108-модда. Даъво аризасини кўрмасдан қолдириш тартиби
Даъво аризасини кўрмасдан қолдириш тўғрисида суд ажрим чиқаради.
Суд ажримида ишда иштирок этувчи шахслар ўртасида суд харажатларини тақсимлаш тўғрисидаги, давлат божини бюджетдан қайтариш ҳақидаги масалалар ҳал қилиниши мумкин.
Ажримнинг кўчирма нусхаси ишда иштирок этувчи шахсларга юборилади.
Даъво аризасини кўрмасдан қолдириш тўғрисидаги ажрим устидан шикоят қилиниши (протест келтирилиши) мумкин.
ИЛМИЙ-АМАЛИЙ ШАРҲ
1. Умумий қоидага кўра, иқтисодий суднинг биринчи инстанциясида суд муҳокамаси низонинг мазмуни бўйича ҳал қилув қарори қабул қилиш билан якунланади. Даъво аризасини кўрмасдан қолдириш низонинг мазмуни бўйича ҳал қилув қарори қабул қилмасдан туриб суд муҳокамасини тамомлаш шаклларидан бири ҳисобланиши, тақдим этилган даъво талаблари мазмунан кўриб чиқилмаганлиги сабабли иқтисодий суд даъвони кўрмасдан қолдириш тўғрисида ажрим чиқаради. Ушбу ажрим ИПКнинг 196-моддасида баён этилган қоидаларга асосан чиқарилади.
Ҳар қандай суд ҳужжати каби даъво аризасини кўрмасдан қолдириш тўғрисида ажрим ҳам асослантирилган бўлиши лозим. Мазкур ажримда ИПКнинг 196-моддасида баён этилган умумий ҳолатлардан ташқари даъво аризаси ИПК 107-моддасининг аниқ бандига ҳавола қилган ҳолда кўрмасдан қолдирилганлиги кўрсатилган бўлиши лозим.
Даъво талаби икки ёки ундан ортиқ бўлиб, биринчи талаб бўйича қонунчиликда низони судгача ҳал қилиш тартиби белгиланган ва унга риоя этилмаган бўлса, қолган талаблар бўйича эса бундай тартиб назарда тутилмаган бўлса, суд биринчи даъво талабини кўрмасдан қолдириб, қолган талабларни мазмунан кўради ва натижада ҳал қилув қарори қабул қилинади. Мазкур ҳал қилув қарорида биринчи талаб кўрмасдан қолдирилганлиги кўрсатилади.
2. ИПКнинг 113-моддасига асосан, давлат божини тўлаш асослари ва тартиби, уни тўлашни кечиктириш ёки бўлиб-бўлиб тўлаш, тўлашдан озод қилиш тартиби, давлат божини қайтариш тартиби қонунда белгиланади.
Шарҳланаётган Кодекс 115-моддасининг биринчи қисмига асосан, давлат божи қонун ҳужжатларида белгиланган ҳолларда қайтарилиши лозим.
«Давлат божи тўғрисида»ги Қонуннинг 18-моддаси биринчи қисмининг 7 — 9-бандларига асосан, давлат божи қуйидаги ҳолларда тўлиқ ёки қисман қайтарилиши керак:
- суднинг ёки ҳакамлик судининг иш юритувида айни бир тарафлар ўртасидаги, айни бир предмет тўғрисидаги ва айни бир асослар бўйича низо юзасидан иш мавжуд бўлса, ариза кўрмасдан қолдирилганда;
- агар тарафлар ўртасида низони ҳал қилиш учун ҳакамлик судига топшириш тўғрисида ҳакамлик битими тузилган бўлса, ариза кўрмасдан қолдирилганда;
- агар тарафлар ўртасида медиатив келишув тузилган бўлса, ариза кўрмасдан қолдирилганда.
Шундан келиб чиқиб, ИПКнинг 107-моддаси 1, 2, 53-бандларига асосан даъво аризаси кўрмасдан қолдирилганда, суднинг ажримида давлат божини бюджетдан қайтариш ҳақидаги масала ҳал қилиниши мумкин.
Шарҳланаётган Кодекс 107-моддасининг бошқа бандларига асосан даъво аризаси кўрмасдан қолдирилганда эса олдиндан тўланган давлат божи қайтарилмайди, давлат божи тўланмаган бўлса, суднинг ажримида ишда иштирок этувчи шахслар ўртасида суд харажатларини тақсимлаш ва давлат божини ундириш масаласи ҳал этилиши лозим.
3. Даъво аризасини кўрмасдан қолдириш тўғрисидаги ажрим алоҳида суд ҳужжати сифатида ёзма шаклда тузилиши ва ушбу ажримнинг кўчирма нусхаси ишда иштирок этувчи шахсларга ИПКнинг 197-моддасида белгиланган тартибда юборилиши мажбурийдир.
ИПКнинг 197-моддасига асосан, суд алоҳида суд ҳужжати тарзида ажрим чиқарган тақдирда, ажрим чиқарилганидан кейин беш кунлик муддатда унинг кўчирма нусхаси ишда иштирок этувчи шахсларга ва ажрим дахлдор бўлган бошқа шахсларга топширилганлиги маълум қилинадиган буюртма хат орқали юборилади ёки тилхат олиб топширилади, уларнинг электрон манзиллари мавжуд бўлган тақдирда эса ажрим электрон тарзида юборилиши мумкин.
4. Даъвони кўрмасдан қолдириш тўғрисидаги ажрим устидан ишда иштирок этувчи шахслар томонидан бир ойдан ошмаган муддатда апелляция тартибида шикоят қилиниши (протест келтирилиши) мумкин.
ИПКнинг 281-моддасига асосан, апелляция инстанцияси суди биринчи инстанция судининг қарори, ажрими устидан берилган шикоятни (протестни) кўриб чиқиш натижалари бўйича қуйидагиларга ҳақли:
1) қарорни, ажримни ўзгаришсиз қолдиришга;
2) қарорни, ажримни ўзгартиришга ёхуд бекор қилишга;
3) даъво аризасини қабул қилишни рад этиш, даъво аризасини қайтариш, даъво аризасини кўрмасдан қолдириш, иш юритишни тугатиш, иш юритишни тўхтатиб туриш тўғрисидаги ажримни бекор қилишга ва даъво аризасини, ишни биринчи инстанция судида кўриб чиқиш учун юборишга ҳақли.
