Xoʻjalik sudlarida ishlarni koʻrishda ekspertizani tayinlash bilan bogʻliq masalalarni tartibga soluvchi qonun hujjatlarining toʻgʻri va bir xilda qoʻllanilishini taʼminlash maqsadida “Sudlar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 47-moddasiga muvofiq, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy xoʻjalik sudi Plenumi qaror qiladi:

1. Xoʻjalik sudlari sud ekspertizasi (bundan buyon matnda ekspertiza deb yuritiladi) tayinlash masalasini hal etish, sud eksperti xulosasini tekshirish va unga baho berishda Oʻzbekiston Respublikasi Xoʻjalik protsessual kodeksi (bundan buyon matnda XPK deb yuritiladi), “Sud ekspertizasi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni (bundan buyon matnda Qonun deb yuritiladi), Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2011-yil 5-yanvardagi 5-sonli qarori bilan tasdiqlangan Davlat sud-ekspertiza muassasasi yoki boshqa korxona, muassasa, tashkilot tomonidan sud ekspertizasini oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi namunaviy nizom (bundan buyon matnda Namunaviy nizom deb yuritiladi), Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2011-yil 2-martda 2202-son bilan roʻyxatga olingan Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligining sud ekspertiza muassasalarida sud ekspertizasini oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi yoʻriqnoma (bundan buyon matnda Yoʻriqnoma deb yuritiladi), shuningdek boshqa normativ-huquqiy hujjatlari talablariga qatʼiy amal qilishlari lozim.

2. Qonunning 3-moddasiga koʻra, ekspertiza deganda sud ishlarini yuritishda ish holatlarini aniqlashga qaratilgan hamda sud eksperti tomonidan fan, texnika, sanʼat yoki hunar sohasidagi maxsus bilimlar asosida sud-ekspert tekshirishlarini oʻtkazish va xulosa berishdan iborat boʻlgan protsessual harakat tushuniladi.

Ekspertiza faqat ishda ishtirok etuvchi shaxsning yozma yoki ogʻzaki iltimosiga koʻra tayinlanishi mumkin. Sud oʻz tashabbusi bilan ekspertiza tayinlashga haqli emas, qoʻshimcha ekspertiza tayinlash (XPK 94-moddasining toʻrtinchi qismi), shuningdek qarzdorning moliyaviy ahvolini aniqlash uchun ekspertiza tayinlash (“Bankrotlik toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni 48-moddasining yettinchi qismi) hollari bundan mustasno.

5. XPKning 47-moddasi va Qonunning 10 va 11-moddalari mazmuniga koʻra, ekspert sifatida davlat sud-ekspertiza muassasasi eksperti, boshqa korxona, muassasa, tashkilot xodimi yoki boshqa jismoniy shaxs ishtirok etishi mumkin.

6. XPK 122-moddasi birinchi qismining 6-bandiga koʻra birinchi instansiya sudi nafaqat xoʻjalik ishini koʻrishda, balki ishni sudda koʻrishga tayyorlash paytida ham ishda ishtirok etuvchi shaxsning iltimosi boʻlgan taqdirda ekspertiza tayinlash masalasini koʻrib chiqishga haqlidir. Bunday holda ekspertiza tayinlash masalasi daʼvo arizasi (ariza) sudga kelib tushgan kundan boshlab oʻn kundan kechiktirmay hal etilishi lozim.

8. Sudning ekspertiza tayinlash haqidagi ajrimi asoslantirilgan hamda XPKning 67, 68¹, 68⁴-moddalari talablariga muvofiq boʻlishi lozim. Ajrimda ekspertiza tayinlash uchun asos boʻlgan holatlar, tarafning aynan qaysi vaji yoki ishning aynan qaysi holati tekshirilishi kerakligi va ushbu holatni tekshirish uchun qaysi sohadagi mutaxassis fikri zarurligi koʻrsatilishi lozim.

8.3. XPK 67-moddasi ikkinchi va uchinchi qismlariga koʻra ishda ishtirok etuvchi shaxslar sudga ekspert tomonidan tushuntirish berilishi lozim boʻlgan savollarni hamda sud ekspertining nomzodlari boʻyicha takliflarini taqdim etishga haqli. Ekspertiza oldiga qoʻyiladigan savollarning uzil-kesil mazmunini sud belgilaydi. Agar ishda ishtirok etuvchi shaxslar tomonidan taqdim etilgan savollar sud tomonidan rad etilgan boʻlsa, ajrimda rad etish sabablari asoslantirilgan boʻlishi shart.

9. XPK 83-moddasining 1-bandiga muvofiq ekspertiza tayinlangan hollarda xoʻjalik sudi ish yuritishni toʻxtatib turishga haqli. Bu haqda alohida ajrim chiqarilishi yoki ekspertiza tayinlash haqidagi ajrimda koʻrsatilishi mumkin.

Ekspertiza tayinlash toʻgʻrisidagi ajrim ustidan shikoyat berilishi (protest keltirilishi) XPKda nazarda tutilmaganligi bois, sudlar inobatga olishlari lozimki, ekspertiza tayinlash toʻgʻrisidagi ajrimda ish yuritishni toʻxtatib turish ham koʻrsatilib, ushbu ajrim ustidan shikoyat berilgan (protest keltirilgan) boʻlsa, shikoyat (protest)ning faqat ish yuritishni toʻxtatib turishga oid qismi koʻrib chiqiladi. Agar shikoyat (protest) ajrimning ekspertizani tayinlashga oid qismi ustidan berilgan boʻlsa, uni qabul qilish XPK 117-moddasi birinchi qismining 1-bandiga mos holda rad etiladi. Agar u ish yuritishga qabul qilingan boʻlsa, shikoyat (protest) koʻrib chiqilayotgan instansiya sudida ish yuritish XPK 86-moddasining 1-bandiga mos holda tugatiladi.

Agar ekspertizaning oʻtkazilishi XPKda ishni koʻrish uchun belgilangan protsessual muddatning buzilishiga olib kelmasa, sud ish yuritishni toʻxtatmasdan ekspertiza tayinlash haqida ajrim chiqarishga haqli.

Qoʻshimcha materiallar murojaatda koʻrsatilgan muddatda, muddat koʻrsatilmagan taqdirda — darhol taqdim qilinishi shart. Agar murojaatda soʻralayotgan qoʻshimcha materiallar boshqa shaxslarda saqlanayotgan boʻlsa, sud ularni XPKning 56-moddasiga muvofiq talab qilib olish va ekspertiza muassasasiga yuborish choralarini koʻradi.

16. XPK va Qonunga muvofiq qoʻshimcha, qayta, komissiyaviy yoki kompleks ekspertiza ham tayinlanishi mumkin.

XPK 68¹-moddasining birinchi qismiga koʻra qoʻshimcha ekspertiza ekspert (ekspertlar komissiyasi) xulosasidagi turli boʻshliqlarning oʻrnini toʻldirish uchun tayinlanadi. Bu yerda boʻshliqlar deganda, ekspert (ekspertlar komissiyasi) xulosasining toʻliq va aniq emasligi, xulosadagi kamchiliklarni ekspert (ekspertlar komissiyasi aʼzolari)ni soʻroq qilish yoʻli bilan ham bartaraf etish imkoni mavjud boʻlmaganligi va shu kabi holatlar tushunilishi kerak.

XPK 68¹-moddasining ikkinchi qismida ekspert (ekspertlar komissiyasi) xulosasi asoslantirilmaganda yoki uning toʻgʻriligiga shubha tugʻilganda yoxud unga asos qilib olingan dalillar ishonchli emas deb topilganda yoki ekspertizani oʻtkazishning protsessual qoidalari jiddiy buzilganda qayta ekspertiza tayinlanishi belgilangan.

Sudlarga tushuntirilsinki, qoʻshimcha, qayta, komissiyaviy yoki kompleks ekspertizalar faqat XPK va Qonunda nazarda tutilgan asoslar mavjud boʻlgan taqdirda tayinlanadi va boshqa asoslar boʻyicha bunday ekspertizalarni tayinlashga yoʻl qoʻyilmaydi.

Sud eksperti xulosasining mazmuni va shakli boʻyicha qoʻyiladigan talablar XPKning 69-moddasi va Qonunning 23-moddasida koʻrsatilgan. Agar sud ekspertining xulosasi ushbu talablarga rioya qilinmagan holda tuzilgan boʻlsa, sud ushbu xulosani ishning holatlarini tasdiqlaydigan hujjat sifatida qabul qilmaydi. Shu bilan birga sud ekspert (sud ekspertlari komissiyasi)dan xulosani qonun talablariga mos holda rasmiylashtirishni talab qilishga haqli.

18. Agar ekspert xulosasini baholashda shaxslarning xatti-harakatlarida jinoyat alomatlari (imzo yoki hujjatlarning qalbakilashtirilishi va h. k.) mavjudligi aniqlansa, sud XPK 152-moddasining toʻrtinchi qismiga muvofiq jinoyat ishini qoʻzgʻatish toʻgʻrisidagi masalani hal qilish uchun tegishli materiallarni ilova qilgan holda prokurorga xususiy ajrim yuborishi kerak. Xususiy ajrimga ekspertiza xulosasining asl nusxasi ilova qilinadi, xulosaning koʻchirma nusxasi esa xoʻjalik ishi hujjatlariga qoʻshib qoʻyiladi.

19. XPK 47-moddasining oltinchi qismiga koʻra sud eksperti (sud ekspertlari komissiyasi vakillari) bila turib notoʻgʻri xulosa berganligi, shuningdek uzrsiz sabablarga koʻra xulosa berishni rad etganligi yoki bu ishdan boʻyin tovlaganligi uchun jinoiy javobgar boʻladi. Shu munosabat bilan sud eksperti (sud ekspertlari komissiyasi vakillari) jinoiy javobgarlik toʻgʻrisida ogohlantiriladi va bu haqda sudning ekspertiza tayinlash toʻgʻrisidagi ajrimida koʻrsatiladi.

20. XPK 61-moddasining ikkinchi qismiga muvofiq hech qanday dalil sud uchun oldindan belgilab qoʻyilgan kuchga ega emas. Sud eksperti xulosasi sud tomonidan boshqa dalillar bilan bir qatorda, har tomonlama, toʻliq va xolis tekshirishga asoslangan oʻz ichki ishonchi boʻyicha baholanadi.

Yoʻriqnomaning 12-bandiga muvofiq, ekspertizani oʻtkazish Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi huzuridagi X. Sulaymonova nomidagi Respublika sud ekspertizasi markazi va uning hududiy boʻlimlariga yuklangan taqdirda ekspertizani oʻtkazish muddatlari uning murakkabligi va xususiyatlarini hisobga olgan holda oʻttiz kun ichida belgilanadi.

Sudlar inobatga olishlari lozimki, Namunaviy nizomning 7-bandiga koʻra ekspertizani oʻtkazish muddatlari materiallar ekspertiza muassasasiga tushgan kundan keyingi kundan boshlab hisoblanadi va ular ekspertiza muassasasi rahbari tomonidan ekspertizani tayinlagan organ (shaxs)ga yuborilgan kunda tugaydi.

23. Sudlarga tushuntirilsinki, XPKning 94-moddasi mazmuniga koʻra ekspertiza oʻtkazish uchun toʻlanishi lozim boʻlgan summa ekspertiza tayinlash toʻgʻrisidagi iltimosnoma bilan sudga murojaat qilgan ishda ishtirok etuvchi shaxs tomonidan, agar ikkala tomon bunday iltimosnoma bilan murojaat qilgan boʻlsa, ushbu summa ularning har ikkalasi tomonidan sudning depozit hisobvaragʻiga oldindan teng miqdorda oʻtkazilishi kerak.

Mazkur Plenum qarori 3-bandining ikkinchi xatboshisida nazarda tutilgan hollarda sudning tashabbusi bilan ekspertiza tayinlangan taqdirda, uni oʻtkazish uchun toʻlanadigan summa sudning depozit hisobvaragʻidan oʻtkazilib, u ishni koʻrish natijalari boʻyicha taraflar oʻrtasida XPKning 95-moddasiga muvofiq taqsimlanadi va undiriladi.

24. Sudlarga tushuntirilsinki, Namunaviy nizom 8-bandining uchinchi xatboshisiga koʻra ekspertizani oʻtkazish boʻyicha xarajatlar toʻlanmaganligi materiallarni ekspertiza oʻtkazmasdan qaytarish uchun asos boʻladi. Shu bois ekspertizani oʻtkazish boʻyicha xarajatlar toʻlanmaganligi sababli tegishli materiallar ekspertiza oʻtkazilmasdan sudga qaytarilgan taqdirda, sud ekspertiza oʻtkazish boʻyicha xarajatlarning toʻlanganlik yoki toʻlanmaganlik holatini tekshirishi lozim. Bunday xarajatlar toʻlanmagan va ishda ishtirok etuvchi shaxslarning ularni toʻlashga imkoni boʻlmagan taqdirda, nizo ishdagi mavjud dalillar asosida koʻrib chiqiladi.