Yuridik ahamiyatga ega boʻlgan faktlarni belgilash haqidagi ishlar boʻyicha qonuniy, asosli va adolatli hal qiluv qarorlarini chiqarish fuqarolarning huquqlarini himoya qilishni taʼminlaydi.

Sudlar fuqarolarni va davlatni qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlari himoyasini taʼminlab, bu ishlarni asosan toʻgʻri hal qilmoqdalar.

Shu bilan birga, qator hollarda ishlarni koʻrishda sudlar tomonidan qonunni qoʻllashda xatoliklarga yoʻl qoʻyilmoqda. Sudga taalluqli boʻlmagan arizalarni ish yurgizishga qabul qilish hollari bor. Har doim amalda faqat maʼlum huquqiy oqibatlarni keltirib chiqaradigan faktlarnigina belgilash, tegishli hujjatlarni sudsiz tartibda olish yoki yoʻqotilgan hujjatlarni tiklash mumkin boʻlmasligi toʻgʻrisidagi majburiy shartga rioya qilinmaydi.

Faktni belgilash bilan bogʻliq boʻlgan holatlar yetarli darajada tekshirilmaydi, manfaatdor shaxslar ishda ishtirok etishga jalb qilinmaydilar, oqibatda qator ishlar boʻyicha fuqarolarning arizalarini qanoatlantirish toʻgʻrisida asossiz hal qiluv qarorlari chiqariladi.

Yuridik faktni belgilash bilan fuqarolik holati dalolatnomalari yozuvlaridagi notoʻgʻrilikni belgilash oʻrtasidagi, faktni tanish bilan faktni roʻyxatga olinganligini belgilash oʻrtasidagi farq sudlar tomonidan ravshan aniqlanmaydi.

Bayon etilgan jiddiy kamchiliklarni bartaraf etish, qonunlarni toʻgʻri va bir xilda qoʻllanilishini taʼminlash maqsadida Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining Plenumi qaror qiladi:

1. Sudlarning eʼtibori yuridik ahamiyatga ega boʻlgan faktlarni belgilash toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrishda qonunchilikka qatʼiy amal qilishga, fuqarolarning va tashkilotlarning huquqlarini va qonuniy manfaatlarini qoʻriqlashni har taraflama taʼminlashga qaratilsin.

2. Sudlar FPKning 283-moddasida koʻzda tutilgan sud yoʻli bilan belgilanadigan faktlar roʻyxati qatʼiy emasligini eʼtiborga olgan holda, yuridik ahamiyatga ega boʻlgan faktlarni belgilash toʻgʻrisidagi ishlarning sudlarga taalluqliligi haqidagi qonun talablarini aniq bajarishlari lozim.

Sudlar yuridik ahamiyatga ega boʻlgan boshqa faktlarni ham, jumladan:

– otalik faktlarini, otalikni qayd qilish faktlarini, 1968-yil 1-oktabrgacha tugʻilgan bolalarga nisbatan otalikni tan olganlik (belgilaganlik) faktlarini;

– ixtironi joriy etish faktlarini, taklifni ratsionalizatorlik sifatida tavsiflanganlik faktlarini;

– binoga, payga, avtomobilga va boshqa maxsus roʻyxatdan oʻtkaziladigan mulkka egalik qilish faktlarini;

– nikohdan ajralishmasdan, lekin oilaviy munosabatlar tugatilganidan soʻng imoratni er-xotindan birining mablagʻlariga qurilganlik faktlarini;

– sugʻurta guvohnomasining qarashliligi faktlarini;

– fuqaroni yoki uning ota-onasini Ikkinchi Jahon urushi davrida evakuatsiya qilinganlik faktlarini ham belgilashga haqlidirlar.

a) mehnat stajini (pensiya tayinlash uchun, vaqtincha mehnatga layoqatsizlik, homiladorlik va bola tugʻilishi munosabati bilan nafaqa tayinlash uchun, ish haqiga foiz qoʻshimchalarni qoʻshib hisoblash uchun, uzoq yillar qilgan xizmati uchun bir yoʻla mukofot puli toʻlash uchun va h.k.);

b) haqiqiy harbiy xizmatni oʻtaganlik, partizan otryadida boʻlganlik, janglarda yaralanganlik;

v) fuqarolarning yoshini belgilash toʻgʻrisidagi;

g) oliy oʻquv yurtini, texnikumni, oʻrta maktabni va boshqa oʻquv yurtlarini bitirganlik faktlarini belgilash toʻgʻrisidagi;

d) partiya, kasaba uyushmalari hujjatlarini, pasport va fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish organlari tomonidan beriladigan guvohnomalarni tegishliligi faktlarini belgilash toʻgʻrisidagi arizalar sudda koʻrilmaydi.

4. Faktni belgilash toʻgʻrisidagi arizalar FPKning 280, 283-moddalariga binoan alohida ish yuritish tartibida koʻrishda quyidagi shartlarga rioya qilingan taqdirdagina sud tomonidan qabul qilinishi mumkin:

a) agar bu faktni belgilash fuqarolar yoki tashkilotlarning shaxsiy yoki mulkiy huquqlarini bevosita keltirib chiqarsa, oʻzgartirsa yoki tugatsa;

b) agar manfaatdor shaxslar oʻrtasida huquq haqida sudga taalluqli nizo boʻlmasa, faktni belgilash shu faktdan kelib chiqadigan (fuqaroning nasabini, kelib chiqishi, merosni qabul qilish muddatini uzaytirish, meros haqidagi guvohnoma berilishining asosliligi, shartnomani haqiqiy emas deb topish haqida) huquq haqidagi nizoni kelgusida hal qilish bilan bogʻliq boʻlmasa, qachonki manfaatdor shaxslarda tegishli daʼvo bilan sudga murojaat qilish imkoniyati boʻlsa;

v) agar ariza beruvchi shu faktni tasdiqlaydigan tegishli hujjatlarni boshqacha yoʻl bilan olish yoki tiklash imkoniyatiga ega boʻlmasa.

Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligi boʻyicha yuridik ahamiyatga ega boʻlmagan fakt boshqa mamlakatning (respublikaning) qonunchiligi boʻyicha huquqiy oqibatlarga olib kelsa va sudning hal qiluv qarori shu mamlakatda (respublikada) qoʻllash uchun zarur boʻlsa, sud bunday faktni belgilashga haqlidir.

5. FPKning 283-moddasiga binoan yuridik ahamiyatga ega boʻlgan faktlar sud tartibida faqat fuqarolarning emas, balki bundan manfaatdor tashkilotlarning ham arizalari boʻyicha belgilanishini sudlar eʼtiborda saqlashlari lozim.

6. Alohida tartibda qoʻzgʻatiladigan ishlarni sudda koʻrishga tayyorlash jarayonida sudya qaysi fuqarolar va tashkilotlar bu ishni hal qilinishidan manfaatdor boʻlishlari mumkinligi va sud majlisiga qatnashishga jalb qilinishi lozimligini aniqlashga majbur. Bu turkumdagi ishlar boʻyicha bunday shaxslar oʻlganning vorislari, moliya tashkilotlari, ijtimoiy taʼminot va davlat sugʻurta tashkilotlari, harbiy komissariyatlar va hokazolar boʻlishi mumkin.

Ishda qatnashishga jalb etilgan manfaatdor shaxslar berilgan arizaning asosliligini yoki asossizligini tasdiqlovchi dalillar keltirishga, ish holatlarini tekshirishda qatnashishga, chiqarilgan hal qiluv qarori ustidan shikoyat keltirishga va FPKning 34-moddasida koʻrsatilgan boshqa protsessual harakatlarni qilishga haqlidirlar.

Faktlarni belgilash toʻgʻrisidagi ishlar sudlar tomonidan, alohida tartibda koʻriladigan ishlar boʻyicha qonunda koʻzda tutilgan istisnolar bilan (nizoning yoʻqligi, ishlar boʻyicha kelishuv bitimlarini tuzib boʻlmasligi va boshqalar), protsessual qonunchilikning umumiy qoidalariga muvofiq koʻriladi.

7. FPKning 283-moddasining 1-bandida qarindoshlik munosabatlari deganda toʻgʻri qarindoshlik, biri ikkinchisidan yoki bir umumiy urugʻdan kelib chiqqan shaxslarning qon-qarindoshligi nazarda tutilganligi sudlarga tushuntirilsin.

Qon-qarindoshlikning yoʻqligi qarindoshlikning yoʻqligidan dalolat beradi.

Qonun qarindoshlik munosabatlarini, bu munosabatlar bevosita yuridik oqibatlarni keltirib chiqargandagina, yaʼni ularni tasdiqlash arizachiga merosga boʻlgan huquq toʻgʻrisida guvohnoma olish uchun, boquvchisini yoʻqotish munosabati bilan nafaqa rasmiylashtirish uchun, koʻp bolalik boʻyicha davlat yordam puli olishga haqli boʻlish va hokazolar uchun zarur boʻlsa, belgilashga yoʻl qoʻyadi.

Meros olish maqsadida qarindoshlik munosabatlarini belgilashda sudlar vorislik huquqi qonun-qoidalari bilan oʻrnatiladigan qarindoshlik doirasidan kelib chiqishlari kerak. Qonun boʻyicha yoki vasiyat boʻyicha voris boʻlmagan shaxslarning qarindoshlik munosabatlari yuridik ahamiyatga ega emas va ularning qarindoshlik munosabatlari fakti sud tomonidan belgilanishi mumkin emas. Respublika doirasidan tashqarida doimiy yashagan meros qoldiruvchilar bilan qarindoshlik munosabatlari faktini belgilashda, sud meros qoldiruvchining oxirgi doimiy yashash joyidagi mamlakatning (respublikaning) vorislar doirasini va vorislar boʻyicha munosabatlarni belgilovchi qonunga amal qilishi kerak.

Nafaqa olish maqsadida qarindoshlik munosabatlarini belgilashda, nafaqa qonunchiligi bilan koʻzda tutilgan, kengaytirilgan talqinga yoʻl qoʻyilmaydigan, oʻlganning oila aʼzolari doirasidan kelib chiqilmogʻi lozim.

8. Qarindoshlik munosabatlari faktini belgilash haqidagi arizani qabul qilishda sudya fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish davlat organlarining yoʻqotilgan tugʻilganlik haqidagi dalolatnoma yozuvini tiklashini rad etilganlik toʻgʻrisidagi xulosasini yoki arizachining yoxud ularga nisbatan ariza berilgan shaxslarning tugʻilganlik yoki nikoh haqidagi guvohnomasini olishning iloji yoʻqligi toʻgʻrisidagi maʼlumotni albatta talab qilib olishi lozim.

Agarda arizachi fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish davlat organlari tomonidan beriladigan guvohnomalarda familiyasi, ismi yoki otasining ismi notoʻgʻri yozilganligini koʻrsatib, qarindoshlik munosabatlari faktini belgilashni soʻrasa, sud bunday arizani yuridik ahamiyatga ega boʻlgan faktlarni belgilash tartibida koʻrishga haqli emas, chunki talab mazmunan dalolatnoma yozuvidagi notoʻgʻriliklarni tuzatish zaruriyatidan iborat (FPKning 274, 275-moddalari).

9. Sudlar shuni nazarda tutishlari kerakki, oʻlganning qaramogʻida boʻlganlik faktini belgilash, agarda berib kelingan yordam arizachining hayot kechirishi uchun doimiy va asosiy manba boʻlgan boʻlsa, meros olish, nafaqa tayinlash yoki zararni toʻlatish uchun ahamiyatga egadir. Arizachi ish haqi, nafaqa, stipendiya olib kelgan yoki boshqa daromad manbaiga ega boʻlgan hollarda, boqib kelgan shaxs tomonidan berilgan yordam arizachining hayot kechirishi uchun doimiy va asosiy manba boʻlgan-boʻlmaganligini aniqlash kerak.

Boquvchisining oʻlimi munosabati bilan nafaqa tayinlash uchun birovning qaramogʻida boʻlganlik fakti turar joylarni boshqarish (ekspluatatsiya) tashkilotlarining yoki fuqarolarning oʻzini-oʻzi boshqarish organi maʼlumotnomasi yoki boshqa hujjatlar bilan tasdiqlanadi. Agarda bunday hujjatlar boʻlmasa va ularni tiklash mumkin boʻlmasa, fakt sud tartibida belgilanishi mumkin.

10. Nafaqa tayinlash uchun birovning qaramogʻida boʻlganlik faktini belgilashda, oʻlganning qaramogʻida boʻlgan oila aʼzolari boquvchisining oʻlimi munosabati bilan nafaqa olish huquqiga ega ekanliklarini nazarda tutish kerak (halok boʻlganning qaramogʻida boʻlgan-boʻlmaganligidan qatʼi nazar nafaqa tayinlanadigan, frontda halok boʻlgan harbiy xizmatchilarning ota-onalari, er-xotinlari va bolalari bundan mustasno).

Nafaqa qonunchiligi bilan oʻrnatilgan, boquvchisining oʻlimi munosabati bilan nafaqa olishga huquqi boʻlgan mehnatga layoqatsiz oila aʼzolarining doirasi qatʼiy va kengaytirilgan talqinga yoʻl qoʻyilmaydi. Shuning uchun sudlar bu roʻyxatda koʻrsatilmagan shaxslardan birovning qaramogʻida boʻlganlik faktini belgilash haqidagi arizalarni qabul qilishga haqli emaslar. Qaramogʻda boʻlish muddati bu holatda ahamiyatsizdir. Oila aʼzolarining boshqa-boshqa yashashligi, arizachini boqishga majbur boʻlgan boshqa qarindoshlarining borligi, qaramogʻida boʻlganlik faktini istisno etmaydi.

Sudlar meros qoldiruvchining qaramogʻida boʻlganlik faktini belgilashda Fuqarolik kodeksining 1139, 1141-moddalari va Oliy sud Plenumining 2000-yil 22-dekabrdagi “Meros huquqiga oid qonunlarni qoʻllashning ayrim masalalari toʻgʻrisida”gi qarorining 4-5-bandlarida bayon qilingan mehnatga qobiliyatsiz boqimlarining uch toifasi yuzasidan berilgan tushuntirishlarga amal qilishlari lozim. Bunda, meros qoldiruvchi bilan uning qaramogʻida boʻlgan shaxs oʻrtasida qarindoshlik munosabatlari bor-yoʻqligi ahamiyatga ega emas.

Merosga boʻlgan huquqni rasmiylashtirish maqsadida, birovning qaramogʻida boʻlganlik faktini belgilash uchun birovning qaramogʻidagi odam meros qoldiruvchining oʻlimi kuniga mehnatga layoqatsiz boʻlib, marhumning oʻlimiga qadar kamida bir yil uning qaramogʻida boʻlgan boʻlishi va u bilan birgalikda yashagan boʻlishi shart (FKning 1141-moddasi). Agarda qaramogʻda boʻlganlik bir yildan kam davom etgan boʻlsa, sud bu faktni belgilashni rad etadi. Meros qoldiruvchi bilan qaramogʻida boʻlgan shaxs oʻrtasida qarindoshlik munosabatlarining bor-yoʻqligi ahamiyatga ega emas.

Boquvchisini yoʻqotish munosabati bilan zararni undirtirish uchun birovning qaramogʻida boʻlganlik faktini belgilashda sudlar Fuqarolik kodeksining 1009-moddasiga muvofiq zararni undirtirib olishga boʻlgan huquq boquvchining qaramogʻida boʻlganlik muddatiga bogʻliqligini, lekin bunda ularning qarindoshligi ahamiyatga ega emasligini nazarda tutishlari kerak.

11. Yuridik faktlarni belgilash tartibida fuqarolarning yoshini aniqlash sudlarga taalluqli boʻlmay, Fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish organlari (FHDY) tomonidan Fuqarolik kodeksining 38, Oila kodeksining 228, 233-moddalari va fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etish Qoidalarining 139-140, 154-155, 185-bandlarida belgilangan tartibda amalga oshiriladi.

Agarda tegishli hujjatlarga ega boʻlmagan yoki ularda yoshi haqidagi maʼlumot boʻlmagan yoxud bunday maʼlumotlarda qarama-qarshilik boʻlgan yoinki hujjatlarda koʻrsatilgan tugʻilganlik sanasiga eʼtiroz bildirayotgan fuqaroning talabi FHDY organi tomonidan rad etilsa, mazkur xulosa ustidan arizachi Fuqarolik protsessual kodeksining 269, 274-moddalariga asosan sudga shikoyat qilishga haqli.

12. Agar fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd qilish organida arxiv hujjatlari yoʻqolgan, tegishli yozuvlar saqlanmagan va bunday yozuvlarni tiklash fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd qilish organlari tomonidan rad qilingan boʻlsa yoki bunday yozuv faqat sudning fuqarolik holatini roʻyxatga olinganligini tasdiqlovchi hal qiluv qarori (masalan, vafot etganlarga nisbatan) asosida tiklanishi mumkin boʻlgan holatlarda sudlar tugʻilganlik, bolalikka olish, nikoh, ajralish va oʻlimni roʻyxatga olish faktini belgilashga haqli. FPKning 283-moddasining 4-bandi bolalikka olish, nikoh, ajralish va oʻlganlik faktini emas, balki fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd qilish organlarida roʻyxatga olish faktini nazarda tutadi.

Sudlar shuni nazarda tutishlari kerakki, nikohni qayd qilinganligi haqidagi maʼlumot mavjud boʻlganida nikoh guvohnomasini olmaganlik yoki uni yoʻqotganlik holati nikohni roʻyxatga olinganlik faktini belgilash oʻrniga ularni faktik nikoh munosabatlarida boʻlganliklarini belgilash xato hisoblanadi.

Nikohni roʻyxatga olinganlik faktini belgilashni soʻrab sudga er-xotinning ikkalasi murojaat qilishi mumkin. Agar bu haqda sudga er-xotindan biri ariza bilan murojaat qilgan boʻlsa, ikkinchisi ishga manfaatdor shaxs sifatida jalb qilinadi.

Sudlar bolalikka olishni roʻyxatga olinganlik faktini, shuningdek, bolalikka olish haqida hokimiyat qarori qabul qilinganligi faktini belgilash haqidagi talablarni ham koʻrishi mumkin.

Faktik ravishda bolalikka olinganlik yuridik ahamiyatga ega emas va bunday faktni belgilash toʻgʻrisidagi arizalarini qabul qilish rad etilishi lozim.

13. FPKning 283-moddasining 5-bandi va Oʻzbekiston SSR Oliy Soveti Prezidiumining 1944-yil 22-avgustdagi Farmoniga koʻra faktik nikoh munosabatlarida boʻlganlik fakti faqat bunday munosabatlar 1944-yil 8-iyulgacha vujudga kelgan boʻlsa va nikohni fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd qilish organida er-xotindan birining vafoti tufayli roʻyxatdan oʻtkazish mumkin boʻlmasagina belgilanadi.

Yuqorida koʻrsatilgan vaqtdan keyin vujudga kelgan faktik nikoh munosabatlari yuridik oqibat keltirib chiqarmaydi va bunday faktlarni belgilash toʻgʻrisidagi arizalar sud tartibida koʻrishlik uchun qabul qilinmaydi.

Agar er-xotindan biri 1944-yil 8-iyulgacha boshqa faktik nikohga kirgan yoki bir vaqtning oʻzida qonuniy nikohda boʻlgan boʻlsa, shuningdek, bu munosabatlar tomonlardan birining vafotiga qadarli tugatilgan boʻlsa, bunday faktlarni sud belgilashi mumkin emas.

Sud majlisida nikoh munosabatlarining mavjudligini (birgalikda yashash, umumiy xoʻjalik yuritish, bolalarning borligi va ularni tarbiyalash va boshqalarni) isbotlovchi dalillar tekshiriladi.

Faktik munosabatlarni haqiqatda boʻlgan deb topib, sud uni mazkur shaxslar oʻrtasida vujudga kelgan vaqti va ulardan birining vafot etgan kuniga qadar davom etganini aniqlaydi.

14. Huquq tugʻdiradigan hujjatlarda koʻrsatilgan shaxsning ismi, otasining ismi va familiyasi shu shaxsning pasportdagi yoki tugʻilish guvohnomasidagi ismi, otasining ismi va familiyasiga mos kelmagan taqdirda, mazkur hujjatlarni unga tegishli ekanligi faktini belgilash haqidagi ishlar boʻyicha sudlar arizachidan huquqiy hujjatni oʻziga tegishli ekanligi, hujjatni bergan tashkilot unga tegishli oʻzgartirish kirita olmasligi haqidagi dalillarni talab qilishlari kerak. Agar arizachida tegishli faktni aniq tasdiqlaydigan boshqa hujjatlar boʻlsa, sud huquq tugʻdiradigan hujjatni unga tegishli ekanlik faktini belgilash toʻgʻrisidagi arizani qabul qilishga haqli emas.

Arizachiga shaxsiy hujjatlarni emas, balki huquq tugʻdiradigan hujjatlarni tegishliligi sud tartibida belgilanishini hisobga olgan holda, sudlar hujjatlarni tegishliligi toʻgʻrisidagi arizalarni taalluqliligiga alohida eʼtibor berishlari lozim. Shaxsiy hujjatlarga pasport, partiya, kasaba uyushmalari biletlari, harbiy biletlar, harbiy xizmatchilarning shaxsiy guvohnomalari, orden va medallarning guvohnomalari kiradi. Bunday hujjatlardagi xatolar faqatgina ularni bergan organ va tashkilotlar tomonidan bartaraf etilishi mumkin. Mansabdor shaxslarning va davlat boshqaruv organlarining tuzatish kiritishni rad etganlik haqidagi qarorlari ustidan FPKning 266-267-moddalariga binoan sudga shikoyat qilish mumkin.

15. Fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish organlari tomonidan beriladigan hujjatlarning tegishliligi faktini belgilash toʻgʻrisidagi arizalar sudlarga taalluqli emas.

Fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd qilish organi tomonidan yozuvlarga tuzatish va oʻzgartirishlar kiritish rad qilingan taqdirda Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 38, Oila kodeksining 228, FPKning 274-moddasiga koʻra manfaatdor shaxslar sudga murojaat qilishlari mumkinligini nazarda tutish kerak. Bunday holatlarda ish yuridik faktni belgilash tartibida emas, balki fuqarolik holati dalolatnomalaridagi yozuvlarni notoʻgʻriligini belgilash tartibida amalga oshiriladi.

Hujjatni tegishliligini belgilash toʻgʻrisidagi faktni oʻrniga hujjatlarda nomi turlicha koʻrsatilgan fuqaroni aynan bir shaxs deb tanish mutlaqo mumkin emas, chunki (shaxslarni) aynan bir kishi deyishlik yuridik ahamiyatga ega emas.

16. Mehnat daftarchasini tegishli ekanligi faktini belgilashda korxona, tashkilot va muassasalarda mehnat daftarchasini yuritish tartibi toʻgʻrisidagi qoʻllanmaning 22-bandida koʻrsatilgan, yaʼni mehnat daftarchasiga hujjat (tugʻilish, nikoh, nikohni bekor qilish haqidagi guvohnomalar, pasport va boshqa)larga asosan arizachining oxirgi ish joyi maʼmuriyati tomonidan uning familiyasi, ismi, otasining ismi va tugʻilgan vaqti haqidagi oʻzgartirishlarni kiritish mumkinligi toʻgʻrisidagi dastlabki hal qilish tartibiga arizachi rioya qilgan-qilmaganligini sud aniqlashi kerak.

17. Baxtsiz hodisa fakti, odatda belgilangan shaklda tuzilgan akt bilan tasdiqlanadi. Ushbu aktda baxtsiz hodisa qayerda va qanday sharoitda (ish joyida yoki koʻchadagi hodisa natijasidami) kelib chiqganligi koʻrsatiladi. Agar baxtsiz hodisa ish yuritish vaqtida kelib chiqsa, u haqida dalolatnoma tuzish maʼmuriyat va kasaba uyushmasi vakolatiga kiradi.

Maʼmuriyat dalolatnoma tuzishni rad qilsa yoki jabrlanuvchi dalolatnomada koʻrsatilgan holatlardan norozi boʻlsa, u kasaba uyushmasiga meʼyoriy hujjatlarda belgilangan muddatda murojaat qilishga haqli, kasaba uyushmasi qarori esa maʼmuriyat uchun majburiydir.

Baxtsiz hodisa haqidagi faktni sudsiz tartibda hal qilish imkoniyati boʻlmasagina va bu tegishli hujjat bilan tasdiqlansa, sud baxtsiz hodisa faktini belgilashga haqli.

Sud baxtsiz hodisa faktini belgilash haqidagi arizani quyidagi holatlardan biri mavjud boʻlganida qabul qilishi lozim:

baxtsiz hodisa haqida akt umuman tuzilmagan yoki hozirgi vaqtda uni tuzish imkoniyati boʻlmasa;

baxtsiz hodisa haqida akt tuzilgan, lekin arizachi tomonidan u yoʻqotilgan va uni maʼmuriy tartibda tiklash mumkin boʻlmasa;

uni tuzishda xatolikka yoki uni isbotlovchi kuchidan mahrum qiluvchi noaniqlikka yoʻl qoʻyilgan boʻlsa va buni tegishli organ tuzata olmasa, mehnati tufayli kelib chiqqan, yaʼni xodimni korxona, tashkilotlardagi ishi bilan bogʻliq holda sogʻligʻiga zarar yetkazgan baxtsiz hodisagina yuridik ahamiyatga ega.

18. FPKning 283-moddasi 8-bandiga muvofiq, imoratga xususiy mulk huquqi asosida egalik qilish faktini belgilash tegishli organlar maʼmuriy tartibda ushbu faktni belgilashni rad qilgan boʻlsa va arizachini ushbu imoratlarga boʻlgan huquqini boshqa shaxslar inkor etmayotgan boʻlsalargina sudga taalluqlidir.

Sud egalik huquqini emas, balki imoratni arizachiga egalik huquqi asosida tegishli ekanligini tasdiqlovchi hujjatlarni boʻlganlik faktini, shuningdek, agar arizachida oʻz vaqtida egalik huquqi toʻgʻrisidagi hujjat boʻlgan boʻlib, lekin u yoʻqolgan va uni tiklash mumkin boʻlmaganida belgilaydi.

Uy-joyga egalik huquqi hokimiyatda roʻyxatdan oʻtkazganligi toʻgʻrisida maʼlumot va uy qurish toʻgʻrisida shartnoma boʻlmasa, qurilgan uyning kimga tegishli ekanligi haqidagi masala umumiy asoslarda FKning 212-moddasi boʻyicha hal qilinadi.

Oʻzboshimchalik bilan qurilgan yoxud qurib bitkazilgan va foydalanish uchun qabul qilinmagan binolarni, shuningdek, oldin boshqa shaxs nomiga roʻyxatdan oʻtkazilgan yoki arizachi tomonidan tegishli tartibda rasmiylashtirilmasdan sotib olingan binolarga egalik huquqini belgilash haqidagi arizalar alohida ish yuritish tartibida sudda koʻrilishi mumkin emas.

Agar fuqaro notarial tartibda tasdiqlanmagan yozma shartnoma bilan uy sotib olgan boʻlsa, bu uyga uning egalik huquqini belgilash toʻgʻrisidagi masala FK 112-moddasining 2-qismi qoidalari boʻyicha daʼvo tartibida hal etilishi mumkin.

19. Manfaatdor shaxs meros huquqi qabul qilganligi va mulkni meros qilib olganligini tasdiqlovchi dalillarni taqdim qila olmaganligi sababli, notarial idora vorislik haqida guvohnoma berishni rad qilgan hollarda merosni qabul qilish va merosni ochilish joyi faktini belgilash FPK 283-moddasining 9-bandiga asosan amalga oshiriladi.

Meros qoldiruvchining oxirgi doimiy yashab turgan joyi, yaʼni fuqaroning doimiy yashab kelgan joyi, merosning ochilish joyi hisoblanadi, agar uning oxirgi yashab turgan joyi nomaʼlum boʻlsa, unga tegishli boʻlgan koʻchmas mulk yoki uning asosiy qismi turgan joy meros ochilgan joy deb hisoblanadi.

20. Agar shaxsning maʼlum vaqt va maʼlum holatda vafot etganligini tasdiqlovchi ishonchli dalillar mavjud boʻlsa, FPK 283-moddasining 10-bandiga asosan sud oʻlganlik faktini belgilaydi. Sudga murojaat qilayotgan manfaatdor shaxslar fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd qiluvchi organlarning oʻlganlikni roʻyxatga olishni rad qilganligi haqidagi hujjatni taqdim etishlari lozim.

Shaxsning oʻlganini taxmin qilinganda, shuningdek, oʻlganlik faktini tasdiqlaydigan dalillar boʻlmaganda, shaxs FPKning 286—289-moddalari tartibida oʻlgan deb eʼlon qilinishi mumkin.

Oʻlganlik faktini belgilash haqidagi hal qiluv qarorida sud oʻlimni vujudga keltirgan aniq holatlarni koʻrsatadi va oʻlgan kunini aniq belgilaydi. Hal qiluv qarori shu qaror chiqargan sud joylashgan hududdagi fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd qilish organida oʻlganlikni roʻyxatdan oʻtkazish yoʻli bilan ijro qilinadi.

21. Fuqarolik holati dalolatnomalari daftaridagi notoʻgʻri yozuvlarni belgilash toʻgʻrisidagi arizalar yuridik ahamiyatga ega boʻlgan faktni belgilash tartibida koʻrilmasdan, balki fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd qilish organlari huquq haqida nizo boʻlmasa ham yozuvga tuzatish kiritishni rad etgan boʻlsalar, bu yozuvlarning notoʻgʻriligini aniqlash tartibini ifoda etuvchi Fuqarolik kodeksining 38, Fuqarolik protsessual kodeksining 274-275-moddalari qoidalari asosida koʻrilishiga sudlarning eʼtiborlari qaratilsin.

Fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd qilish organining fuqarolik holati dalolatnomasidagi yozuvlarni oʻzgartirish yoki tuzatishni rad qilganligi toʻgʻrisidagi xulosaning boʻlmasligi sud tomonidan arizani qabul qilishga toʻsqinlik qiladi. Bunday holatda sud arizachiga yozuvlarni tuzatish va oʻzgartirish tartibini tushuntiradi.

22. Yuridik ahamiyatga ega boʻlgan faktlarni belgilash ishlari boʻyicha chiqarilgan hal qiluv qarori FPKning 206-moddasida koʻzda tutilgan talablarga monand boʻlishi kerak. Hal qiluv qarorida ishning holati toʻgʻrisidagi xulosalarni tasdiqlovchi ishni hal etish uchun ahamiyatli boʻlgan dalillar koʻrsatilishi kerak. Ariza qanoatlantirilgan taqdirda belgilangan fakt aniq ifoda etilishi lozim. Hal qiluv qarorining xulosa qismi bayonini sud FPK 283-moddasining tegishli bandida yozilganidek, aniq koʻrsatishi zarur.

FPKning 16-moddasiga muvofiq, yuridik ahamiyatga ega boʻlgan faktlarni belgilash boʻyicha sudning qonuniy kuchga kirgan hal qiluv qarori, bunday faktlarni roʻyxatga oluvchi yoki sud tomonidan faktni belgilanishi munosabati bilan vujudga kelgan huquqni rasmiylashtiruvchi organlar uchun majburiydir.

Fuqarolik holati dalolatnomasini qayd qilish organlarida qayd qilinishi yoki boshqa organlarda rasmiylashtirilishi lozim boʻlgan faktlarni belgilash toʻgʻrisida sud chiqargan hal qiluv qarori bu organlar tomonidan beriladigan hujjatlarning oʻrnini bosmaydi.

23. FPKning 19-moddasiga amal qilgan holda sudlar bunday ishlarni koʻrishda fuqarolarning nafaqa va yordam pullarini olish, egalik huquqi, vorislik huquqi va boshqa qonun bilan qoʻriqlanadigan huquqlarining buzilishi aniqlanishi munosabati bilan xususiy ajrim chiqarish borasida oʻzlarining faoliyatlarini jadallashtirishlari zarur. Xususiy ajrim tegishli tashkilot va mansabdor shaxslarga yoʻl qoʻyilayotgan kamchiliklarni yoʻqotish uchun kerakli choralarni koʻrish maqsadida yuborilishi lozim.

24. Qoraqalpogʻiston Respublikasi Oliy sudiga, viloyat sudlariga va Toshkent shahar sudiga vaqti-vaqti bilan shu turkumdagi ishlar boʻyicha sud amaliyotini oʻrganib turish, yoʻl qoʻyilgan xatolarni oʻz vaqtida tuzatish, quyi sudlarga mazkur turkumdagi ishlar boʻyicha qonunlarni toʻgʻri tatbiq etishlari uchun yordam berish, har bir ish yuzasidan asoslantirilgan va qonuniy hal qiluv qarori chiqarishni taʼminlovchi boshqa choralarni koʻrish tavsiya etilsin.

25. Mazkur qaror qabul qilinishi munosabati bilan, Oʻzbekiston SSR Oliy sudi Plenumining 1979-yil 22-iyundagi “Oʻzbekiston SSR sudlarida SSSR Oliy sudi Plenumining 1966-yil 25-fevraldagi Yuridik ahamiyatga ega boʻlgan faktlarni belgilash haqidagi ishlar boʻyicha sud amaliyoti toʻgʻrisidagi qarorini bajarilishi toʻgʻrisida”gi qarori oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin.