Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining kuchga kiritilishi munosabati bilan, shuningdek sudlarda hal qilinishi lozim boʻlgan muammolar kelib chiqqanligini hisobga olib, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi:

1. Fuqarolik kodeksini tatbiq qilish bilan bogʻliq ishlarni toʻgʻri hal qilish qonunchilikka qatʼiy rioya qilishni taʼminlashda, davlat manfaatlari va fuqarolar huquqlarini qonun tomonidan himoya qilishda muhim ahamiyatga ega.

2. Sudlar fuqarolik ishlarini hal qilishda fuqarolik qonun hujjatlarining asosiy negizlaridan, yaʼni ular tomonidan tartibga solinadigan munosabatlar ishtirokchilarining tengligini eʼtirof etishga, mulkning daxlsizligiga, shartnomaning erkinligiga, xususiy ishlarga biron-bir kishining oʻzboshimchalik bilan aralashishiga yoʻl qoʻyilmasligiga, fuqarolik huquqlari toʻsqinliksiz amalga oshirilishini, buzilgan huquqlar tiklanishini ularning sud orqali himoya qilinishini taʼminlash zarurligiga asoslanishidan kelib chiqishlari lozim.

3. FKning 110-moddasi bitimlarni notarial tasdiqlash majburiy sanalgan holatlarni nazarda tutadi. Qonun talablariga yoxud boshqa huquqiy hujjatlarga muvofiq boʻlmagan bitimlar, shuningdek fuqarolar tomonidan amaldagi qoidalarga rioya qilinmay tuzilgan bitimlar haqiqiy emas deb hisoblanadi va ularni sud orqali haqiqiy emas deb topishning zaruriyati yoʻq.

4. FKning 488-moddasi 2-qismiga binoan uy, kvartirani, uyning yoki kvartiraning bir qismini sotish shartnomasi notarial tartibda tasdiqlanishi va davlat roʻyxatidan oʻtkazilishi lozim.

FKning 112-moddasi 2-qismiga muvofiq esa inobatga olish shart boʻlgan qatʼiy bir sharoitlarda bitimning notarial shakli sud qarori bilan toʻldirilishi mumkin. Chunonchi, agar taraflarning biri notarial tasdiqlash talab qilinadigan bitimni toʻla yoki qisman bajargan boʻlsa, ikkinchi taraf esa bitimni notarial rasmiylashtirishdan bosh tortsa, bunda tuzilgan bitimning qonuniyligi muhim shart hisoblanadi.

Bunday daʼvolar boʻyicha javobgar tariqasida turar joy organlari, davlat hokimiyatining mahalliy organlari, qonun bilan himoyalangan huquqi va manfaati buzilgan yoki shunga daxldor shaxslar ishga jalb ettiriladilar.

5. Sudlar shuni nazarda tutishlari kerakki, bitimning toʻla yoki qisman bajarilishi yozma dalillar mavjud boʻlganda eʼtiborga olinib, haqiqiy deb topilishi mumkin. Olish-sotish bitimining haqiqiyligi sotuvchiga kvartira yoki uy qiymatini toʻla yoki qisman berish qismini amalga oshirilganligi guvohlar koʻrsatmasi bilan tasdiqlanishi mumkin emas. FPK 59-moddasiga binoan qonun boʻyicha ishning muayyan isbotlash vositalari bilan tasdiqlanishi lozim boʻlgan holatlarni boshqa hech qanday isbotlash vositalari bilan tasdiqlash mumkin emas.

Sud nizoni hal etishda bitimning haqiqiyligini tasdiqlash uchun manfaatdor tomonlar taqdim etgan yozma dalillar (tasdiqlanmagan shartnoma, tilxat)ning haqiqiyligiga ishonch hosil qilishi lozim.

Zarur hollarda masalan, sobiq mulk sohibi vafot etgan yoki uning manzilini aniqlash imkoni boʻlmagan hollarda sud-husnixat ekspertizasi oʻtkazish maqsadga muvofiqligi masalasini hal etishi lozim.

Qisman bajarilgan bitimni haqiqiy deb topishda sud bitimning qolgan qismini bajarish va pul summasini, shuningdek, davlat foydasiga tegishli miqdordagi davlat bojini undirish masalasini hal qilishi zarur.

11. FKning 187-moddasiga koʻra egalik huquqini olish haqidagi nizolarni hal etishda sudlar shuni nazarda tutishlari lozimki, egalik qilish huquqini vujudga keltiruvchi muddat oʻzganing mulkiga amalda asossiz egalik qilib kelish hollariga ham tatbiq etiladi. Mulkdorda biron-bir egalik qilish huquqiy asosi mavjudligi, masalan, uzoq muddatli ijara shartnomasi borligi egalik qilish huquqini vujudga keltiruvchi muddatlarni hisoblashni inkor qiladi.

12. Amalda egalik qilish muddati asosida ashyoga egalik huquqini olish uchun u halol yoʻl bilan egallangan boʻlishi lozimligi (yaʼni amalda egalik qiluvchi oʻzganing mulkini mulkdorning erk-xohishiga zid ravishda qasddan egallab olgan oʻgʻri va shu kabi shaxs boʻlmasligi kerak) sudlarga tushuntirilsin. Bunday egalik qilish boshqa shaxslar uchun oshkora va aniq koʻrinadigan boʻlishi, shuningdek egalik qiluvchi tegishli mulkka oʻziniki kabi munosabatda boʻlishi (faqatgina undan foydalanibgina qolmay, balki uni lozim darajada saqlash choralarini koʻrganini ham nazarda tutish) zarur. Egalik qilish qonunda belgilangan muddatlarda uzluksiz davom etgan boʻlishi ham zarur (FKning 187-moddasi 4-qismi talablariga asosan mulkka amalda egalik qilish muddatini vaj qilib keltirayotgan shaxsning oʻzi huquqiy vorisi boʻlgan shaxs tomonidan bu mulkka amalda egalik qilib kelgan barcha vaqtini qoʻshishi mumkin, masalan, meros qoldiruvchi yoki yuridik shaxs tarkibidan keyinchalik alohida ajralib chiqqan yuridik shaxs-mulkdor).

Faqatgina koʻrsatilgan uchchala shartlarga rioya qilingan taqdirda, egalik huquqini vujudga keltiruvchi muddat amalda egalik qiluvchining mulk huquqiga asos boʻlishi mumkin. (FKning 187-moddasi 1-qismi).

13. FK 259-moddasiga binoan majburiyatning bajarilishi neustoyka, garov, qarzdorning mol-mulkini ushlab qolish, kafillik, kafolat, zakalat hamda qonun hujjatlari yoki shartnomada nazarda tutilgan boshqacha usullar bilan taʼminlanishi mumkinligini sudlar nazarda tutishlari lozim.

14. FK 264-moddasiga koʻra garov asosiy bosh majburiyatga toʻligʻicha bogʻliq boʻlgan qoʻshimcha majburiyatdir va asosiy majburiyat tugashi bilan u ham tugaydi. Lekin garov shartnomasini sud tartibida haqiqiy emas deb topilishi asosiy majburiyatni tugatilishiga asos boʻlib hisoblanmaydi.

15. Garov toʻgʻrisidagi shartnomaning muhim shartlari boʻlib garov narsasi va uning bahosi, mohiyati, miqdori va garov bilan taʼminlanadigan majburiyatning bajarilish muddati, shuningdek, garovga qoʻyilgan mulk taraflar (garovga qoʻyuvchi yoki garovga oluvchi)ning qaysi birida ekanligi ham koʻrsatilishi hisoblanadi (FK 271-moddasi 1-qism). Agar koʻrsatib oʻtilgan shartlardan bittasi boʻyicha taraflar oʻzaro kelisha olmagan boʻlsalar, yoxud tegishli shartlar shartnomada qayd etilmagan boʻlsa, garov toʻgʻrisidagi shartnoma tuzilgan deb hisoblanishi mumkin emas.

16. Koʻchar mol-mulkni yoki mol-mulkka boʻlgan huquqlarni garovga qoʻyish bilan bogʻliq nizolarni hal qilishda FK 110-moddasining 2-qismiga binoan notarial shaklda tuzilishi shart boʻlgan garov bilan taʼminlanadigan shartnoma boʻlgan hollardagina notarial tasdiqlanishi lozim (FK 271-modda 3-qism).

17. FK 272-moddasining 4-qismiga binoan bino yoki inshoot ipotekasiga ayni bir vaqtning oʻzida oʻsha shartnoma boʻyicha shu bino yoki inshoot joylashgan yer uchastkasini yoxud bu uchastkaning garovga qoʻyilayotgan obyekt ishlashini taʼminlaydigan qismini yoki garovga qoʻyuvchiga qarashli boʻlgan ushbu uchastkani yoxud uning tegishli qismini ijaraga olish huquqini bir vaqtda ipotekaga qoʻygan taqdirdagina yoʻl qoʻyiladi. Bunda bino yoki inshootni garovga beruvchi shaxs tegishli yer uchastkasining egasi yoki ijaraga oluvchi boʻlishi shart.

Ipoteka shartnomasi boʻyicha bunday shaxs faqat bino yoki inshootni garovga berayotgan boʻlsa, yer uchastkasi yoxud uning ijara huquqi garov predmeti boʻlib hisoblanmaydi, bunday shartnoma oʻz-oʻzidan haqiqiy boʻlmagan bitim hisoblanadi (FK 116-modda).

Boshqa holatlarda agar bino yoki inshootni garovga beruvchi yer uchastkasining egasi yoki ijarachisi hisoblanmasa, ipoteka shartnomasi FK 272-moddasining 4-qismiga asosan tegishli qonunlarga mos kelmaydi deb qonunsiz hisoblanishi mumkin emas. Garovga qoʻyuvchining huquqi, undiruv garovga qaratilgan bino yoki inshootga qaratilgan hollarda sotib oluvchining yer uchastkasiga nisbatan huquqi Oʻzbekiston Respublikasi Yer kodeksining 22-moddasiga asosan belgilanadi, unga koʻra korxona, bino, inshoot yoki boshqa koʻchmas mol-mulkka nisbatan mulk huquqi, xoʻjalik yuritish huquqi yoki ularni operativ boshqarish huquqi boshqa shaxsga oʻtgan taqdirda, ana shu obyektlar bilan birgalikda mazkur obyektlar joylashgan hamda ulardan foydalanish uchun zarur boʻlgan yer uchastkasiga egalik qilish va undan doimiy foydalanish huquqi ham oʻtadi.

18. Bunday nizolarni hal qilishda qarzdor garov bilan taʼminlangan majburiyatini bajarmagan hollarda garovga oluvchi boshqa kreditorlarga nisbatan garovga qoʻyilgan mol-mulk hisobidan oʻz talabini qondirishda ustunlik huquqiga ega ekanligini sudlar hisobga olishlari lozim (FK 264, 280-moddalari).

Amaldagi qonunlar garov narsasi hisoblangan mol-mulkni garovga oluvchining egaligiga berish mumkinligini nazarda tutmaydi. Bunday egalikka olib berishni nazarda tutgan har qanday kelishuv oʻz-oʻzidan haqiqiy hisoblanmaydi, garov bilan taʼminlangan majburiyatdan voz kechish haqi yoki majburiyatni yangilash munosabati bilan bekor boʻlishi bundan mustasnodir (FK 342, 347-moddalari).

FKning 279-moddasiga koʻra garovga oluvchi (kreditor) garov bilan taʼminlangan majburiyatini qarzdor bajarmagan taqdirda undiruvni garovga qoʻyilgan mol-mulkka qaratishga haqli. Garovga qoʻyilgan mol-mulkni sotish imkoniyati boʻlmagan taqdirdagina garovga oluvchi (kreditor) bu mol-mulkni FKning 281-moddasida belgilangan tartibda oʻz egaligiga olishi mumkin.

19. Garovga oluvchining talablari garovga qoʻyilgan koʻchmas mol-mulk qiymatidan sudning qaroriga muvofiq undirishga qaratiladi va u notariusning ijro etish toʻgʻrisidagi farmoyishi (ustxati)ga asosan amalga oshirilishi mumkin emas (FK 280-moddasi 1-qism).

Garovga oluvchining talabini garovga qoʻyilgan koʻchmas mol-mulk hisobidan sudga murojaat qilmasdan qondirishga undiruvni garov narsasiga qaratish uchun asoslar vujudga kelganidan keyin garovga oluvchining garovga qoʻyuvchi bilan notarial tasdiqlangan kelishuvi asosida yoʻl qoʻyiladi.

Garov toʻgʻrisidagi shartnomada garovga oluvchining garovga qoʻyilgan koʻchmas mol-mulk qiymatidan sudga daʼvo qoʻzgʻatmasdan undirishlik huquqi toʻgʻrisidagi shartlarini koʻrsatilishi haqiqiy emas deb topilishi lozim.

20. Agar qonunda boshqa tartib belgilab qoʻyilmagan boʻlsa, undiruvga qaratish garov oluvchiga topshirilgan garov narsasiga garov toʻgʻrisidagi shartnomaga asosan belgilanadi. Shu bilan birga bunday shartnomaning narsasi faqat koʻchar mol-mulk boʻlishi mumkinligini hisobga olgan holda, shartnoma garov narsasiga undiruvni qaratish tartibi haqidagi shartlar koʻrsatilmagan boʻlsa, bunday holda undiruv garovga olingan koʻchar mol-mulkka qaratilishi haqidagi qoida tatbiq qilinishidan kelib chiqish lozim (FK 280-modasi 3-qismi).

Agar garovga qoʻyuvchining bartaraf qilib boʻlmaydigan kuch oqibatidagi harakati bilan bogʻliq boʻlgan sababga koʻra garov majburiyati bajarilmagan boʻlsa, undirishni garovga qoʻyilgan mol-mulkka qaratish mumkin emasligini nazarda tutish lozim.

21. FKning 733-moddasi 1-qismiga binoan qarz beruvchi yuridik shaxs boʻlganida yoki fuqarolar oʻrtasida tuzilgan qarz shartnomasining summasi eng kam ish haqining oʻn baravaridan ortiq boʻlgan hollarda qarz shartnomasini oddiy yozma shaklda tuzilishi talab qilinadi. Sudlar qarz shartnomasining oddiy yozma shakliga rioya qilmaslik uning haqiqiy emasligiga olib kelmasligini nazarda tutishlari lozim.

FKning 109-moddasi 1 va 2-qismlariga muvofiq bunday hollarda taraflarni qarz shartnomasining tuzilganligini va uning shartlarini guvohlarning koʻrsatuvlari bilan tasdiqlash huquqidan mahrum qiladi, lekin bu ularni yozma va boshqa dalillar keltirish imkoniyatidan mahrum qilmaydi.

Agar pul yoki ashyo olganlik fakti inkor etilmasa, u holda uni yozma dalillar bilan tasdiqlash talab qilinmaydi, har bir taraf oʻz talablarini asoslash uchun keltirayotgan holatlarni isbotlashga majbur.

Shunga koʻra bir taraf pul yoki ashyoni qarz uchun berganini tasdiqlab, ikkinchi taraf uni olganini inkor qilmasdan bu pul yoki ashyo qarzga emas, balki hadya tariqasida bergan deb tasdiqlasa, sud pul yoki ashyo olgan tarafdan qarz emas, balki hadya shartnomasi boʻlganligini tasdiqlovchi dalillarni talab qilib olishi va shu asosga koʻra nizoni hal qilishi lozim.

22. FKning 734-moddasiga asosan qarz shartnomasi qarz boʻyicha olgan mulk (ashyo)ning qaytarilishini nazarda tutadi, qarz summasiga olinadigan foizlar miqdori shartnomada belgilanadi. Qarz oluvchidan foizlar undirishda sud bir vaqtning oʻzida qarz summasidan davlat foydasiga soliq ushlab qolishi lozim. FKning 327-moddasida koʻrsatilgan pul majburiyatini, shuningdek qarz majburiyatini bajarmaganlik uchun foizlar, qarz shartnomasida belgilangan foizlardan ham ortiq hisoblanishi mumkin.

23. Qarz shartnomasini tuzishda maʼlum summani qarzga olish haqidagi tilxatda bir vaqtning oʻzida qarzni qaytarishni taʼminlash uchun biron-bir koʻchar yoki koʻchmas mulkni garovga qoʻyish haqida koʻrsatilgan hollarda sudlar bunday bitim tuzuvchi taraflarning majburiyatlarni bajarishni taʼminlash masalasini tartibga soluvchi moddiy huquq mezonlariga rioya qilmaganligi nuqtai nazaridan baho berishlari lozim (FK 271-modda).

Agar garov toʻgʻrisidagi kelishuvni rasmiylashtirishda qonunda belgilangan tartibga rioya qilinmagan boʻlsa, majburiyat tuzilmagan hisoblanadi, shunga koʻra garovga oluvchi garov narsasini sotish hisobiga oʻz daʼvolarini qanoatlantirishni talab qilishga haqli emas.

24. Fuqarolik ishlarini koʻrishda sudlar sud xarajatlarini undirilganligining toʻgʻriligiga eʼtiborlarini qaratishlari va Oʻzbekiston Respublikasining 1992-yil 9-dekabrdagi “Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonuni, Vazirlar Mahkamasining 1994-yil 3-noyabrdagi “Davlat boji stavkalari haqida”gi 533-sonli qarori, Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi va Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Davlat soliq bosh boshqarmasi tomonidan 1993-yil 28-iyunda tasdiqlangan “Davlat boji toʻgʻrisida”gi Yoʻriqnoma, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining 1996-yil 20-dekabrdagi 42-sonli “Fuqarolik ishlari yuzasidan sud xarajatlarini va jinoyat ishlari yuzasidan sud chiqimlarini undirish amaliyoti toʻgʻrisida”gi qarori talablariga qatʼiy rioya qilishlari lozim.

25. Agar ishlarni koʻrish jarayonida taraflar yoki boshqa shaxslar xatti-harakatlarida jinoyat alomatlari aniqlansa, sud shu shaxslarga nisbatan jinoiy ish qoʻzgʻatish masalasini muhokama qilishga va bu haqda ajrim chiqarib, uni ijro qilish uchun tegishli prokurorga yuborishga haqli.

26. Qoraqalpogʻiston Respublikasi Oliy sudi, viloyat sudlari va Toshkent shahar sudiga Fuqarolik kodeksini toʻgʻri tatbiq qilinishi yuzasidan nazoratni kuchaytirishlari, vaqti-vaqti bilan fuqarolik ishlarining ayrim toifalarini koʻrish amaliyotini umumlashtirishlari va sud xatolarini tuzatish, shuningdek bunday nizolarni keltirib chiqaradigan omillarga chora koʻrishlari lozimligi tavsiya qilinsin.