техник ҳолатини аниқлаш;

транспорт воситасини суратга олиш;

транспорт воситасини идентификация қилиш;

транспорт воситасининг техник ҳолатини текшириш далолатномасини тузиш.

Кўздан кечиришни бошлашдан олдин баҳоловчи қуйидаги маълумотлар ва ҳужжатлар билан танишади:

транспорт воситаси эгасининг фамилияси, исми, отасининг исми ёки юридик шахснинг номи, эгасининг (эгасининг ишончли вакили, буюртмачи) манзили ёки унинг юридик манзили;

транспорт воситасини рўйхатдан ўтказиш ҳужжатлари маълумотлари (техник паспорт, рўйхатдан ўтказилганлиги тўғрисидаги гувоҳнома, транспорт воситасининг паспорти, техник талон);

транспорт воситасининг идентификация маълумотлари (тури, русуми, модели (модификацияси), чиқарилган санаси, идентификация рақами (VIN), кузов, шасси (рамкалар) рақами, двигател модели ва рақами, унинг тури, ҳажми ва қуввати, ранги, асосий агрегатларни алмаштириш саналари (агар улар алмаштирилган бўлса), давлат рақами);

ишлаб чиқарувчи мамлакат, импорт қилувчи мамлакат (хорижий ишлаб чиқарилган транспорт воситаси учун);

одометр кўрсаткичи бўйича босиб ўтилган масофаси.

5. Транспорт воситасини кўздан кечиришда баҳолаш буюртмачиси баҳоловчига Ўзбекистон Республикасида давлат рўйхатидан ўтказилганлиги тўғрисидаги гувоҳномани (транспорт воситасининг техник паспорти) ва агар мавжуд бўлса, бошқа рўйхатга олиш ҳужжатларини тақдим этади. Транспорт воситасини рўйхатдан ўтказиш ҳужжатлари мавжуд бўлмаган тақдирда, кўздан кечириш жараёнида счёт-фактуралар, олди-сотди (ҳадя) шартномаси, ишончнома ёки транспорт воситасини етказиб бериш шартномаси маълумотларидан фойдаланишга рухсат этилади.

Транспорт воситаси баҳоловчига уни сифатли кўздан кечириш имкониятини таъминлайдиган ҳолат ва шароитларда тақдим этилиши керак.

Транспорт воситаси асосан органолептик усул ёрдамида, яъни ташқи кўздан кечириш орқали ўрганилади. Агар зарур бўлса, баҳоловчи махсус назорат, ўлчаш ва диагностика асбоблари ва жиҳозларидан фойдаланиши мумкин.

Кўздан кечириш давомида баҳоловчи транспорт воситасини суратга олади. Олинган фотосуратлар баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботга киритилиши керак.

Кам ёруғлик шароитида суратга олишда фоточақновчи ёки қўшимча ёруғлик манбалари қўлланилади.

Транспорт воситасини суратга олишда имконият мавжуд бўлса, қуйидагилар акс эттирилиши керак:

одометр кўрсаткичлари;

транспорт воситасининг идентификация рақами (VIN), транспорт воситасининг кузов рақами, двигател ва шасси (рама) рақамлари;

шиналар ва дисклар.

6. Транспорт воситасини кўздан кечиришда баҳоловчи имконият мавжуд бўлса, қуйидаги маълумотларни аниқлайди:

транспорт воситасининг ҳужжатларида кўрсатилган маълумотларни ҳақиқий идентификация маълумотларига мувофиқлигини текшириш;

транспорт воситасининг босиб ўтилган масофаси ёки иш вақтини қайд қилувчи қурилмаларнинг кўрсаткичлари, шунингдек ушбу қурилмаларни алмаштириш ёки таъмирлаш факти;

агрегатлар, бутловчи қисмлар ва қимматбаҳо бутловчи қисмлар алмаштирилиши (алмаштириш санаси акс эттирилади);

транспорт воситаси илгари таъмирланганлиги ва ушбу таъмирлашнинг ҳажми, хусусияти ва сифати қандайлиги;

транспорт воситасидаги нуқсонлар ва шикастланишларнинг хусусияти ва ҳажми (агар мавжуд бўлса).

Ахборотларни йиғиш ва таҳлил қилиш баҳоловчи томонидан транспорт воситасини кўздан кечириш қийин ёки имконсиз бўлган ҳолларда транспорт воситасини кўздан кечирмасдан ҳам амалга оширилиши мумкин. Бу ҳолатда баҳоловчи баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда баҳоланаётган транспорт воситаси кўздан кечирилмасдан тақдим этилган ҳужжатлар асосида ўрганилганини қайд этиши керак. Бунда кўздан кечиришнинг имконияти йўқлиги сабаблари кўрсатилиши лозим.

Транспорт воситасини кўздан кечирмасдан баҳолаш учун тақдим этилган ҳужжатларнинг етарлилиги ёки етарли эмаслиги ҳар бир алоҳида ҳолатда баҳоловчи томонидан мустақил равишда белгиланади.

7. Олинган маълумотларга кўра, баҳоловчи транспорт воситасининг серияли ва қўшимча ускуналарининг рўйхатини белгилайди. Транспорт воситасида ўрнатилган қўшимча ускуналар учун баҳолаш буюртмачиси ёки манфаатдор шахс тегишли техник, рухсат берувчи ҳужжатлар ва баланс қиймати тўғрисидаги маълумотларни (юридик шахслар учун) тақдим этади.

Баҳоловчи транспорт воситаси конструкциясига киритилган ҳар қандай ўзгартиришлар (қайта жиҳозлаш) ва у билан боғлиқ бутланиш қонунчилик ҳужжатларида назарда тутилган тартибда тегишли равишда ҳужжатлаштирилганлигини эътиборга олиши керак.

8. Баҳолаш объектини кўздан кечириш ва идентификация қилиш якунлари бўйича баҳолаш объектининг техник ҳолати ҳақида далолатнома тузилади ҳамда унда баҳолаш объектининг техник ҳолати, идентификация натижалари, бутланиши, носозликлари, фойдаланишдаги камчиликлари ва бошқа нуқсонлар акс эттирилади. Техник ҳолат ҳақидаги далолатнома мазкур Методиканинг 1-иловасига мувофиқ шаклда расмийлаштирилади.

9. Баҳолаш объекти билан аналог-объектлар параметрлари ва тавсифларини солиштиришда объектларнинг унумдорлиги ва қуввати, шунингдек бутланиши ва физик ҳолати ҳақидаги тавсифларни таққослаш мажбурий ҳисобланади. Агар параметр ва тавсифлар баҳолаш объекти учун нархни шакллантирувчи аҳамиятга эга бўлса, объектларнинг бошқа параметр ва тавсифларини солиштириш ҳам мажбурий ҳисобланади.

Транспорт воситасини кўздан кечириш ва идентификация қилиш жараёнида баҳоловчининг ваколатига қуйидагиларни текшириш кирмайди:

транспорт воситасининг идентификация рақами (коди), двигател, завод белгиси, бўёқ коди, транспорт воситаси рўйхатдан ўтиш ҳужжатларининг ҳақиқийлиги;

транспорт воситасининг рўйхатга олиш белгиларининг амалдаги қонунчилик талабларига мувофиқлиги;

товар белгисидан фойдаланишнинг қонунийлиги;

таркибий қисмнинг мувофиқлик белгиси (таркибий қисмни бир хил қисм билан алмаштириш ёки транспорт воситасининг мақсадли бозорини аниқлашнинг алоҳида ҳолатлари бундан мустасно);

транспорт воситаларини қўшимча маркировкалаш.

Агар транспорт воситасини кўздан кечириш ва идентификация қилиш жараёнида завод белгисида кўрсатилган маълумотлар ва транспорт воситасининг ҳақиқий маълумотлари ёки рўйхатга олиш ҳужжатларидаги маълумотлар ўртасида номувофиқлик аниқланса, баҳоловчи қуйидаги ечимлардан бирини танлаши керак:

аниқлик киритиш зарурлиги тўғрисида баҳолаш буюртмачисига ёзма ариза бериш;

баҳолаш жараёнини буюртмачи томонидан номувофиқлар бартараф этилгунига ва тегишли ҳужжатлар тақдим этилгунига қадар тўхтатиб туриш;

баҳолашни рад этиш.

10. Баҳолаш объекти билан айнан бир хил объект танланганда, ишлаб чиқарувчиси битта бўлган ва битта мамлакатда ишлаб чиқарилган, шунингдек вазифаси (умумий, ихтисослаштирилган, махсус ва бошқалар) бир хил бўлган объектга афзаллик берилиши керак.

11. Қийматни қиёсий ёндашув билан ҳисоблаш қуйидаги кетма-кетликда бажарилади:

бозорни тадқиқ этиш, транспорт воситасининг аналог-объектлари бўйича ахборотни таҳлил қилиш ва йиғиш;

транспорт воситасининг аналог-объектларини танлаш;

қиёслаш элементларини танлаш;

қийматни ҳисоблаш усулларини танлаш;

қиёслаш элементлари бўйича тузатишларни ҳисоблаш;

транспорт воситасининг аналог-объектлари нархига (қийматига) тузатишлар киритиш;

баҳолаш объекти қийматини аниқлаш.

12. Транспорт воситалари бозорини ўрганиш ва таҳлил қилиш аналог-объектлар бўйича битимлар (таклифлар) ҳақида ахборот олиш учун амалга оширилади.

13. Қиёсий ёндашув усулларини қўллашда камида учта аналог-объектлар ҳақида ахборотни тўплаш зарур.

14. Баҳолаш объекти ва аналог-объектларни қиёслаш бирлиги бўйича таққослашда қуйидаги элементлар танлаб олинади:

мулкий ҳуқуқлар — баҳолаш объекти ва (ёки) аналог-объектларни сотишда бир шахсдан бошқа шахсга ўтадиган мулкий ҳуқуқлар таҳлил қилинади;

молиялаштириш шартлари — баҳолаш объекти ва (ёки) аналог-объектнинг бозор қийматига таъсир кўрсатадиган тўлов шартлари (кечиктириш, кредит, лизинг ва ҳ.к.) таҳлил қилинади;

бозор ҳолати (сотув вақти) — аналог-объектлар нархининг ўзгариши таҳлил қилинади ва ҳисоби юритилади;

сотув шартлари — сотувчи ва харидор ўртасидаги бозор муносабатлари учун типик бўлмаган шартлар аниқланади;

ёш — транспорт воситасининг ёш омили, унинг туркум ишлаб чиқаришдан олинганлиги ёки транспорт воситаси бутловчи қисмларини туркум ишлаб чиқаришдан олинганлиги ҳисобга олинади;

физик тавсифлар — баҳолаш объекти ва аналог-объектларнинг техник-эксплуатацион тавсифлари таҳлил қилинади ва ҳисоби олиб борилади. Ўлчамдаги, конструктив қисмлар (элементлар)даги, техник ҳолат (эскириш фоизи)даги, жорий фойдаланиш характеридаги, қўшимча бутланишидаги ва ҳ.к. тафовутлар таҳлил қилинади;

баҳолаш объекти нархига таъсир қилувчи бошқа таққослаш элементлари.

15. Физик тавсифларни қиёслаш элементлари сифатида қуйидаги иккита гуруҳга ажратиш мумкин:

баҳолаш объектининг конструкциясига тегишли (стандарт ёки туркум бутланишига) (ишлаб чиқарувчи томонидан ўрнатилган туркум бутлаш қисмларининг йўқлиги, қўшимча бутлаш мавжудлиги, туркум ишлаб чиқариладиган конструкциядаги жиддий ўзгаришлар билан боғлиқ) тавсифлар;

баҳолаш объектининг ҳақиқий техник ҳолатига тегишли (баҳолаш объектидан фойдаланишнинг интенсив режими, баҳолаш объектининг асосий тизимини эксплуатация қилишдаги нуқсонлари баҳолаш объектининг асосий тизимининг ва бир қисмининг нуқсонлари, жиддий эксплуатацион, аварияли шикастланишлар ва нуқсонлар, баҳолаш объектини товар кўринишининг йўқотилиши билан боғлиқ) тавсифлар.

16. Қиёсий ёндашув қуйидаги усулларнинг биттасидан фойдаланиш орқали амалга оширилади:

сотувларни тўғридан тўғри қиёслаш;

статистик таҳлил усуллари (корреляцион-регрессион).

17. Сотувларни тўғридан-тўғри қиёслаш усули баҳолаш объекти қийматини аналог-объектларнинг сотув ёки таклиф нархига тузатилган ўртача қиймати сифатида ҳисоблашга асосланади.

Тўғридан-тўғри сотувларни солиштириш усули транспорт воситасига бўлган, айни пайтда бирламчи (янги автомобиллар учун) ёки иккиламчи бозорда (фойдаланилган автомобиллар учун) шаклланган таклиф ва талаб нархларини таҳлил қилишга асосланган бўлади. Баҳолаш бозор нархини статистик танлов усули билан баҳоланаётган транспорт воситасига ўхшаш транспорт воситасига бўлган таклиф нархларининг ўртача қийматини аниқлаш ва кейинчалик уни тузатиш орқали амалга оширилади.

Баҳоланган транспорт воситасининг бозор нархи қуйидаги омилларга боғлиқ:

транспорт воситасининг истеъмол хусусиятлари;

ҳудудда ишлаб чиқарувчи вакилининг мавжудлиги;

мазкур транспорт воситаси русумига хизмат кўрсатиш станциялари тармоғининг мавжудлиги;

мазкур транспорт воситаси русумининг эҳтиёт қисмлари, хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш ишларига нархлар даражаси;

транспорт воситаси русумининг обрўси ва бозор конюнктураси;

географик жойлашуви, иқтисодий вазият ва ҳ.к.

18. Баҳолаш объектининг бозор нархини аниқлашда қуйидаги маълумотлардан фойдаланилади:

энг ишончли маълумот сифатида олди-сотди битимлари нархлари;

мутахассис(лар) томонидан вақти-вақти билан тузиладиган янги ва ишлатилган транспорт воситаларининг минтақавий бозорини ўрганиш натижалари тўғрисидаги ҳисоботлар, уларда қайд этилган сотувчилар томонидан транспорт воситалари учун сўралаётган нархлар (таклиф нархи) ва сотилаётган транспорт воситаларининг қисқача тавсифи (русуми, модели, ишлаб чиқарилган санаси, юрган масофаси, двигател тури ва хусусиятлари, жиҳозлари, умумий техник ҳолати);

автомобиллар ва уларнинг эҳтиёт қисмларини сотишга тегишли рухсатномага эга бўлган савдо ташкилотлари (автодўконлар, дилерлар, автосалонлар, автомарказлар ва ҳ.к.) ёки хусусий тадбиркорлар томонидан тақдим этилган маълумотлар;

транспорт воситалари нархлари тўғрисида маълумотлар берилган хорижий, минтақавий ва республика нашрларидан олинган маълумотлар;

прейскурант (нархлар рўйхати);

мамлакат ва хорижий маълумотнома ва таҳлилий нашрлардан олинган нархлар;

аукцион нархлари;

Интернет сайтларидан олинган нархлар;

минтақавий ихтисослаштирилган автомобиль бозорини ўрганиш асосида олинган маълумотлар.

Транспорт воситаси ва унинг эҳтиёт қисмларининг нархи қуйидаги маълумотлар асосида аниқланади:

русуми, модели, модификацияси;

заводдан чиқарилган санаси (фойдаланиш муддати);

юриш масофаси;

комплектация ва тўлиқлиги;

транспорт воситасининг техник ҳолати;

амалга оширилган таъмирларнинг ҳажми ва сифати;

асосий агрегатлар ва узелларнинг алмаштирилиши;

нотўғри ишлатилиши ва сақланишидан келиб чиққан нуқсонларнинг мавжудлиги.

19. Сотувларни тўғридан-тўғри қиёслаш усули қуйидаги формула бўйича аналоглар нархига тегишли тузатишлар киритиш орқали амалга оширилади:

бунда:

C — баҳолаш объектининг нархи;

C_aн — аналог объектнинг нархи;

K_фв — аналоглар нархларининг вақт омили бўйича ўзгаришини (ишлаб чиқарилган вақтдан бошлаб баҳолаш пайтигача) ҳисобга олувчи коэффициент;

K_из — аналогнинг ишлаб чиқарилган вақтдан бошлаб баҳолаш пайтигача фойдаланилган даврдаги жисмоний эскиришини ҳисобга олувчи коэффициент;

K₁, K₂, K₃ … K_n — баҳолаш объекти ва аналог параметрлари қийматларидаги фарқларни ҳисобга олувчи тузатувчи коэффициентлар;

С_доп — аналог-объектни ажратиб турадиган қўшимча мосламаларнинг нархи.

20. Баҳолаш объектининг комплектациясига тегишли қиёслаш элементлари бўйича тузатишлар:

сериядаги комплектацияга;

қўшимча комплектацияга (заводда чиқарилмаган қўшимча ускуналар) боғлиқ бўлган тузатишларга ажратилади.

21. Сериядаги комплектацияга тузатиш киритиш баҳолаш объектида уни аналогидан (ўхшаш объектдан) фарқ қилувчи мавжуд ёки мавжуд бўлмаган қисмлар (мосламалар)нинг ҳамда уларни ўрнатиш ишларининг қийматидан, шунингдек дастурий таъминотлар (масалан, компьютер диагностикаси) ёрдамида бозор таҳлили асосида зарур материаллар қийматидан келиб чиқиб амалга оширилади.

22. Қўшимча комплектация билан боғлиқ тузатишлар, аналогнинг қийматига қўшимча комплектация қийматини (серияли ишлаб чиқариш/завод комплектациясига нисбатан) қўшиш йўли билан амалга оширилади. Бундай тузатишлар миқдорини баҳоловчи бозорни таҳлил қилиш асосида ва (ёки) махсус дастурий таъминотлар ёрдамида белгилайди.

23. Серияли ва қўшимча комплектацияни идентификация қилиш ишлаб чиқарувчидан олинган маълумотлар, ихтисослаштирилган (транспорт воситасининг техник параметрлари ҳақидаги ахборотдан иборат бўлган) маълумотномалар асосида ҳамда худди шундай транспорт воситасини ишлаб чиқаришнинг техник шартларини ҳисобга олган ҳолда амалга оширилади.

24. Жисмоний эскиришга тузатиш баҳолаш объектининг ҳамда қабул қилинган аналог-объектларнинг жисмоний эскириши даражалари нисбатидан келиб чиқиб қуйидаги формула ёрдамида ҳисобланади:

бунда:

K — эскиришга тузатиш коэффициенти;

И_объект — баҳолаш объекти жисмоний эскиришининг коэффициент кўрсаткичи;

И_аналог — аналог-объект жисмоний эскиришининг коэффициент кўрсаткичи.

Мазкур формуладан фойдаланиш имкони бўлмаган тақдирда, баҳоловчи бозорни таҳлил қилади ҳамда тузатишни қўллаб, ушбу тузатишни нима учун қўллаганини асослаб беради.

25. Баҳолаш объектининг ҳақиқий техник ҳолатига тегишли қиёслаш элементлари бўйича тузатишлар:

транспорт воситасидан фойдаланиш интенсивлиги режими;

транспорт воситасининг асосий тизимлари ва қисмларидан фойдаланишдаги нуқсонлар;

транспорт воситасининг товар кўриниши (қиймати) йўқолиши билан боғлиқ тузатишларга ажратилади.

26. Транспорт воситасидан фойдаланиш интенсивлиги режими билан боғлиқ тузатиш:

транспорт воситасининг ҳақиқатда босиб ўтган масофасини муайян тоифадаги транспорт воситаси учун унинг меъёрий кўрсаткичига таққослаш йўли билан (мавжуд бўлган тақдирда);

ҳақиқий хизмат муддати қонунчиликда ёки тайёрловчи томонидан белгиланган меъёрий муддатга таққослаш йўли билан аниқланиши мумкин (мавжуд бўлган тақдирда).

Транспорт воситасидан фойдаланиш интенсив режимида босиб ўтилган масофа ёки ишлаш вақтига тузатиш коэффициенти махсус дастурий таъминотлар ёрдамида ҳам аниқланиши мумкин.

27. Фойдаланишдаги нуқсонларга тузатишлар транспорт воситасидан фойдаланиш, сақлаш ва конструкцияларни номувофиқ ўзгартириш ҳамда бошқа салбий ҳолатларга боғлиқ нуқсонларни бартараф этиш сметасини ёки ҳисоб-китобларни тузиш йўли билан киритилади.

28. Транспорт воситаси бозор қийматининг шаклланишига сезиларли таъсир кўрсатмайдиган транспорт воситасининг асосий тизимлари ва қисмларида жиддий бўлмаган нуқсонлар мавжуд бўлганда, тузатиш миқдори объект-аналогнинг (шу жумладан, тафсилотларсиз ва ҳисоб-китобларсиз базавий аналогнинг) бозор қийматидан жами 5 фоизгача бўлган миқдорда қабул қилиниши мумкин.

Фойдаланишдаги жиддий бўлмаган нуқсонларни:

транспорт воситасини сақлаш шароитлари (2 фоизгача) — рангни хиралашиши, доғлар, кузовда сезиларсиз коррозия элементлари ва ҳ.к.;

фойдаланиш шароитлари (3 фоизгача) — эшиклар ва капот ғирчиллаши, салон ва кузов изоляциясининг бузилиши ва ҳ.к. келтириб чиқариши мумкин.

29. Фойдаланишдаги ҳамда аварияда келиб чиққан шикастланишлар ва нуқсонларни ҳисобга олувчи тузатиш транспорт воситаси алоҳида қисмларининг бозор қийматини ҳисобга олган ҳолда фойдаланишдаги ва аварияда келиб чиққан шикастланишлар ва нуқсонларни бартараф этиш бўйича таъмирлаш ишларини олиб бориш сметасини (калькуляцияни) тузиш йўли билан аниқланади. Транспорт воситаси алоҳида қисмларининг бозор қиймати ушбу қисмларни алмаштириш харажатларини ҳисобга олиб аниқланади.

30. Товар кўриниши (қиймати)нинг йўқотилишини ҳисобга олувчи тузатиш авария таъсири белгилари аниқланганда амалга оширилади. Тузатиш баҳолаш объектининг мулкдори (ёки баҳолаш буюртмачиси)дан олинган ахборот асосида бажарилади.

Мазкур ахборот тегишли ҳужжатлар (текширув далолатномалари, нуқсон ҳисоботлари, фотосуратлар ва бошқалар) билан тасдиқланиши керак.

31. Аналог-объектларнинг нархлари (қиймати)ни қиёслаш элементлари бўйича тузатиш қуйидаги қоидалардан келиб чиқиб амалга оширилади:

аналог-объектларнинг нархлари (қиймати)ни қиёслаш элементлари бўйича тузатиш баҳолаш объектига нисбатан бажарилади;

агар баҳолаш объекти қиёслаш элементларига кўра аналог-объектга нисбатан яхшироқ кўрсаткичларга эга бўлса, аналог-объектнинг нархи (қиймати) тузатиш миқдорига оширилади;

агар баҳолаш объекти қиёслаш элементларига кўра аналог объектга нисбатан ёмонроқ кўрсаткичларга эга бўлса, аналог-объектнинг нархи (қиймати) тузатиш миқдорига камайтирилади.

32. Хорижда ишлаб чиқарилган транспорт воситаси баҳоланаётганда Ўзбекистоннинг ички бозорида аналоглар нархи бўлмаса, баҳоловчи аналогларнинг ташқи бозордаги нархларидан фойдаланиши мумкин. Бунда баҳоловчи аналогнинг жойлашган жойи бўйича тузатиш киритади. Тузатиш божхона расмийлаштирувини ҳисобга олган ҳолда киритилади.

Аналогнинг жойлашган жойи бўйича тузатишни ҳисоблаш кетма-кетлиги қуйидагича:

аналогнинг шартномавий нархи аниқланади;

импорт қилишда солиқлар ва бошқа тўловлар қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ ҳисобланади.

Божхона тўловлари, солиқлар ва бошқа тўловларнинг икки баравар ҳисобланишига йўл қўймаслик учун баҳоланаётган объектнинг келиб чиққан мамлакатидан олинган нарх маълумотларига устунлик бериш керак.

33. Статистик таҳлил усуллари аналог-объектлар нархларининг корреляцион-регрессион таҳлилидан фойдаланган ҳолда қиёслаш элементларига боғлиқлигини аниқлаш йўли билан баҳолаш объекти қийматини белгилашга имкон беради.

Мазкур усулни қўллашда моделлаштириш эҳтимолий потенциал нарх билан корреляцион боғлиқликда бўлган аналогларнинг бир ёки бир нечта асосий ишлаб чиқариш ва (ёки) функционал параметрларининг таҳлили асосида амалга оширилади.

Ўзгарувчан миқдорлар ўртасидаги статистик боғлиқликлар корреляцион ва регрессион таҳлил усуллари орқали ўрганилади.

Корреляцион таҳлил баҳолаш объекти/аналоглар нархи ва уларнинг асосий параметрлари (бир ва бир нечта) ўртасидаги алоқани ўрнатишга имкон беради. Корреляцион таҳлилнинг асосий вазифаси тасодифий миқдорлар ўртасидаги алоқани аниқлаш ва баҳолашдан иборат.

Регрессион таҳлил усуллари билан эса аниқ математик моделни танлаш ва танланган моделнинг адекватлигини баҳолаш мумкин бўлади (модел хоссалари (функциялари/параметрлари/тавсифлари ва бошқалар) ва моделланаётган объектнинг тегишли хоссаларининг тўғри келиши). Регрессион таҳлилнинг асосий вазифаси шаклни белгилаш ва тасодифий миқдорлар ўртасидаги боғлиқликни ўрганишдан иборат.

Корреляцион таҳлил бир аломатнинг (асосий кўрсаткичнинг) ўзгарувчанлиги бошқасининг (нархнинг, қийматнинг) ўзгарувчанлигига мос келишини акс эттирувчи аломатларнинг келишилган ўзгарувчанлигини ифодалайди.

Жуфт корреляция иккита тасодифий миқдорлар ўртасидаги, кўп тармоқли корреляция кўп сонли миқдорлар ўртасидаги ўзаро боғлиқликни ўрганади.

Корреляцион таҳлил элементлари (α, β) тасодифий миқдор кузатувларидан n танланганда, (x₁, y₁), ..., (x_n, y_n) икки ўлчамли нормал тақсимланишга эга бўлади.

Координаталарнинг декарт тизимида танлов элементларини нуқталар билан тасвирлаб, тарқалиш диаграммаси ёки корреляцион майдонга эга бўлинади. Корреляцион майдоннинг кўринишига қараб корреляциянинг танлов коэффициенти асосида α ва β ўртасида алоқанинг мавжудлиги ва тавсифи хусусида тахмин қилса бўлади.

Корреляциянинг танлов коэффициенти қуйидагича ҳисобланади:

Асос сифатида коэффициентлари кўпроқ даражада 1 (лекин 0,7 дан кам бўлмаган) рақамига интиладиган аналогларнинг нархлари олинади.

Корреляцион таҳлил ёрдамида қийматга таъсир қилувчи турли ўзгарувчан кўрсаткичлар ўртасидаги боғлиқликни аниқлаш асосида транспорт воситаларининг қийматини баҳолаш натижаларининг ишончлилик даражасини ошириш мумкин.

34. Регрессион таҳлил — мустақил ўзгарувчан миқдорнинг мустақил бўлмаган бир ёки бир нечта ўзгарувчан миқдорлар ўртасидаги алоқани ўрганади.

(α, β) икки ўлчамли тасодифий миқдорнинг (x₁, y₁),..., (x_n, y_n) қийматлари кузатилади. β тасодифий миқдорининг α тасодифий миқдорига тобелиги текширилади.

Умумий олганда регрессион модел қуйидаги кўринишга эга бўлади:

β_k0, β_k1, …, β_kn — параметрлари регрессия коэффициентлари деб номланади.

Регрессион таҳлилнинг вазифаларидан бири — регрессия коэффициентларини баҳолаш. Регрессия коэффициентларини баҳолаш учун қоида тариқасида, энг кичик квадратлар усули қўлланилади. Бунда кузатилаётган қийматларнинг четга оғиш квадратлари суммасини камайтирадиган параметрларнинг қийматлари баҳолаш сифатида қабул қилинади, яъни энг кичик квадратлар усули квадратлар суммасини камайтиришга асосланган:

Агар ўзгарувчилар ўртасидаги алоқа чизиқли деб фараз қилинса, тегишли регрессия модели қуйидаги кўринишга эга бўлади:

бунда, β_k0 ва β_k1 — чизиқли регрессия коэффициентлари.

Корреляция таҳлилидан фарқли ўлароқ, регрессия таҳлили ўзгарувчилар ўртасидаги муносабатлар шаклини аниқлашга ва бир ёки бир нечта мустақил ўзгарувчиларининг қийматларини башорат қилишга имкон беради.

35. Статистик таҳлил усулидан фойдаланганда, тузатишлар нархга таъсир қиладиган ҳамда баҳолаш объекти қийматини белгилашга асос бўладиган функцияга кирадиган қиёслаш элементлари орқали киритилади.

Агар бозорнинг катта намунаси бўлса, баҳоловчи дисперция каби ўлчовдан фойдаланиши мумкин. Дисперция бу натижалар орасидаги тарқалишни кўрсатадиган қиймат. Агар барча натижалар ўртача қийматга яқин бўлса, дисперция паст бўлади. Агар натижалар ўртача кўрсаткичдан жуда фарқ қилса, у ҳолда дисперция юқори бўлади. Маълумотлар намунасидаги ўртача арифметик қиймат одатда тарқалиш ҳисобланган нуқта сифатида олинади. Дисперция турли параметрлар бўйича маълумотларни тўплаш ва кейин уларни баҳолашга ёрдам беради. Дисперция қуйидаги формула бўйича ҳисобланади:

бунда:

D — дисперция;

n — намунадаги элементлар сони;

Xn — намунадаги и-элементнинг қиймати;

X — намунанинг ўртача арифметик қиймати.

Дисперцияни ҳисоблаш учун баҳоловчи қуйидагиларни бажариши керак:

Хнинг ўрта арифметик қийматини топиши ҳамда бунинг учун барча элементларни қўшиш ва олинган миқдорни уларнинг сонига бўлиш;

ҳар бир элементдан ўз навбатида арифметик ўртачани айириш ва натижада олинган сонни квадратга айлантириш. Бу ўртачадан квадрат оғиш деб аталади;

ўртачадан оғишнинг топилган квадратларини қўшиш;

олинган миқдорни намунадаги элементлар сонига бўлиш.

36. Қиёсий ёндашувда қўлланиладиган тузатишлар фоиз ва (ёки) пул кўринишида киритилади.

Шу билан бирга, бозорда мажбурий (тугатиш) сотиш натижасида олинган нархлар (масалан, банклар томонидан гаровга қўйилган транспорт воситаси) бўлиши мумкинлиги инобатга олиниши керак. Бундай ҳолда баҳоловчи тегишли тузатишлар киритиши керак.

Агар етарли миқдордаги ахборот манбалари мавжуд бўлса, сотишни қиёсий таҳлил қилиш ёндашуви энг устувор ҳисобланади.

37. Транспорт воситасини баҳолашда даромад ёндашуви баҳоланаётган транспорт воситасидан тижорат мақсадларида фойдаланганда ҳамда транспорт хизматларини кўрсатиш бўйича бизнеснинг бир қисми бўлганда қўлланилади.

Баҳоловчи шуни инобатга олиши керакки, транспорт воситаларининг қийматини баҳолашда даромад ёндашувини фақат ихтисослаштирилган даромад келтирувчи транспорт воситаларини етарли бозор аналоглари мавжуд бўлмаганда ёки улар учун кўп сонли тузатишлар зарур бўлган шароитда қўллаши мумкин.

38. Даромад ёндашувини қўллаш фойда (даромад)ни мустақил тўплай оладиган баҳолаш объекти қийматини баҳолашни назарда тутади. Транспорт воситаларидан тижорат мақсадларида фойдаланиш тўғрисидаги қонунчилик талабларини бузган ҳолда фойда (даромад)ни тўплайдиган объектларни баҳолашда даромад ёндашуви қўлланилмайди.

Баҳолаш объектининг фойда (даромад)ни тўплай олиши мулкдор (ёки баҳолаш буюртмачи) тақдим этган маълумотларга мувофиқ аниқланади.

39. Даромад ёндашуви баҳолаш объектидан фойдаланишдан (шу жумладан, уни ижарага беришдан) келгусида олиниши мўлжалланаётган даромадни капиталлаштириш орқали транспорт воситаси қийматини аниқлаш механизмидан иборат.

40. Даромад ёндашуви даромадни капиталлаштириш усулини қўллаш йўли билан амалга оширилади.

41. Даромадни капиталлаштириш усули келгусидаги пул оқимларини баҳолаш объектининг жорий қийматига қайта ҳисоблашни назарда тутади. Ушбу усул баҳолаш объектидан фойдаланганда даромаднинг ҳосил бўлиши суръатларини барқарор деб фараз қилиш мумкин бўлганда қўлланилади.

42. Фойдани тўғридан-тўғри капиталлаштириш усули қуйидаги формулага мувофиқ қўлланилади:

бунда:

С — баҳолаш объектининг қиймати;

V — соф операцион даромад;

R_k — капиталлаштириш ставкасига мос келадиган коэффициент.

43. Пул оқими транспорт воситасидан тижорат мақсадларида фойдаланганда (ишларни бажариш, йўловчилар ёки юкларни ташиш ва ҳ.к.) баҳолаш санасидан кейинги йил учун шаклланадиган соф операцион даромад (операцион харажатлар чегирилган ҳолда ялпи даромад) сифатида қабул қилинади.

44. Транспорт воситасини баҳолашга даромад ёндашувини қўллаш капиталлаштириш ставкасидан фойдаланишни назарда тутади.

45. Мавжуд ахборотдан келиб чиқиб капиталлаштириш ставкаси бозор экстракцияси усули ёки кумулятив тузиш усули билан ҳисобланиши мумкин.

46. Бозор экстракцияси усулига мувофиқ капиталлаштириш ставкаси соф операцион даромад ва айнан бир хил объектларни сотиш нархи тўғрисидаги бозор маълумотларининг таҳлили асосида аниқланади:

бунда:

ЧОД — ҳар бир сотилган объект бўйича соф операцион даромад;

Ц — сотиш нархи.

47. Кумулятив тузиш усули билан капиталлаштириш ставкаси таваккалсиз даромад келтириш нормаси ҳамда баҳолаш объектига эгалик қилиш (ундан фойдаланиш) таваккалчилиги учун баҳолаш объектига хос бўлган даромад келтириш нормасининг суммаси сифатида аниқланади:

бунда:

R_o — таваккалсиз фоиз ставкаси (фоизда);

R_с — тармоқ таваккалчилиги (фоизда);

R_л — паст ликвидлиликка мукофот (фоизда);

R_in — баҳолаш объектига инвестициялаш таваккалчилиги (фоизда);

n_k — капиталга қайтиш нормаси (фоизда).

Капиталнинг қайтиш нормаси транспорт воситасидан фойдаланиш муддати бўйича ҳисобланадиган амортизация коэффициентидан фойдаланиб аниқланади.

48. Баҳолаш объекти тавсифлари ва ундан фойдаланиш соҳасининг ўзига хослигидан келиб чиқиб таваккалчилик учун даромад келтириш нормалари муайян объектга хос бўлган таваккалчиликларнинг бошқа турлари билан тўлдирилиши мумкин.

49. Баҳолаш объектини баҳолашда харажат ёндашуви жамланган эскиришни чегирган ҳолда баҳолаш объектининг қисмлари ва (ёки) қўшимча ускуна қийматини ҳисобга олиб баҳолаш объектининг тўлиқ тикланиш қийматини ёхуд алмаштириш қийматини аниқлашга асосланади.

50. Баҳолаш объектининг қийматини харажат ёндашуви билан баҳолаш ҳисоб-китобларнинг қуйидаги босқичларини ўз ичига олади:

тўлиқ тикланиш қийматини ёки алмаштириш қийматини аниқлаш;

баҳолаш объектига ўрнатилган баҳолаш объектининг стандарт бутланишига кирмайдиган қўшимча ускунанинг қийматини аниқлаш (зарур ҳолларда);

баҳолаш объектининг жамланган эскириш миқдорини аниқлаш;

қўшимча ускуна қийматини ҳисобга олган ҳолда тўлиқ тикланиш ёки алмаштириш қиймати ва жамланган эскиришнинг қиймат кўрсаткичи ўртасидаги фарқ сифатида баҳолаш объектининг қийматини аниқлаш.

51. Тўлиқ тикланиш қиймати ёки алмаштириш қийматини аниқлаш қуйидаги усуллардан бирини қўллаш орқали амалга оширилади:

билвосита усул;

алмаштириш усули;

қийматни индексациялаш усули.

52. Билвосита усул янги аналог-объектнинг қийматини тўхтатиб туриш коэффициентини қўллаш орқали ҳисобланган қиёслаш бирлигига тузатиш киритилган асосий элементга кўпайтириш йўли билан алмаштириш қийматини аниқлашга асосланади.

Бунда, қиёслаш элементлари қувват кўрсаткичлари (двигател ҳажми, тезлик, трансмиссия ва ҳ.к.), вазн, ҳажм ва ҳ.к. бўлиши мумкин.

бунда:

С_з — баҳоланаётган янги транспорт воситасини алмаштириш қиймати;

С_aн — баҳоланаётган баҳолаш объектининг аналоги бўлмиш янги транспорт воситасининг қиймати;

X, X_aн — баҳолаш объекти ва аналогнинг тегишлича функционал ва конструктив-техник тавсифлари кўрсаткичи;

Y — транспорт воситасининг турига боғлиқ бўлган даража кўрсаткичи.

Транспорт воситасининг турига қараб аналог-объект учун созлашни ҳисоблаш учун зарур бўлган формула параметрлари баҳоловчи томонидан ушбу Методиканинг 2-иловасидан фойдаланиши мумкин.

Баҳоловчи бошқа мавжуд ва тасдиқланган ахборот манбаларидан олинган маълумотлардан ҳам фойдаланиши мумкин. Бироқ, ушбу маълумот манбалари баҳолаш ҳисоботида кўрсатилиши керак.

Қуйидаги ҳолларда билвосита усулдан фойдаланиш тавсия этилади:

транспорт воситаси баҳолаш санасида ишлаб чиқарилмоқда, аммо унинг бирламчи бозордаги қиймати тўғрисида маълумот мавжуд бўлмаса;

транспорт воситаси баҳолаш санасида ишлаб чиқарилмаётган бўлса.

53. Алмаштириш усули транспорт воситасининг қийматини айнан бир хил объектларни сотиш (ёки савдолашиш учун чегирмани ҳисобга олган ҳолда таклиф) ёки айнан бир хил объект ишлаб чиқаришдан чиқариб ташланган бўлса, унга яқин аналогларни нархига қараб баҳолашга асосланади.

Баҳолаш объектининг алмаштириш усули билан тўлиқ тиклаш қиймати янги айнан бир хил объект ёки аналог-объектнинг нархига қараб аниқланади. Тавсифларга доир тафовутлар бўлган тақдирда, аналогнинг нархига тузатишлар киритилишига йўл қўйилади.

Баҳолаш объектининг тўлиқ тиклаш қиймати ишлаб чиқарувчи заводнинг сотиш нархига (ёки расмий дилерларнинг сотиш нархига) тенглаштирилади.

Аналог-объект Ўзбекистон Республикасидан ташқарида бўлган ҳолларда мазкур аналогнинг нархига жойлашган жойига қараб тузатиш киритиш зарур.

Аналог-объектнинг турган жойига қараб тузатишни ҳисоблаш кетма-кетлиги қуйидаги тартибда амалга оширилади:

аналогнинг шартномавий нархи аниқланади ҳамда у аналогнинг сотиш (таклиф) ва етказиб бериш (транспорт харажатлари) нархи қўшилмасига тенг бўлади;

импорт қилишда божхона божлари, солиқлар ва мажбурий тўловлар қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ ҳисобланади.

Транспорт харажатлари ҳақиқий ташиш харажатлари бўйича қабул қилинади. Ташиш харажатларининг ҳақиқий миқдорини аниқлаш ёки ҳисоб-китоб қилишнинг имкони бўлмаганда транспорт харажатлари аналог-объектни сотиш (таклиф) қийматидан 5 фоиз миқдорида қабул қилинади.

Алмаштириш усули воқеа содир бўлган транспорт воситаларининг қийматини баҳолаш учун самарали ҳисобланади, агар баҳоланаётган объектнинг янги аниқ нусхасини амалда қайта тиклаш мумкин бўлмаса. Шунингдек, алмаштириш усули транспорт воситасини реконструкция қилиш ва (ёки) алмаштириш харажатларини ҳисобга олган ҳолда унинг адолатли қийматини аниқлаш учун ҳам қўлланилиши мумкин.

54. Қийматни индексациялаш усули статистика органлари томонидан белгиланадиган нархларнинг қимматлашуви индексларини қўллаш орқали амалга оширилади. Бунда, индекслар нархлар индекслари ҳисобланган даврга қараб асосий воситаларни сўнгги қайта баҳолаш санасидан бошлаб баҳолаш объектининг базавий (бошланғич, тикланиш) қийматига нисбатан қўлланади.

Базавий қиймат сифатида бухгалтерия ҳисоби маълумотлари ёки тайёрловчиларнинг (ёки дилерлар, етказиб берувчиларнинг) ретроспектив санадаги нархга оид ахборотидан фойдаланиш мумкин. Бунда, агар мавжуд бўлса, айнан бир хил бутланган аниқ аналог нархлар тўғрисидаги маълумотлардан фойдаланиш зарур.

55. Агар баҳоланаётган транспорт воситалари гуруҳлари бўйича статистик маълумотлар мавжуд бўлса, индексациялаш усули қўлланилади.

56. Баҳолаш объектининг баҳолаш санасидаги жамланган эскириши унинг жисмоний ҳолатидан (жисмоний эскириш), баҳолаш объекти бозорнинг замонавий талабларига мувофиқлигидан (функционал эскириш), шунингдек ташқи омилларнинг таъсири остида қийматининг пасайишидан (иқтисодий/ташқи эскириш) келиб чиқиб баҳолаш объектини кўздан кечириш натижалари бўйича аниқланади. Жамланган эскириш 100 фоиздан ортиқ бўлиши мумкин эмас.

Жамланган эскириш тиклаш қийматидан (коэффициент кўрсаткичи) ёки пул ифодасида алмаштириш қийматидан (мутлақ миқдор) фоизларда ёки улушларда аниқланиши мумкин.

57. Транспорт воситаси ва унинг бутловчи қисмларининг жамланган эскириши қуйидаги формулага мувофиқ аниқланади:

бунда:

И_физ — табиий жисмоний эскириш (фоизда):

И_ф — функционал (маънавий) эскириш (фоизда);

И_эк — иқтисодий эскириш (фоизда).

58. Баҳолаш объектининг жисмоний эскириши қуйидаги усуллар билан аниқланади:

статистик мезонлар усули;

норматив эскириш усули;

фойдаланиш бошлангандан бошлаб хронологик ёш ва босиб ўтган масофаси/ишлаган вақтини инобатга олишга оид жисмоний эскириш усули;

транспорт воситаси, шунингдек унинг таркибий қисмлари учун табиий жисмоний эскириш усули;

техник ҳолатини тавсифловчи усул.

59. Бозорда кенг тақдим этилган объектлар учун баҳолаш объектининг эскириш даражасини унинг қийматининг ўзгаришига қараб ҳисоблаш имконини берувчи қуйидаги формуладан фойдаланиш мумкин:

бунда:

Ц_нов — янги транспорт воситасининг баҳолаш вақтидаги бозор қиймати (сўмда);

Ц_oц — баҳолаш вақтида баҳоланаётган объектнинг бозор қиймати (сўмда).

Ушбу формула бўйича эскириш миқдорини белгилашда эскириш миқдори 100 фоиздан ошмаслиги керак, яъни И < 100 фоиз бўлади.

Агар бозорда тақдим этилган аналоглар сони етарли бўлмаса (масалан, ноёб ва эксклюзив автомобиллар учун), жамланган эскириш миқдори қуйидаги формула бўйича ҳисобланади:

60. Норматив эскириш усули баҳолаш объекти хизмат муддатининг норматив муддатга нисбати сифатида жисмоний эскириш ҳисобланишини англатади. Мазкур усулни норматив-техник ҳужжатларда босиб ўтадиган масофаси нормативи ёки хизмат қилиш муддати белгиланган баҳолаш объектлари учун қўллаш мақсадга мувофиқдир. Бунда, жисмоний эскириш қуйидаги формула билан ҳисобланади:

бунда:

L_ф — баҳолаш санасида баҳолаш объектининг ундан фойдаланиш бошланган пайтдан бошлаб ҳақиқий босиб ўтган масофаси (минг км);

L_н — баҳолаш объектининг ҳисобдан чиқариш (капитал таъмирлаш)гача норматив босиб ўтадиган масофаси (минг км);

T_ф — баҳолаш объектининг баҳолаш санасидаги ҳақиқий ёши, йил (мотосоат);

T_н — баҳолаш объектининг ҳисобдан чиқариш (капитал таъмирлаш)гача норматив хизмат йили, йил (мотосоат).

61. Жисмоний эскириш усули баҳолаш объектининг асосий функционал вазифаси бўйича ишлаган хронологик ёши ва ишлаган вақтига боғлиқ ҳолда жисмоний эскиришини ҳисоблашдан иборат.

а) фойдаланиш бошлангандан бошлаб хронологик ёш ва босиб ўтган масофасини ҳисобга олган ҳолда жисмоний эскиришини ҳисоблаш қуйидаги формула орқали амалга оширилади:

бунда:

e — натурал логарифмлар асоси 2,72га тенг;

Ώ — баҳолаш объектининг ёши ва ундан фойдаланиш бошлангандан кейинги ҳақиқий босиб ўтган масофасига боғлиқ функция ҳисобланади.

Бунда, функция қуйидаги кўринишга эга бўлади:

бунда:

П_ф — баҳолаш объектидан фойдаланиш бошлангандан кейинги ҳақиқий босиб ўтган масофаси (минг км);

Д_ф — ҳақиқий хизмат муддати (йил);

a, в — баҳолаш объектининг турига қараб кўрсаткичи белгиланадиган қатъий белгиланган константалар.

Турли баҳолаш объектлари учун «а» ва «в» қатъий белгиланган константаларнинг турлари ва кўрсаткичлари мазкур Методиканинг 3 ва 4-иловаларига мувофиқ аниқланади.

б) йўл-қурилиш техникалари ҳамда махсус ва ихтисослаштирилган машиналарининг ўртача йиллик ишлаган вақти ушбу Методиканинг 5-иловасидаги жадвалга мувофиқ аниқланади.

Йўл-қурилиш техникалари ҳамда махсус ва ихтисослаштирилган машинасининг жисмоний эскириш миқдори (фоизда) ушбу Методиканинг 6-иловасига мувофиқ ҳисобланади.

62. Транспорт воситаси ва унинг бутловчи қисмлари (И_физ) учун табиий жисмоний эскириш миқдори қуйидаги формула бўйича аниқланади:

бунда:

И_физ — табиий жисмоний эскириш, фоизда;

И_б — хизмат қилиш муддати билан белгиланадиган объектнинг эскиришининг базавий кўрсаткичи, фоизда;

И_к — баҳоланаётган транспорт воситаси ҳақиқий босиб ўтган масофасини ўртача йиллик босиб ўтган масофасидан оғиш миқдори билан аниқланадиган босиб ўтган масофаси бўйича тузатиш киритилган эскириш кўрсаткичи, фоизда;

K — транспорт воситасидан фойдаланадиган минтақа турига боғлиқ транспорт воситасининг эскиришига тузатиш киритувчи коэффициент қуйидаги формула бўйича аниқланади:

бунда:

А — минтақа турини ҳисобга олган ҳолда транспорт воситасининг эскиришига тузатиш киритувчи коэффициент ҳисобланади ҳамда унинг миқдори ушбу Методиканинг 7-иловасидаги жадвалга аниқланади.

Ўз навбатида:

бунда:

И₁ — транспорт воситаси ҳақиқий босиб ўтган масофасини ўртача йиллик босиб ўтган масофасидан оғиш миқдорига боғлиқ эскиришга тузатиш киритувчи коэффициент (0,25 фоизга тенг, агар П_ф > П_срг Д_ф ёки 0,1 фоиз, агар П_ф ≤ П_срг Д_ф), фоизда;

П_ф — транспорт воситасининг фойдаланиш бошлангандан бошлаб ҳақиқий босиб ўтган масофаси, минг км.;

Д_ф — ҳақиқий хизмат муддати, йилда;

П_срг — ўртача йиллик босиб ўтилган масофа, минг км.

бунда:

И₂ — транспорт воситасини бир йил фойдаланишдаги эскириши ва унинг миқдори ушбу Методиканинг 8-иловасига мувофиқ ҳисобланади.

Тиркамалар ва ярим тиркамаларнинг жисмоний эскириши аниқланганда, қуйидаги формуладан фойдаланилади:

Турли турдаги транспорт воситалари учун ўртача йиллик босиб ўтган масофа миқдори (Псрг) ушбу Методиканинг 9-иловасига мувофиқ аниқланади.

63. Техник ҳолатини тавсифловчи усулдан фойдаланган ҳолда жисмоний эскиришни аниқлашда ушбу Методиканинг 10-иловасида келтирилган транспорт воситаларининг жисмоний техник ҳолатини баҳолаш шкаласи қўлланилади.

Техник ҳолатини тавсифловчи усул деганда дастлабки маълумотларнинг ноаниқлиги шароитида қўлланиладиган усул тушунилади. Бу ҳолат керакли маълумотларнинг миқдори етарли бўлмаганда пайдо бўлиши мумкин. Шу сабабли, бошқа усуллардан фойдаланиш қийин ёки имконсиздир. Мазкур усул ўз моҳиятига кўра кўп йиллик амалиётга асосланган ва ушбу соҳадаги профессионал ҳамжамият рози бўлган эксперт-мутахассисларнинг фикрлари (мулоҳазалари) тўпламини ўз ичига олади. Ушбу фикрлар тўплами миқдорий шаклда ифодаланиши мумкин. Фойдаланиш қулайлиги учун ушбу фикрлар тўплами жадвал шаклида тақдим этилиши мумкин.

64. Баҳолаш объектининг жисмоний эскиришини аниқлашда ҳисоблаш-аналитик усуллар ҳисоблаш учун зарур бўлган дастлабки маълумотлар мавжуд бўлганда қўлланилади.

65. Функционал (маънавий) эскириш баҳолаш объектининг ишлаб чиқаришдан олиб ташланиши, худди шундай транспорт воситаларини ишлаб чиқариш соҳасида янги технологияларнинг ривожланиши муносабати билан баҳолаш объекти у ёки бу хоссаларининг истеъмол жозибадорлиги пасайиши билан белгиланади.

Маънавий эскириш — худди шундай транспорт воситаларининг хоссалари ва тавсифларининг яхшиланиши (техник параметрлари ёки конструктив ечимларининг ўзгариши, янги имкониятларнинг вужудга келиши, ёқилғи сарфини тежаши ва ҳ.к.) ёки улар туркум ишлаб чиқарилишининг арзонлашуви сабабли юзага келган эскириш ҳисобланади.

Транспорт воситасининг маънавий эскиришини ҳисоблаш қуйидаги формула бўйича амалга оширилади:

бунда:

M_р — транспорт воситасининг маънавий эскиришини аниқлашда ҳисобга олинадиган r-чи омил (фоизда).

Баҳолаш санасида ишлаб чиқаришдан тўхтатилган транспорт воситасини ҳисобга олувчи биринчи омил миқдорини ҳисоблаш қуйидаги формула асосида амалга оширилади:

бунда:

T_сн — транспорт воситасини ишлаб чиқариш тўхтатилган санадан баҳолаш санасигача бўлган муддат (йил).

Транспорт воситасига тегишли эҳтиёт қисмларни ишлаб чиқариш тўхтатилишини инобатга олувчи маънавий эскириш омили миқдори M₂ = 20 фоизга тенг бўлади.

Транспорт воситасининг йўл-транспорт ҳодисасига йўлиқишини инобатга олувчи (баҳолаш санасига қадар) маънавий эскириш омили миқдори М₃ = 5 фоизга тенг бўлади.

Транспорт воситаси фойдаланувчилари сонини инобатга олувчи (рўйхатга олиш ҳужжатлари маълумотларига асосан 3 тадан ошиқ фойдаланувчи) маънавий эскириш омили миқдори М₄ =5 фоизга тенг бўлади.

66. Баҳолаш санасида транспорт воситасига талабнинг пасайиши ёки йўқлиги сабабли иқтисодий эскириш (И_эк) баҳоловчи томонидан ўзига хос бозор конюнктурасидан келиб чиққан ҳолда мустақил равишда белгиланади ва И_эк қиймати ≤ 20 фоиз бўлиши мумкин.

67. Харажат ёндашувини қўллашда баҳолаш объектининг қиймати жамланган эскиришни чегирган ҳолда баҳолаш объектининг тикланиш қиймати (ёки алмаштириш қиймати) сифатида аниқланади. Баҳолаш объекти қийматини ҳисоблаш қуйидаги формула асосида амалга оширилади:

бунда:

С_в(з) — баҳолаш объектининг тикланиш қиймати ёки алмаштириш қиймати;

И_нак — баҳолаш объектининг жамғарилган эскириши (фоизда).

68. Ҳисобланган жисмоний эскириш транспорт воситасининг техник ҳолатига мос келмаган ҳолларда баҳоловчи 50 фоиздан ортиқ ҳисобланган жисмоний эскиришни ошириш ёки камайтириш (мажбурий тартибда асослаш билан) ва унинг миқдорини транспорт воситасининг техник ҳолатидан келиб чиқиб белгилаш ҳуқуқига эга. Бунда, тузатилган жисмоний эскириш 35 фоиздан кам бўлмаслиги лозим. Тузатиш ушбу Методиканинг 10-иловасида келтирилган жадвалга мувофиқ амалга оширилади.

Агар транспорт воситасида ҳисобот ҳужжатлари мавжуд бўлса, уларнинг босиб ўтган масофаси/ишлаган вақтига оид маълумотлар инобатга олиниши керак.

69. Транспорт воситасининг ишлаб чиқарилган санаси номаълум бўлса, фойдаланиш бошланган сана қабул қилиниши мумкин.

Агар транспорт воситасининг фақат ишлаб чиқарилган йили номаълум бўлса, транспорт воситаси ишлаб чиқарилган модел йилининг биринчи январи (агар модел йили маълум бўлса) ёки ишлаб чиқарилган йилнинг биринчи январи (агар модел йили номаълум бўлса) шартли равишда фойдаланиш муддатининг бошланиши сифатида қабул қилинади. Транспорт воситаси чиқарилган ой (фойдаланиш бошланиши) маълум бўлган ҳолларда, шу ойнинг биринчи куни чиқарилган сана (фойдаланиш бошланиши) сифатида қабул қилинади.

Агар ишлаб чиқарилган йили ҳам номаълум бўлса, фойдаланиш муддатини тахминан билвосита кўрсаткичлар, жумладан транспорт воситасининг маркировкаланган агрегатлари, узеллари, деталлари, ушбу моделни ишлаб чиқариш муддати (фойдаланишнинг бошланиши) бўйича кўриб чиқиш мумкин. Бунда, эксплуатацион эскириш баҳоловчи томонидан тахминан аниқланиши мумкин.

70. Воқеа содир бўлгунга қадар фойдаланишда бўлган ёки фойдаланилаётган ва давлат техник кўригидан ўтган транспорт воситаси учун максимал жисмоний эскириш 90 фоиздан ошмаслиги керак деб ҳисобланади. Агар ҳисобланган эксплуатацион эскириш 90 фоиздан ошса, баҳоловчи унга тузатиш киритишга ҳақли. Тузатиш мазкур Методиканинг 10-иловасида келтирилган жадвалга мувофиқ амалга оширилади.

Янги автомобиллар учун эскириши 10 фоиздан ошмаган бўлса, эҳтиёт қисмларнинг эскириши қўлланилмайди.

71. Баҳолаш натижаларини мувофиқлаштириш ва баҳолаш объектининг якуний қийматини аниқлаш 6-сон «Баҳолаш ёндашувлари ва усуллари» МБС ва унинг Методикасига асосан амалга оширилади.

72. Мазкур боб шикастланган транспорт воситасининг қийматини (хусусиятларни инобатга олган ҳолда), шикастланган транспорт воситасини таъмирлаш (тиклаш) қийматини ва шикастланишидан келиб чиқадиган зарарни баҳолашга оид тавсияларни ўз ичига олади.

Транспорт воситаларини тиклаш бўйича таъмирлаш харажатларини ҳисоблашдан мақсад транспорт воситасининг авариядан олдинги хусусиятларини тиклаш учун етарли бўлган харажатларнинг энг кўп миқдорини аниқлашдир.

73. Шикастланган транспорт воситасининг қийматини баҳолаш қуйидаги тартибда амалга оширилади:

шикастланган транспорт воситасини кўрикдан ўтказиш;

транспорт воситасини таъмирлашнинг тиклаш қийматини ҳисоблаш (таъмирлаш ишлари қийматини ҳисоблаш, материаллар қийматини ҳисоблаш, уларнинг эскиришини ҳисобга олган ҳолда эҳтиёт қисмлар қийматини аниқлаш).

Транспорт воситасига етказилган моддий зарарга йўл-транспорт ҳодисаси оқибатида шикастланган транспорт воситасининг товар қийматининг йўқолиши ҳам киради.

Олинмаган даромадларни (йўқотилган фойдани) аниқлаш ушбу стандарт доирасида баҳоловчининг ваколатига кирмайди.

Таъмирлаш-тиклаш ишлари ҳажмини аниқлаш баҳоловчи томонидан амалга оширилади.

Ҳажми, турлари ва таъмирлаш усуллари баҳоловчи томонидан транспорт воситасининг шикастланиш хусусияти ва даражасига (коррозиявий бузилишга) ва алоҳида деталлар ҳолатига қараб белгиланади. Бунда, транспорт воситаси ишлаб чиқарувчи корхона томонидан белгиланган технологияга мувофиқ, деталларни демонтаж қилиш/монтаж қилиш, созлаш, тузатиш, бўяш, коррозияга қарши ва шовқинга қарши ишлов бериш ва ҳ.к. ишларни бажариш заруриятини ҳисобга олиш лозим. Агар транспорт воситасини ишлаб чиқарувчи корхонанинг таъмирлаш технологияси тўғрисида маълумот бўлмаса, мавжуд аналоглар ва ишлаб чиқарувчи корхоналарнинг расмий маълумотлари олинади.

Транспорт воситасининг техник ҳолатини аниқлаш ва эҳтимолий яширин шикастланган агрегатлар ва узелларнинг тиклаш ишлари ҳажмини аниқлашда текшириш ишлари (зарурат туғилганда, қисмларга ажратиш ва нуқсонларни аниқлаш) ҳисобга олиниши зарур. Бунда, алмаштирилиши режалаштирилган деталларнинг нархи, бевосита очилган узел ёки агрегатни кўрикдан ўтказиш жараёнида ушбу тахмин тасдиқланмагунча ҳисобга олинмайди.

Баҳоловчи агрегат, узел ёки қисмни техник жиҳатдан тиклаш имконияти йўқ бўлганда ёки унинг тикланиши иқтисодий жиҳатдан мақсадга мувофиқ бўлмаган ҳолларда уни алмаштириш ҳақида қарор қабул қилади. Бунда Ўзбекистон Республикасининг норматив ҳужжатлари, соҳавий нормативлар ва транспорт воситасини ишлаб чиқарувчи корхоналарнинг техник ҳолати ва эксплуатация хавфсизлиги нормаларини белгилаб берадиган нормативларига амал қилиниши лозим.

Агрегат ва узелларни алмаштириш тўғрисида қарор қабул қилишдан аввал, одатда, уларни қисмларга ажратиш ёки ҳолатини диагностика қилиш амалга оширилиши лозим.

Енгил автомобиль кузови ёки рамасини, микроавтобус кузови ёки рамасини, юк машинаси кабинаси ёки рамасини алмаштириш қуйидаги ҳолларда белгиланиши мумкин:

а) кузовнинг мураккаб ёки жуда мураккаб эгилиши кузатилганда, қуйидаги қисмларни алмаштириш зарур бўлганда:

олд қисми олд лонжеронлар билан ёки деформацияларни бартараф этиш (2-категориядан паст бўлмаган мураккабликдаги таъмир) билан биргаликда, олд панел, ён панел тирақлари (бир ёқ тирағи), шамол ойнаси рамаси, салоннинг олд қавати ва чап ёки ўнг қисмидаги том панели;

кузовнинг орқа қисми орқа лонжеронлар билан ёки деформацияларни бартараф этиш (2-категориядан паст бўлмаган мураккабликдаги таъмир) билан биргаликда, орқа панел, орқа ойна рамаси, ён панелларининг орқа қисмлари (бир ён панели), салоннинг орқа қавати ва чап ёки ўнг қисмидаги панел;

б) кузов элементларининг 50 фоизидан кўпроғига етказилган шикастлар, шу жумладан, том панели, лонжеронлар билан салон қавати, ён панел, двигател қалқони, олд ёки орқа лонжеронлар;

д) кузовнинг ўртача ёки мураккаб эгилиши ва унинг таянч элементларида тешиб ўтган коррозия мавжуд бўлиб, бу алмаштириладиган ёки таъмирланадиган қисмларни сифатли бириктириш имконини бермаса;

э) кузов ёки раманинг алоҳида элементларини таъмирлаш иқтисодий жиҳатдан мақсадга мувофиқ бўлмаса;

ф) кузов ёки рама таъмирга қабул қилиш талабларига мос келмаса.

Баҳоловчи томонидан пластик элементларни алмаштириш ёки тиклаш тўғрисида қарор қабул қилишда бошқа нарсалар билан биргаликда ишлаб чиқарувчининг таъмир технологияси, замонавий материаллардан фойдаланган ҳолда тиклашнинг мавжуд технологияларидан фойдаланишини, бунда ҳудуддаги таъмир базасининг имкониятлари ва қайта тиклашнинг фойдасини ҳам инобатга олиш керак.

Бўёқ ишлари ҳажмини белгилашда элементнинг битта бўёқ турини (турига, ҳажмига, таъмирлаш таъсири зонасига боғлиқ равишда) тўлиқ, ташқи ёки қисман (агар бундай бўёқни ишлатиш мумкин ва мақсадга мувофиқ бўлса) танлаш имкониятидан келиб чиқиш лозим. Бунда лак-бўёқ қопламасининг (ЛБҚ) ўзига хос хусусиятларини ҳисобга олиш зарур.

Агар транспорт воситасининг ташқи бўяладиган юзасининг 50 фоизидан ортиғи бўяшга муҳтож бўлса (кузов элементлари сонига қараб), транспорт воситаси бўйича мутахассис томонидан транспорт воситасининг ташқи қисмини ва қўшимча равишда бўяшни талаб қиладиган бошқа юзаларни (алмаштирилаётган ёки таъмирланаётган деталларнинг ички юзаларини) бўяш белгиланиши мумкин.

Тўлиқ бўяш ишлари ташқи юзалардан ташқари автомобиль салонининг ички қисмини, багажни ва мотор бўлимини, эшикнинг ички юзаларини, капот ва багажник қопқоғини (багажник эшигини), эшикнинг чеккалари ва очилишларини ҳам бўяшни ўз ичига олади. Бунинг учун салонни тўлиқ демонтаж қилиш, багажник астарларини олиб ташлаш ва мотор бўлимини қисман демонтаж қилиш керак.

Агар транспорт воситасини кўриб чиқиш натижасида қуйидаги ҳолатлар аниқланса, транспорт воситасининг кузови ва элементларини бўяш ишлари белгиланмайди:

бутун элементнинг зарарланишидан олдин ЛБҚ йўқ бўлса;

элементнинг шикастланиш зонасида унинг шикастанишидан олдин ЛБҚ йўқ бўлса;

элементда тўғридан-тўғри коррозия излари мавжуд бўлса.

Майда ЛБҚнинг шикастланишларини (чуқур эмас чизиқлар, сўрилишлар, ювилмайдиган доғлар ва ҳ.к.) бартараф этиш учун полировка ва сийқалаш ишлари тайинланиши мумкин.

74. Транспорт воситасини кўрикдан ўтказиш баҳолаш буюртмачиси (ёки унинг ишончли вакили) иштирокида амалга оширилади.

Баҳоловчи томонидан транспорт воситаси визуал тарзда, зарурат бўлганда, техник воситалардан фойдаланган ҳолда кўрикдан ўтказилади.

Баҳоловчи томонидан зарурат бўлганда транспорт воситалари бўйича мутахассис жалб қилинган ҳолда кўриб чиқилаётган ҳодиса натижасида етказилган нуқсонлар ва шикастланишларни аниқлаш амалга оширилади.

Ташқи кўздан кечиришдан кейин баҳоловчи, агар имконият бўлса, транспорт воситаси бўйича мутахассисни жалб қилган ҳолда, двигател ва бошқа агрегатлар ҳамда транспорт воситалари тизимларини, шунингдек ўрнатилган ихтисослаштирилган (махсус) ускуналарни (автосамосвал кузовининг кўтариш механизмлари, автобус эшикларни очиш ва ёпиш ускуналари ва шунга ўхшаш) диагностикасини амалга оширади.

Баҳолаш вазифаларини ҳал қилиш учун транспорт воситасининг деталлари, тизимлари ва механизмларини кўздан кечириш зарур бўлса, кўздан кечириш қуйидаги уч босқичда ўтказилиши мумкин:

двигател ўчирилган ҳолатда;

двигател ишлаётган ҳолатда;

транспорт воситаси ҳаракатланаётган ҳолларда.

ЛБҚ кўздан кечириш транспорт воситаси бўйича мутахассисни жалб қилган ҳолда амалга оширилади. ЛБҚни кўздан кечиришда транспорт воситасининг заводда бўялган технологияси ва таъмирдан кейин бўяшдаги хатоларни ҳисобга олиш лозим.

ЛБҚ турли бурчакларда текширилади:

тўғри бурчакда (90°);

оддий акс бурчагида (45°);

учқур бурчакда (флоп) (15°).

Визуал текширувни ЛБҚ ҳолати индикаторлари ёки ЛБҚ қалинлигини ўлчовчилар ёрдамида мустаҳкамлаш мумкин.

Кўздан кечириш давомида эксплуатация жараёнида ёки содир бўлган йўл-транспорт ҳодисаси натижасида таркибий қисмларнинг жойлашув ҳолатининг ўзгаришини текширишда ёнма-ён жойлашган кузов қисмлари орасидаги бўшлиқларни кўздан кечириш лозим. Бўшлиқлар кузовнинг ҳар икки томонидаги симметрик таркибий қисмлар ўртасида бир хил ва тенг (транспорт воситаси ишлаб чиқарувчиси томонидан белгиланган четланиш доирасида) бўлиши керак.

Агар баҳоловчи (транспорт воситаси бўйича мутахассис) томонидан кузовнинг эгилиши ёки раманинг деформациясига оид белгиларни аниқлаган, лекин бу белгилар қатъий қарор қабул қилиш учун етарли бўлмаса ёки бундай белгилар мавжуд бўлмаса, аммо ҳодиса хусусияти кузовнинг эгилиши ёки раманинг букланган бўлиши эҳтимоли юқори эканини кўрсатса, буюртмачига кузов (рама)ни стапелда текшириш зарурлиги ҳақида хабар бериш ёки қўл ўлчовчи тизимлар ёрдамида текширув ўтказиш зарур.

75. Транспорт воситаларини суратга олиш транспорт воситасининг шикастланишини аниқлаш ва қайд этишнинг тўлиқлигини таъминлаши керак. Фотосуратларда олинган материални тизимлаштириш ва унинг мазмунини мантиқий кетма-кетликда очиб бериш учун суратга олиш умумийдан хусусийгача олиб борилади.

Ушбу мақсадлар учун кетма-кет яқинлашиш усули ёрдамида уч турда транспорт воситаларини суратга олиш амалга оширилади:

умумий кўриниш;

узелли;

батафсил.

76. Умумий кўринишда суратга олиш (ўрта ва умумий кўриниш) шикастланган транспорт воситасининг ўзини, унинг атрофини қамраб олмасдан ёки қамраб олган ҳолда суратга олишдир.

Шикастланиш жойига қараб кадрда бутун олд ёки орқа қисми ва шикастланган бутун ён юзаси кўринадиган бўлса, транспорт воситаси кузовининг олд, орқа ёки ён қисмларини бурчакли суратга олиш мумкин.

Транспорт воситаларини шарҳли суратга олишда суратга олиш объекти бутун кадрни ёки унинг асосий (85 фоиздан ортиқ) қисмини эгаллаб, кадр чегаралари бўйлаб минимал бўш жой қолдириши керак.

Шарҳли суратга олиш тўртта нуқтадан амалга оширилади. Бундай суратга олишдан мақсад бутун транспорт воситасини суратга олишдир.

77. Узелли суратга олиш (яқиндан кўриш) — транспорт воситасининг алоҳида, энг муҳим шикастланган қисмларини суратга олишдан иборат.

Узелли фотосуратда объектлар яқиндан тасвирланган бўлиб, шикастланишнинг шакли ва таснифини, шикастланган транспорт воситасидаги белгиларнинг нисбий жойлашувини аниқлаш мумкин бўлиши лозим.

78. Батафсил суратга олиш — алоҳида қисмларни, кузовнинг шикастланишини ва транспорт воситаси тўқнашуви изларини қайд этиш учун амалга оширилади. Батафсил фотосуратлар максимал маълумотларни ўз ичига олиши лозим бўлиб, улардан транспорт воситасига етказилган зарарнинг даражаси ва таснифини, фотосуратда олинган шикастланишларнинг фазовий хусусиятларини аниқлаш мумкин бўлади.

79. Кўздан кечириш натижасида баҳоловчи (ёки баҳоловчининг ёрдамчиси) шикастланган транспорт воситасининг техник ҳолатини текшириш далолатномасига баҳолаш объекти тўғрисида баҳолаш учун зарур бўлган барча маълумотларни, унинг шикастланишини, нуқсонларини аниқлайди ва қуйидагиларни далолатномага киритади:

транспорт воситаси ва унинг бутловчи қисмлари рақамларининг тақдим этилган ҳужжатлардаги ёзувларга (рўйхатга олиш рақами, VIN идентификация рақами, кузов рақами, рама рақами, двигател рақами ва бошқалар) мувофиқлиги;

транспорт воситасининг бутлиги, қўшимча ускуналарнинг мавжудлиги;

компонентлар, агрегатлар ва қимматбаҳо бутловчи қисмлар алмаштирилганлиги;

транспорт воситасида фойдаланишдаги шикастланиш ва нуқсонларнинг мавжудлиги;

мавжуд авария ва нуқсонларнинг тури, хусусияти, мураккаблик даражаси, ҳажми ва жойлашуви;

транспорт воситасининг кузови илгари таъмирдан ўтганлиги, унинг ҳажми, таснифи ва сифати;

аниқланган шикастланиш ва нуқсонларни бартараф этиш имконияти ва усуллари;

ҳар бир алоҳида агрегат, узел ва детал учун тиклаш ишларини амалга ошириш имконияти, усуллари ва уларни амалга ошириш ҳажми (меҳнат сиғими);

транспорт воситасини қайта тиклаш учун зарур бўлган эҳтиёт қисмлари номенклатураси.

Шикастланган транспорт воситасининг техник ҳолатини текшириш акти мазкур Методиканинг 11-иловасига мувофиқ тузилади.

Қайта тиклаш ишларининг номенклатураси, уларни амалга ошириш усуллари ва ҳажмлари, зарур эҳтиёт қисмлари ва материалларни аниқлашда баҳоловчи транспорт воситасини ишлаб чиқарувчининг техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш бўйича стандартлари ва тавсияларига асосланиши керак.

Транспорт воситаси эгилишларининг таснифи ва мураккаблик даражаси мазкур Методиканинг 12-иловасига мувофиқ аниқланади.

80. Шикастланган транспорт воситасининг таъмирлаш қийматини ҳисоблаш баҳолаш санасига қуйидаги формула бўйича амалга оширилади:

бунда:

C_в — таъмирлаш тиклаш қиймати;

C_рр — таъмирлаш ишлари қиймати;

C_м — фойдаланган асосий материалларнинг қиймати;

C_д — транспорт воситасига ўрнатилган деталлар ва эҳтиёт қисмларининг қиймати;

K_и — деталлар ва эҳтиёт қисмларнинг эскириш коэффициенти.

81. Таъмирлаш ишлари ҳажми, тури, усули, технологияси ва меҳнат сиғими деталлар ва узелларнинг шикастланиш даражаси ва хоссаларига ҳамда ҳолатига (коррозияли емирилиш) боғлиқ ҳолда аниқланади.

Бунда, ажратиш/йиғиш, мослаш, бўяш, коррозия ва шовқинга қарши қайта ишлаш ва бошқа зарур ишларни ҳисобга олиш лозим. Мазкур ишларни транспорт воситасини ишлаб чиқарувчи корхона томонидан белгиланган технологияга мувофиқ амалга ошириш лозим. Ишлаб чиқарувчи корхонанинг талаб этиладиган таъмирлаш технологияси мавжуд бўлмаган ҳолларда мавжуд аналоглар ва ишлаб чиқарувчи корхоналарнинг расмий ваколатхонасининг маълумотлари асосида амалга оширилади.

Таъмирлаш ишлари қиймати С_рр қуйидаги формула асосида аниқланади:

бунда:

T_{i p} — i-чи иш тури бўйича меҳнат ҳажми (иш соати);

С_{i н-ч} — i-чи иш тури бўйича иш соати қиймати (сўм).

82. Транспорт воситаларини таъмирлашнинг меҳнат зичлигини аниқлашда транспорт воситаларини ишлаб чиқарувчи ёки ваколатли ташкилотлар (муассасалар) томонидан ишлаб чиқилган ва тасдиқланган техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш ишлари учун меҳнат зичлиги меъёрларидан фойдаланиш керак. Агар бундай нормалар мавжуд бўлмаса, унда аналог транспорт воситаси учун меҳнат зичлиги нормаларини қўллаш керак.

83. Иш соатининг нархини аниқлашда қуйидаги энг камида прейскурантлар олиниши керак:

фирмани (дилерлик) хизмат кўрсатиш шохобчалари учун — иккидан кам эмас (агар минтақада мавжуд бўлса, мавжуд бўлмаса, мавжуд станциялардан маълумотлар олинади);

ихтисослаштирилган техник хизмат кўрсатиш шохобчалари учун — енгил автомашиналар учун камида учта тенг хизмат кўрсатиш шохобчалари (агар ҳудудда мавжуд бўлса, мавжуд бўлмаганда мавжуд станциялар тўғрисидаги маълумотлар олинади);

юк машиналари, автобуслар, мотонақлиётлар, махсус техника ва бошқалар учун камида иккита (агар минтақада мавжуд бўлса, мавжуд бўлмаса, мавжуд станциялардан маълумотлар олинади).

Транспорт воситаси таъмирлашда иш соатининг қиймати баҳоловчи томонидан ҳудудий хизматлар бозори шароити ва амалдаги ўртача нархларни (ишлар тури, транспорт воситасининг тури, шунингдек, транспорт воситасининг русуми ва моделлари бўйича) инобатга олган ҳолда белгиланиши мумкин.

Агар ваколатли шахс ёки органнинг қарори ёхуд кўрсатмасида таъмир ишларини бажариш ёки бажарилган таъмир ишларини амалга ошириладиган таъмирлаш ташкилотининг нарх параметрлари ёки манзиллари кўрсатилган бўлса, унда тиклаш таъмирининг қиймати кўрсатилган нархлар бўйича ҳисобланиши мумкин ва бу ҳақда баҳолаш ҳисоботида кўрсатилиши керак.

Таъмирлаш харажат параметрларини танлашда келгуси таъмирлашнинг мураккаблигини инобатга олиш зарур. Транспорт воситасини тиклаш учун барча таъмирлаш ишларини бажара оладиган, махсус жиҳозларга ва юқори малакали ходимларга эга бўлган таъмирлаш ташкилотига афзаллик бериш керак.

84. Транспорт воситасини таъмирлаш бўйича таннарх параметрларини (таъмирлаш ишларининг норма-соати нархини) танлашда ишлаш муддати беш йилдан ошган ёки ишчи эскириши 35 фоиздан юқори бўлган транспорт воситаси учун, агар улар мазкур ҳудуддаги шу русумдаги (моделдаги) транспорт воситаларини таъмирлаш бўйича ўртача нархлар даражасидан юқори бўлса, фирманинг (брендли) хизмати нархларини белгиламаслик тавсия этилади. Бундай транспорт воситаси учун транспорт воситасининг умумий техник ҳолатига (эксплуатацион эскириш ва ташқи кўриниши, мунтазам техник хизмат кўрсатиш, аввалги шикастларнинг излари ва уларни таъмирлаш сифати билан тавсифланади) қараб мазкур ҳудуд учун ўртача ёки минимал нархларни белгилаш тавсия этилади.

Айрим ҳолларда, эксплуатация муддати беш йилдан ортиқ бўлган ёки эксплуатацион эскириши 35 фоиздан ортиқ бўлган транспорт воситасини таъмирлашда фирмани (бренд) хизматининг нархларини қўллашга рухсат берилади. Агар авария содир бўлишидан аввал транспорт воситаси мунтазам техник хизмат кўрсатишдан ўтган ва фирма (бренд) станциясида таъмирланган бўлса, бу хизмат дафтарчасидаги ёзувлар билан тасдиқланади.

Бўёқнинг нарх параметрларини танлашда бўёқ қопламаси учун амал қиладиган кафолатга эга бўлган транспорт воситаси учун фирма (бренд) хизматининг нархларини белгилаш тавсия этилади. Бўёқ учун минимал нархлар қониқарсиз ҳолатдаги ЛБҚ бўлган транспорт воситасига қўлланилиши керак. Бошқа ҳолларда ўртача қиймат параметрларини қўллаш тавсия этилади.

Бир неча расмий дилерлар мавжуд бўлган ҳудудларда бир хил русумли транспорт воситаларига тенг хизмат кўрсатиладиган бўлса, улардан биридаги минимал таъмирлаш баҳоларини қабул қилиш тавсия этилади.

Транспорт воситасини таъмирлаш қийматини белгилашда синаб кўрилган ва сертификатланган дастурий воситалардан фойдаланиш тавсия этилади.

Бозор маълумотлари бўлмаганда, транспорт воситасини таъмирлашда иш соатининг қиймати баҳолаш санасига амалда бўлган базавий ҳисоблаш миқдорининг 10 фоизи миқдорида қабул қилинади.

85. Технологияга мувофиқ асосий эксплуатация материалларининг физик ёки кимёвий ҳолатини ўзгартирадиган, ишлаб чиқарувчи томонидан белгиланган технологияда қўлланиши кўрсатилган материаллар (шпатлёвка, бўёқлар, лаклар, герметиклар, технологик суюқликлар) учун харажатлар ҳисоб-китоби амалга оширилади.

Материаллар туркумига транспорт воситасининг шикастланиши натижасида йўқотилган ва таъмирлаш жараёнида зарур бўлган хладагентлар, тормоз ва совутиш суюқликлари киради. Бунда, агар шундай эксплуатация материаллари йўқотилмаган бўлса, унда уларнинг харажатлари фақат тўлдириш учун меъёрлари бўйича ҳисобланади.

Материаллар харажатлари миқдори қуйидаги формула бўйича аниқланади:

бунда,

Р_м — транспорт воситасини тиклаш таъмири учун материаллар харажатлари (сўм);

n — таъмирлашда зарур материаллар турлари сони;

С^m_i — i-чи турдаги материалларнинг бир бирлиги (сўм);

N^m_i — материалнинг i-чи турининг солиштирма сарф нормаси (материал бирлиги/таъмирлаш бирлиги);

K^p_i — i-чи турдаги материаллар зарур бўлган таъмирланаётган бирликлар сони (деталлар, узеллар, агрегатлар сони, килограмм, метр, квадрат метр ва ҳ.к.).

i-чи турдаги материалнинг бир бирликдаги қиймати мазкур материаллар бозоридан баҳолаш санасига олинган нарх маълумотлари асосида аниқланади.

i-чи турдаги материалнинг солиштирма сарф нормаси мазкур материалнинг товар бозоридаги ишлаб чиқарувчиларнинг ахбороти бўйича ўртача миқдор сифатида ҳисобланади.

i-чи турдаги материалдан фойдаланилган ҳолда тиклаш, таъмирлаш, қилинадиган таъмирлаш бирликлари (масалан, деталлар, узеллар, агрегатлар сони, килограмм, метр, квадрат метр) сони транспорт воситасини кўрикдан ўтказиш натижалари бўйича аниқланади.

86. Эҳтиёт қисмлар (деталлар, узеллар, агрегатлар) қиймати баҳолаш санасидаги мазкур ҳудудда янги эҳтиёт қисмларга шаклланган бозор нархлари тўғрисида ишончли ахборотлар асосида аниқланади.

Кафолатли эксплуатация муддатидаги транспорт воситаси учун, шунингдек хизмат кўрсатган муддати беш йилгача бўлган автомобиллар учун оригинал эҳтиёт қисмлар ва бутловчиларнинг қиймати олиниши тавсия этилади. Шу билан бирга, кафолат муддатида бўлган автомобиллар учун нархларни расмий дилернинг ёки ушбу савдо русумини расмий равишда тақдим этадиган ихтисослаштирилган дўкон маълумотлари асосида қабул қилиш тавсия этилади;

Зарурат бўлган тақдирда, деталлар, узеллар, агрегатлар қийматини аниқлашда транспорт воситаси ишлаб чиқарувчиси томонидан тузилган муайян транспорт воситаси русуми (моделлар, модификациялар) учун эҳтиёт қисмлар каталогига мувофиқ уларнинг тўлиқ номини кўрсатиш керак.

Деталлар (узеллар, агрегатлар)нинг қиймати (С_д) жисмоний эскиришни ҳисобга олган ҳолда қуйидаги формула бўйича ҳисобланади:

бунда:

С_нов — алмаштирилиши керак бўлган детал (узеллар, агрегатлар)ни ўрнига алмаштириш учун тайинланган янги детал (узеллар, агрегатлар) қиймати (сўм);

И_физ — алмаштирилиши керак бўлган детал (узеллар, агрегатлар)нинг жисмоний эскириши (фоизда).

Баҳолаш санасидаги жисмоний эскириш унинг фойдаланиш шартлари, баҳолаш объектининг бозорнинг замонавий талабларга мувофиқлиги, шунингдек ташқи омиллар таъсири туфайли қийматнинг пасайишидан келиб чиқиб кўздан кечириш натижалари бўйича аниқланади.

Детал (узеллар, агрегатлар)ни жисмоний эскириши 50 фоиздан ортиқ бўлса, тузатиш 50 фоиз миқдорида мазкур Методиканинг 10-иловасидан фойдаланган ҳолда қабул қилинади.

Ҳудудда илгари фойдаланилган деталлар, узеллар, агрегатлар бозори шаклланган бўлса, тиклаш таъмирлаш қийматини ҳисоб-китоб қилинишида мазкур деталлар, узеллар, агрегатлар қийматидан фойдаланиш мумкин. Бундай ҳолда қуйидаги шарт қабул қилинади:

бунда:

C_д — алмаштирилиши керак бўлган детал (узеллар, агрегатлар) қиймати (сўм);

C_д(б/у) — илгари фойдаланишда бўлган, алмаштириладиган детал (узеллар, агрегатлар)ни ўрнига тайинланадиган детал (узеллар, агрегатлар)нинг қиймати (сўм).

87. Воқеа натижасида шикастланган транспорт воситасининг алоҳида қисмларининг ҳолати транспорт воситасининг умумий ҳолатидан сезиларли даражада фарқ қилган тақдирда, ушбу қисмларнинг жисмоний эскиришига мазкур Методиканинг 10-иловасидан фойдаланган ҳолда тузатиш киритиш мумкин (масалан, кузов элементларининг изчил коррозияси, ёриқлар, шиша ва пластмасса қисмларнинг синиқлари, мазкур ҳодисага алоқаси бўлмаган деформация ёки элементларнинг қисман бузилиши, таъмирлаш излари, фойдаланиш даврида деталларни алмаштириш, агар уларнинг эскириши транспорт воситасининг умумий эскиришидан сезиларли даражада фарқланади).

88. Товар қийматини йўқотиш (бундан буён матнда ТҚЙ деб юритилади) — шикастлангандан кейин норматив талабларга мувофиқ тикланган транспорт воситасининг бозор қийматини шунга ўхшаш шикастланмаган транспорт воситасининг бозор қийматига нисбатан шартли равишда пасайиши ҳисобланади.

Транспорт воситасида маълум турдаги шикастланишларни бартараф этиш бўйича муайян турдаги ишларни бажариш унинг геометрик параметрларида, таркибий материалларнинг физик-кимёвий хусусиятларида ва иш жараёнларининг хусусиятларида объектив зарур ўзгаришлар билан боғлиқ бўлиб, функционал ва фойдаланиш хусусиятларининг ёмонлашишига олиб келиши туфайли ТҚЙ вужудга келади.

89. Шикастланган ва таъмирланган ҳолатлардан (агар шикастланиш даражасини аниқлаш мумкин бўлса) қатъий назар транспорт воситаси учун ТҚЙ ҳисобланиши мумкин.

ТҚЙ ўтказилган тиклаш таъмирлашнинг қониқарсиз сифатига боғлиқ бўлмайди.

90. Транспорт воситасининг кўздан кечириш натижалари бўйича қуйидаги таъмирлаш таъсирларидан бирининг зарурлиги ёки улар амалга оширилганлиги аниқланганда, ТҚЙ ҳисобланиши мумкин:

транспорт воситаси кузовининг эгилишини бартараф этиш;

транспорт воситаси кузовининг ажралмас элементларини алмаштириш (тўлиқ ёки қисман);