80-модда. Ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш тартиби
Ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш суд тартибида амалга оширилади.
Ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш тўғрисидаги ишлар ота (она)нинг (уларнинг ўрнини босувчи шахсларнинг), прокурорнинг, шунингдек вояга етмаган болаларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш мажбурияти юклатилган орган ёки муассасаларнинг (васийлик ва ҳомийлик органи, болалар масалалари бўйича комиссиялар, етим болалар ва ота-она қарамоғидан маҳрум бўлган болалар муассасалари ҳамда бошқа муассасаларнинг) даъвосига биноан кўрилади.
Ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш тўғрисидаги ишлар прокурор ҳамда васийлик ва ҳомийлик органи иштирокида кўриб чиқилади.
Суд ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш тўғрисидаги ишларни кўриб чиқишда боланинг таъминоти учун ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинган ота-онадан (уларнинг биридан) алимент ундириш масаласини ҳал қилади.
Агар суд ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш ҳақидаги ишларни кўришда ота-она (улардан бири)нинг ҳаракатида жиноят аломатлари мавжудлигини аниқласа, бу ҳақда прокурорга хабар бериши шарт.
Суд ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш ҳақидаги суднинг ҳал қилув қарори қонуний кучга киргандан кейин уч кун ичида ушбу қарорнинг кўчирмасини боланинг туғилганлиги давлат томонидан рўйхатга олинган фуқаролик ҳолати далолатномаларини қайд этиш органига юбориши шарт.
ИЛМИЙ-АМАЛИЙ ШАРҲ
Ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш ота-она учун энг оғир жазо ҳисобланади. Шу сабабга кўра, ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш учун ота ёки онанинг, фарзандликка олганларнинг айбли ҳаракати бўлиши шарт. Ота-оналикнинг ҳар қандай мажбуриятларини бажармаслик ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш учун асос бўлавермайди. Отаоналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш фақат суд тартибида амалга оширилади. Отаоналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш тўғрисидаги ишлар ота (она)нинг (уларнинг ўрнини босувчи шахсларнинг), прокурорнинг, шунингдек вояга етмаган болаларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш мажбурияти юклатилган орган ёки муассасаларнинг (васийлик ва ҳомийлик органи, болалар масалалари бўйича комиссиялар, етим болалар ва ота-она қарамоғидан маҳрум бўлган болалар муассасалари ҳамда бошқа муассасаларнинг) даъвосига биноан кўрилади.
Аризаларни қабул қилишда судлар бундай ишлар бўйича фақат қонунда кўрсатилган шахсларгина даъвогар бўлиши мумкинлигини эътиборга олишлари лозим. Юридик шахс ҳуқуқларидан фойдаланувчи давлат ёки жамоат ташкилотлари ФПКнинг 48-моддасига мувофиқ, уларга амалдаги қонунларга кўра вояга етмаганларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилиш мажбурияти юклатилган бўлса, бундай ишлар бўйича даъвогар бўлишлари мумкин (васийлик ва ҳомийлик органлари, «Меҳрибонлик уйи», мактаб-интернатлар, касаба уюшмаларининг қўмиталари ва ҳ.к.). Давлат бошқаруви органлари ва ташкилотлар ФПКнинг 52-моддасига мувофиқ, агар уларга амалдаги қонунчиликда вояга етмаганларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилиш мажбурияти юклатилган бўлса, бундай ишлар бўйича даъвогар бўлишлари мумкин (васийлик ва ҳомийлик органлари, «Меҳрибонлик уйи» ва ҳ.к.).
Ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум этиш тўғрисидаги даъво боланинг туғилганлик тўғрисидаги ёзувда ота-онаси тариқасида кўрсатилмаган фарзандликка олганларга ва болани ҳақиқатда тарбиялаётган шахсларга нисбатан қўзғатилиши мумкин эмас. Васийни (ҳомийни) болани тарбиялашга виждонан ёндашмаганлиги муносабати билан ўз вазифаларини бажаришдан четлатиш масаласи суд томонидан эмас, балки васийлик ва ҳомийлик органлари томонидан ҳал қилинади. Васийлик (ҳомийлик) вазифасидан четлатилган шахс болани беришдан бош тортса, унга нисбатан болани олиш ҳақида даъво қўзғатилиши мумкин.
Ота-онадан бирини оталик ёки оналик ҳуқуқидан маҳрум этиш тўғрисидаги даъвони кўришда, суд, болаларнинг келгусидаги тарбияси учун етарли шароитларни таъминлаш ва ота-онанинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш мақсадида, ҳар бир ҳолатда, алоҳида турадиган ота ёки онанинг турган жойини аниқлаши, уни ишда иштирок этишга жалб этиши ва болани тарбиялаш учун олиб бериш ҳақида талаб қилинган ҳолларда унга болани олиб бериш мумкин ёки мумкин эмаслиги тўғрисидаги масалани муҳокама қилиши шарт.
Иш ҳолатларини, ота-онанинг болаларига муносабатлари хусусиятларини ҳар тарафлама аниқлаш мақсадида ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш тўғрисидаги ишлар, қоидага кўра, суд мажлисида жавобгарлар иштирокида кўрилиши лозим.
Муқаддам жавобгардан нафақа ундирилмаган ва уни ундириш ҳақидаги масала ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш тўғрисидаги даъво билан биргаликда ҳал этилаётган бўлса, суд, жавобгар суд мажлисига келишдан бўйин товлаётган тақдирда, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 180-моддасига мувофиқ, унга жарима солишга ҳақли. Жавобгарнинг туриш жойи ноаниқ бўлган ҳолда, суд унга нисбатан қидирув эълон қилади.
Ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш тўғрисидаги ишлар прокурор ҳамда васийлик ва ҳомийлик органи иштирокида кўриб чиқилиши лозим. Прокурор ёки васийлик ва ҳомийлик органи вакили судга келмаган тақдирда ишни кўриш бошқа вақтга қолдирилиши лозим.
- Судда даъво қўзғатиш ҳуқуқи, аввало, вояга етмаган боланинг отаси ёки онасига, етим болалар ва ота-она қарамоғидан маҳрум бўлган болаларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилувчи муассасаларга, васийлик ва ҳомийлик органларига, шунингдек прокурорга берилган. Вояга етмаган болаларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш мажбурияти юклатилган болалар масалалари бўйича комиссиялар, етим болалар ёки ота-она қарамоғидан маҳрум бўлган болаларни тарбиялаш муассасалари маъмуриятининг даъво аризаларига биноан ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш тўғрисидаги ишлар прокурорнинг ҳамда васийлик ва ҳомийлик органининг иштирокида туман судлари томонидан даъво ишларини юритиш тартибида кўриб чиқилиб ҳал қилинади. Суд ота ёки онани ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш учун, уларда ушбу Кодекснинг 79-моддасида назарда тутилган асослар мавжудлигини текширади.
- Ишни кўриш жараёнида суд ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш ҳақида ҳал қилув қарори чиқариш билан бирга, вояга етмаган боланинг яшаш жойи масаласини, ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинган ота ёки онадан ёхуд уларнинг ҳар иккаласидан алимент ундириш масаласини ҳам ҳал қилади.
Ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш ишларини кўриш жараёнида, вояга етмаган боланинг отаси ёки онасининг ҳаракатида жиноят аломатлари мавжудлиги аниқланган ҳолларда суд, албатта, бу ҳақда хусусий ажрим чиқариш йўли билан прокурорга хабар бериши шарт.
