Qishloq xoʻjaligida yerdan foydalanishda qonuniylikni taʼminlash va huquqbuzarliklarning oldini olishda xoʻjalik sudlarining rolini oshirish maqsadida, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy xoʻjalik sudi Plenumi “Sudlar toʻgʻrisida”gi Qonunning 47-moddasiga asosan quyidagi tushuntirishlarni berishga qaror qiladi:

2. Xoʻjalik sudlarining eʼtibori qishloq xoʻjalik mahsulotlari yetishtiruvchilar ishtirokidagi nizolarni hal etishda Oʻzbekiston Respublikasining Yer kodeksi, “Fermer xoʻjaligi toʻgʻrisida”gi, “Qishloq xoʻjalik kooperativi (shirkat xoʻjaligi) toʻgʻrisida”gi qonunlari, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2003-yil 24-martdagi “Qishloq xoʻjaligida islohotlarni chuqurlashtirishning eng muhim yoʻnalishlari toʻgʻrisida”gi va 2003-yil 27-oktabrdagi “2004—2006-yillarda fermer xoʻjaliklarini rivojlantirish konsepsiyasi toʻgʻrisida”gi farmonlari, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2002-yil 5-yanvardagi 8-sonli “Qishloq xoʻjalik korxonalarini fermer xoʻjaliklariga aylantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi, 2003-yil 4-sentabrdagi 383-sonli “Qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishida shartnomaviy munosabatlarni takomillashtirish va majburiyatlar bajarilishi uchun tomonlarning javobgarligini oshirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi, 2003-yil 5-noyabrdagi 486-sonli “Qishloq xoʻjaligida ijara munosabatlarini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qarorlari, 2003-yil 30-oktabrdagi 476-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Yer uchastkalarini fermer xoʻjaliklariga uzoq muddatli ijaraga berish tartibi toʻgʻrisida”gi Nizom va boshqa qonun hujjatlari talablariga qatʼiy rioya etilishi lozimligiga qaratilsin.

Mahalliy davlat hokimiyati organlarining fermer xoʻjaligiga qishloq xoʻjalik mahsulotlarini ishlab chiqarish va faoliyat yuritish uchun yer uchastkasi ajratish, fermer xoʻjaligini davlat roʻyxatiga olishni rad etganligi yoki belgilangan muddatda davlat roʻyxatiga olishdan bosh tortganligi ustidan Oʻzbekiston Respublikasi “Fermer xoʻjaligi toʻgʻrisida”gi Qonunining 7-moddasi 5-qismiga va Xoʻjalik protsessual kodeksining 24-moddasi 11-bandiga muvofiq, xoʻjalik sudiga shikoyat berilishi mumkin.

Fermer xoʻjaligining yer uchastkasini ajratish haqidagi arizasi mahalliy davlat hokimiyati organi tomonidan “Yer uchastkalarini fermer xoʻjaliklariga uzoq muddatli ijaraga berish tartibi toʻgʻrisida”gi Nizomda belgilangan tartiblarda va muddatlarda koʻrib chiqilmaganda, hokimlikning bu harakati (harakatsizligi) ustidan fermer xoʻjaligi bergan shikoyatini xoʻjalik sudi ish yurituviga qabul qilib, mazmunan koʻrib chiqishga haqlidir.

4. Xoʻjalik sudlari fermer xoʻjaliklarini tashkil etish, ularga yer uchastkalari ajratib berish boʻyicha “Yer uchastkalarini fermer xoʻjaliklariga uzoq muddatli ijaraga berish tartibi toʻgʻrisida”gi Nizomda nazarda tutilgan qoidalar, jumladan tanlov oʻtkazish, yer uchastkalari berish haqidagi arizalarni koʻrib chiqish, fermer xoʻjaligining yer uchastkasiga boʻlgan huquqini rasmiylashtirish tartibi buzilishiga yoʻl qoʻyilgan har bir holatga huquqiy baho berib, aybdor mansabdor shaxslarga nisbatan tegishli taʼsir choralarini qoʻllasinlar.

5. Xoʻjalik sudlari shu holatni eʼtiborga olsinlarki, fermer xoʻjaligi bilan yer ijarasi shartnomasini tuzgan qishloq xoʻjalik kooperativi (shirkat xoʻjaligi) tugatilgan hollarda yer ijarasi shartnomasini bekor qilish toʻgʻrisidagi ishlar boʻyicha Oʻzbekiston Respublikasi Yer kodeksining 6-moddasiga muvofiq tuman hokimliklari daʼvogar sifatida qatnashishlari mumkin.

7. Fermer xoʻjaliklari tomonidan tuzilgan kontraktatsiya shartnomalari boʻyicha oʻziga olgan majburiyatlarga koʻra paxta va don ekishga moʻljallangan yerlarga boshqa ekinlar ekish hamda qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan ekin maydonlaridan boshqa maqsadlarda foydalanish, yaʼni bu yerlardan oʻzboshimchalik bilan shaxsiy tomorqa sifatida foydalanish, uy-joy, imoratlar yoki boshqa inshootlarni qurish, oʻzga shaxslarning foydalanishiga berib yuborish, paxta va gʻalla yetishtirish uchun berilgan boʻnak pullari, texnika, yonilgʻi va mineral oʻgʻitlardan foydalanish, lekin mahsulot topshirmaslik, davlat buyurtmasiga oid majburiyatlarni bajarmaslik fermer xoʻjaliklari faoliyatini tartibga soluvchi qonun hujjatlari talablarini, shu jumladan yer ijarasi shartnomasini qoʻpol ravishda buzish deb baholanishi, bu esa oʻz navbatida, Oʻzbekiston Respublikasi Yer kodeksining 36-moddasi, Fuqarolik kodeksining 382-moddasi 2-qismiga koʻra fermer xoʻjaligining yer uchastkasiga boʻlgan huquqi va yer ijarasi shartnomasini bekor qilish uchun asos boʻlishi xoʻjalik sudlariga tushuntirilsin.

10. Xoʻjalik sudlari Oʻzbekiston Respublikasi Yer kodeksining 36-moddasiga muvofiq, yer uchastkasi ijaraga berilgan muddatning tugaganlik holati yer uchastkasiga boʻlgan huquqning bekor boʻlishiga asos boʻlishini eʼtiborga olsinlar. Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 553-moddasida nazarda tutilgan, mulk ijarasi shartnomasining muddati tamom boʻlganidan keyin ham ijaraga oluvchi mulkdan foydalanishni davom ettirsa va ijaraga beruvchi bunga eʼtiroz bildirmagan boʻlsa, shartnoma avvalgi shartlar asosida nomaʼlum muddatga qayta tuzilgan deb hisoblanishi toʻgʻrisidagi qoidalar yerdan foydalanish bilan bogʻliq munosabatlarga nisbatan tatbiq etilmaydi. Ammo ijaraga oluvchi yer uchastkalari ijara shartnomasining amal qilish muddati tugaganidan keyin shartnomani yangilashda boshqalarga nisbatan teng sharoitlarda ustun huquqqa ega boʻladi.

11. Xoʻjalik sudlari shuni eʼtiborga olishlari lozimki, mahalliy davlat hokimiyati organlarining fermer xoʻjaligi yuritish uchun yer uchastkasi ajratish toʻgʻrisidagi qarorining oʻzigina yer uchastkasiga boʻlgan huquqni vujudga keltirmaydi. Oʻzbekiston Respublikasi Yer kodeksining 31-moddasiga muvofiq, yuridik va jismoniy shaxslarning yer uchastkasiga boʻlgan huquqi joyning oʻzida chegaralar belgilanganidan, yer uchastkalarining planlari (chizmalari) va tavsiflari tuzilib, yer uchastkalariga boʻlgan huquq davlat roʻyxatiga olinganidan keyin vujudga keladi.

Oʻzbekiston Respublikasi “Fermer xoʻjaligi toʻgʻrisida”gi Qonunining 7-moddasiga koʻra, fermer xoʻjaligi hamda yer uchastkasini ijaraga olish shartnomasi belgilangan tartibda davlat roʻyxatiga olingan paytdan eʼtiboran fermer xoʻjaligi tashkil etilgan hisoblanadi.

Qishloq xoʻjaligi ehtiyojlari uchun berib qoʻyilgan yoki ana shu maqsadlar uchun belgilangan yerlarning egalari, bu yerdan foydalanuvchilar va ijaraga oluvchilar oʻrtasida tuzilgan yer uchastkalarini oldi-sotdi, hadya, garov, ikkilamchi ijaraga berish, oʻzboshimchalik bilan almashtirish shartnomalari oʻz-oʻzidan haqiqiy emas deb hisoblanadi va Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi 113-moddasining 3-qismiga koʻra xoʻjalik sudlari oʻz tashabbuslari bilan bu shartnomalarning haqiqiy emaslik oqibatlarini qoʻllashga haqlidirlar.

12. Xoʻjalik sudlari Oʻzbekiston Respublikasining “Bankrotlik toʻgʻrisida”gi Qonuni qishloq xoʻjalik korxonalariga, shu jumladan fermer xoʻjaliklariga nisbatan ham tatbiq etilishini, ushbu Qonunning 162-moddasi 4-qismi talablariga koʻra, fermer xoʻjaliklari va yuridik shaxsni tashkil etgan holdagi Dehqon xoʻjaliklariga nisbatan tashqi boshqaruv taomili joriy etilmasligini nazarda tutsinlar.

13. Xoʻjalik sudlari eʼtiborlarini shu holatga qaratsinlarki, fermer xoʻjaligini bankrot deb eʼtirof etish uni tugatishga olib keladi. Bunday hollarda Oʻzbekiston Respublikasi “Fermer xoʻjaligi toʻgʻrisida”gi Qonuni 12-moddasining yettinchi qismiga koʻra, fermer xoʻjaligi tugatilgan taqdirda uni yuritish uchun berilgan yer uchastkasining ijara shartnomasi qonunda belgilangan tartibda bekor qilinishi kerak.

Xoʻjalik sudlari bunday toifadagi ishlar boʻyicha qabul qilingan qarorlar haqida tegishli mahalliy davlat hokimiyati organlarini xabardor etib, ularga fermer xoʻjaligini tugatish bilan bogʻliq chora-tadbirlarni amalga oshirish, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasi Yer kodeksining 36-moddasi 3-bandiga muvofiq, fermer xoʻjaligining yer uchastkasiga boʻlgan huquqini bekor qilish toʻgʻrisida qaror qabul qilish majburiyatini yuklatishi mumkin.

14. Xoʻjalik sudlari shuni eʼtiborga olsinlarki, Oʻzbekiston Respublikasi Soliq kodeksi 330-moddasining 2-bandiga muvofiq qishloq xoʻjalik mahsulotlarini ishlab chiqaruvchilar tayyorlov va xizmat koʻrsatish tashkilotlariga nisbatan shartnoma majburiyatlarining bajarilmasligi yuzasidan beriladigan daʼvo arizalari boʻyicha, 16-bandiga muvofiq tuman qishloq va suv xoʻjaligi boʻlimlari qishloq xoʻjalik mahsulotlarini yetishtiruvchilar manfaatlarini koʻzlab kiritiladigan daʼvo arizalari boʻyicha davlat bojini toʻlashdan ozod etilganlar.