Xoʻjalik sudlari tomonidan ishlarni apellatsiya instansiyasi sudida koʻrishda Oʻzbekiston Respublikasi Xoʻjalik protsessual kodeksini toʻgʻri va bir xilda qoʻllashni taʼminlash maqsadida, “Sudlar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 47-moddasiga asoslanib, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy xoʻjalik sudi Plenumi qaror qiladi:

2. Xoʻjalik protsessual kodeksining (bundan buyon matnda XPK deb yuritiladi) 156-moddasiga muvofiq ishda ishtirok etuvchi shaxslar xoʻjalik sudiga apellatsiya shikoyatini (protestini) berish huquqiga egadirlar. Xuddi shunday huquqqa, XPK 170-moddasi ikkinchi qismining 4-bandida nazarda tutilganidek, ishda ishtirok etishga jalb qilinmagan, biroq xoʻjalik sudi ularning huquqlari va majburiyatlari toʻgʻrisida hal qiluv qarori qabul qilgan shaxslar ham egadirlar. Bunday holda koʻrsatilgan shaxslar (shu jumladan jismoniy) ishda ishtirok etuvchi shaxslarning XPKning 35-moddasida nazarda tutilgan huquqlaridan foydalanadilar, xususan apellatsiya instansiyasi sudida ishni koʻrishda ishtirok etish, iltimosnomalar kiritish, ish materiallari bilan tanishish, dalillarni taqdim etishga haqlidirlar.

Ishda ishtirok etuvchi shaxslar XPKning 149-moddasiga muvofiq qabul qilingan qoʻshimcha hal qiluv qaroriga ham apellatsiya shikoyati (protesti) berishga haqlidirlar.

4. XPK 162-moddasining birinchi qismiga muvofiq apellatsiya shikoyatini (protestini) qaytarishni, ushbu moddada nazarda tutilgan asoslar boʻyicha sudya shikoyat olingan kundan boshlab 5 kundan kechiktirmay yakka tartibda amalga oshiradi.

Sudlar shuni eʼtiborga olishlari kerakki, XPK 162-moddasining birinchi qismida nazarda tugʻilgan apellatsiya shikoyatini (protestini) qaytarish asoslarining roʻyxati qatʼiy boʻlib, uning kengaytirilgan tarzda talqin qilinishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

XPK 162-moddasining ikkinchi qismiga koʻra apellatsiya shikoyatini (protestini) qaytarish toʻgʻrisida ajrim chiqariladi. Sudya apellatsiya shikoyatini (protestini) kuzatuv xati bilan yoki qonunda nazarda tutilmagan boshqa usulda qaytarishga haqli emas.

XPK 162-moddasi birinchi qismining 1, 2, 3-bandlariga muvofiq apellatsiya shikoyatini (protestini) qaytarish uchun asos boʻlgan kamchiliklar bartaraf etilgandan soʻng u yana umumiy tartibda hal qiluv qarori qabul qilingandan keyin bir oylik muddat ichida berilishi mumkin. Agar apellatsiya shikoyati (protesti) ushbu moddaning 4, 5-bandlarida nazarda tutilgan asoslar boʻyicha qaytarilgan boʻlsa, u qaytadan berilishi mumkin emas, berilgan taqdirda esa XPK 117-moddasining 1-bandiga mos holda uning qabul qilinishi rad etilishi lozim.

XPKning 153-moddasiga muvofiq apellatsiya shikoyatini (protestini) qaytarish haqidagi ajrim u chiqarilgandan keyin besh kunlik muddatda ishda ishtirok etuvchi shaxslarga topshirilganligi maʼlum qilinadigan buyurtma xat orqali yuborilishi yoki oʻsha muddatda tilxat olib topshirilishi lozim.

XPK 162-moddasi birinchi qismining 2, 3-bandlarida nazarda tutilgan apellatsiya shikoyatini (protestini) qaytarish asoslari sud tomonidan apellatsiya shikoyati (protesti) ish yuritishga qabul qilingandan soʻng aniqlangan hollarda, ish apellatsiya instansiyasida mazmunan koʻrib chiqilishi lozim. Bunda apellatsiya instansiyasi sudi shikoyat (protest) bergan shaxsdan ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarga shikoyat (protest)ning nusxalari yuborilganligini tasdiqlovchi hujjatni talab qiladi. Apellatsiya shikoyatini (protestini) bergan shaxs tomonidan shikoyat (protest)ning nusxasi boshqa shaxslarga yuborilganligini tasdiqlovchi hujjatni taqdim etish imkoni boʻlmaganda, sud shikoyat (protest)ning nusxasini ishda ishtirok etuvchi shaxslarga sud majlisi zalida topshirish choralarini koʻradi. Davlat boji summasi ishni koʻrish natijalari boʻyicha qaror qabul qilishda tegishli tarafdan undirilishi lozim.

5. XPKning 158-moddasiga muvofiq apellatsiya shikoyati (protesti) xoʻjalik sudi tomonidan hal qiluv qarori qabul qilingandan keyin bir oy ichida beriladi.

XPKning 99-moddasiga koʻra oʻtkazib yuborilgan muddatni tiklash haqidagi ajrim ustidan shikoyat (protest) qilinmaydi.

6. Sudlar shuni nazarda tutishlari kerakki, apellatsiya shikoyati (protesti) shikoyat (protest) qilish huquqiga ega boʻlmagan shaxs tomonidan, xususan ishda ishtirok etmagan, birinchi instansiya sudi uning huquklari va majburiyatlari toʻgʻrisida hal qiluv qarori qabul qilmagan shaxs tomonidan berilganda, shikoyatning (protestning) XPK 117-moddasi birinchi qismining 1-bandiga mos holda qabul qilinishi rad etiladi. Agar apellatsiya shikoyati (protesti) XPKga muvofiq shikoyat qilinmaydigan sud hujjatiga berilgan boʻlsa, uni ham XPK 117-moddasi birinchi qismining 1-bandiga mos holda qabul qilishni rad etish lozim.

XPK 146 - moddasining ikkinchi qismiga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Oliy xoʻjalik sudining hal qiluv qarori qabul qilingan paytdan qonuniy kuchga kiradi. Shu sababli Oliy xoʻjalik sudining hal qiluv qarori ustidan apellatsiya tartibida shikoyat (protest) qilinmaydi.

XPKning boshqa normalariga muvofiq: sudya, prokuror, ekspert, kotib, tarjimonni rad qilish va oʻzini oʻzi rad qilish toʻgʻrisidagi masalani koʻrish natijalari (XPKning 21-moddasi); ishni boshqa xoʻjalik sudiga tegishliligi boʻyicha oʻtkazish (XPKning 33-moddasi); ishga daxldor boʻlmagan taraf almashtirilganligi (XPKning 38-moddasi); protsessual huquqiy vorislik (XPKning 39-moddasi); dalillarni talab qilib olish (XPKning 56-moddasi); ashyoviy dalillarni qaytarish (XPKning 66-moddasi); ekspertiza tayinlash yoki ekspertizani tayinlash haqidagi iltimosnomani rad etish (XPKning 67-moddasi); sud topshirigʻi (XPKning 74-moddasi); daʼvoni taʼminlashning bir turini boshqasi bilan almashtirish (XPKning 78-moddasi); ish yuritishni tiklash (XPKning 84-moddasi); protsessual muddatlarni tiklash (XPKning 99-moddasi); sud buyrugʻini bekor qilish (XPKning 111 -moddasi); ishlarni birlashtirish va talablarni alohida ish yuritishga ajratish (XPKning 115-moddasi); qarshi daʼvoni qabul qilish (XPKning 120-moddasi); ishni sudda koʻrishga tayyorlash va ish qoʻzgʻatish (XPKning 123-moddasi); ishni koʻrishni keyinga qoldirish (XPKning 131 -moddasi); sud hujjatini yangi ochilgan holatlar boʻyicha qayta koʻrish toʻgʻrisidagi arizani qanoatlantirish (XPKning 208-moddasi) haqidagi ajrimlar apellatsiya tartibida shikoyat (protest) qilinmaydi.

Agar XPKning 149-moddasida belgilangan asoslar boʻyicha birinchi instansiya sudi tomonidan qoʻshimcha hal qiluv qarori qabul qilish yoki XPKning 150-moddasiga muvofiq hal qiluv qaroriga tushuntirish berish, yozuvdagi xatolar, harfiy xatolar, hisob-kitobdagi arifmetik xatolarni tuzatish yoʻli bilan hal qiluv qaroridagi kamchiliklar bartaraf qilingan boʻlsa ham, apellatsiya shikoyatini (protestini) qabul qilish rad qilinishi mumkin.

7. Sudlar shuni nazarda tutishlari lozimki, birinchi instansiya sudida ishtirok etayotgan vakil, shu jumladan advokat sudning hal qiluv qaroriga berilgan apellatsiya shikoyatini, agar vakil qilingan shaxsga berilgan ishonchnomada bunday protsessual harakatni amalga oshirish XPKning 52-moddasiga koʻra qayd etilgan boʻlsa, imzolashga haqli. Agar apellatsiya shikoyati (protesti) ish yuritishga qabul qilinganidan soʻng shikoyatga (protestga) imzo qoʻygan shaxsning uni imzolashga hakli ekanligiga shubha tugʻilsa, arizachiga tegishli dalillarni takdim etish taklif etiladi. Bunday dalillar takdim etilmaganda, shikoyat (protest) XPK 88-moddasining 3-bandiga mos holda koʻrmasdan qoldiriladi.

8. Apellatsiya shikoyatini (protestini) ish yuritishga qabul qilish masalasi xoʻjalik sudi sudyasi tomonidan yakka tartibda, u xoʻjalik sudiga kelib tushgan kundan boshlab oʻn kunlik muddatda hal etiladi. Apellatsiya shikoyatini (protestini) qabul qilish toʻgʻrisida apellatsiya instansiyasi sudi ajrim chiqaradi hamda u bilan apellatsiya shikoyati (protesti) boʻyicha ish qoʻzgʻatiladi. Ajrimda apellatsiya shikoyatini (protestini) koʻrib chiqish vaqti va joyi koʻrsatiladi. Ajrim ishda ishtirok etuvchi shaxslarga, apellatsiya protestini bergan prokurorga, shuningdek XPK 170-moddasi ikkinchi qismining 4-bandiga muvofiq shikoyat bergan shaxsga yuboriladi. Apellatsiya shikoyati (protesti) ish yuritishga qabul qilinganidan keyingi barcha sud hujjatlari hayʼatda qabul qilinadi.

9. XPK 15-moddasining uchinchi qismiga muvofiq apellatsiya instansiyasida barcha ishlar xoʻjalik sudi tomonidan hayʼatda koʻriladi. Agar xoʻjalik sudida apellatsiya shikoyatini (protestini) koʻrib chiqish uchun sud tarkibini shakllantirishning imkoni boʻlmasa (masalan, rad etish natijasida yoki sudyalarning soni yetarli boʻlmasa), ish apellatsiya tartibida koʻrish uchun boshqa xoʻjalik sudiga oʻtkaziladi. Bunday holatda ishni qaysi xoʻjalik sudiga oʻtkazish masalasi Oʻzbekiston Respublikasi Oliy xoʻjalik sudining raisi tomonidan “Sudlar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni 53-moddasining 6-bandiga asosan hal etiladi.

10. XPKning 165-moddasiga koʻra apellatsiya shikoyatini bergan shaxs qaror chiqarilgunga qadar undan voz kechishga haqli. Protest keltirgan prokuror, shuningdek yuqori turuvchi prokuror sud majlisi boshlanguncha protestni chaqirib olishga haqli. Sud XPK 40-moddasining toʻrtinchi qismida nazarda tutilgan asoslar boʻyicha shikoyatdan voz kechishni rad etib, ishni apellatsiya tartibida koʻrib chiqishga haqli.

Apellatsiya shikoyatidan voz kechishni qabul qilish, shuningdek protestni chaqirib olish, agar hal qiluv qarori boshqa shaxslar tomonidan shikoyat qilinmagan boʻlsa, XPK 165-moddasining toʻrtinchi qismiga asosan apellatsiya instansiyasida ish yuritishni tugatishga olib keladi.

11. XPKning 164-moddasiga muvofiq ish apellatsiya instansiyasida XPKning 21-bobida nazarda tutilgan xususiyatlarni hisobga olgan holda ishni xoʻjalik sudining birinchi instansiyasida koʻrib chiqish qoidalari boʻyicha koʻrib chiqiladi. Bunda birinchi instansiya uchungina belgilangan qoidalar qoʻllanilmaydi.

Apellatsiya instansiyasida xususan: ishga daxldor boʻlmagan tarafni almashtirish (XPKning 38-moddasi); daʼvoning asosi yoki predmetini oʻzgartirish, daʼvo talablari miqdorini koʻpaytirish va kamaytirish yoxud daʼvodan toʻliq yoki qisman voz kechish (XPKning 40-moddasi); uchinchi shaxslarni ishga jalb qilish (XPKning 41, 42-moddalari); bitta daʼvo arizasida bir nechta talablarni birlashtirish, bir nechta ishlarni bitta ish yuritishga birlashtirish, talablarni alohida ish yuritishga ajratish (XPKning 115-moddasi); qarshi daʼvoni taqdim etish (XPKning 120-moddasi) toʻgʻrisidagi qoidalar qoʻllanilmaydi.

Apellatsiya instansiyasi sudi birinchi instansiya sudida koʻrishda taqdim etilmagan yangi talablarni qabul qilishga yoki koʻrib chiqishga haqli emas (XPK 166-moddasining uchinchi qismi). Bunda yangi talablar deganda, birinchi instansiya sudida koʻrib chiqilmagan moddiy-huquqiy talablar hamda birinchi instansiya sudida ishni koʻrishda ishtirok etmagan shaxsga nisbatan taqdim etilgan talablar tushunilishi lozim.

Agar hal qiluv qarori qabul qilingandan soʻng tashkilot — ishda ishtirok etuvchi shaxs tugatilgan boʻlsa, ishda ishtirok etuvchi shaxs — fuqaro vafot etgan boʻlib, nizoli huquqiy munosabat boʻyicha huquqiy vorislikka yoʻl qoʻyilmasa ham, apellatsiya shikoyati (protest) boʻyicha ish yuritish tugatiladi (XPK 86-moddasining 4, 5-bandlari).

Apellatsiya instansiyasi sudida ish yuritishni tugatish toʻgʻrisidagi ajrim XPK 87-moddasining toʻrtinchi qismiga mos holda kassatsiya tartibida shikoyat (protest) qilinishi mumkin.

13. XPK 166-moddasining birinchi qismiga muvofiq xoʻjalik sudi apellatsiya instansiyasida ishda mavjud va qoʻshimcha taqdim etilgan dalillar boʻyicha ishni qayta koʻradi. Qoʻshimcha dalillarni qabul qilish haqidagi masala hal etilayotganda birinchi instansiya sudida mazkur dalillarni taqdim qilmaganlik sabablari, ularni apellatsiya instansiyasi sudiga taqdim qilishning zarurligi, shuningdek nizoni toʻgʻri hal qilish uchun ahamiyatga ega boʻlgan holatlarga dalillarning daxldorligi haqidagi arz qiluvchining tushuntirishlari eʼtiborga olinadi. Agar manfaatdor shaxs birinchi instansiya sudida oʻzini insofsizlarcha tutganligi va sud jarayonini choʻzish maqsadida mazkur dalillarni takdim qilmaganligi aniqlansa, qoʻshimcha dalillar apellatsiya instansiyasi sudi tomonidan qabul qilinmasligi mumkin.

Apellatsiya shikoyatiga (protestiga) bildirilgan yozma fikrni asoslash uchun taqdim etilgan qoʻshimcha dalillar apellatsiya instansiyasi sudi tomonidan XPK 166-moddasining birinchi qismida nazarda tutilgan qoidalar boʻyicha qabul qilinadi va koʻrib chiqiladi.

14. XPK 166-moddasining ikkinchi qismiga muvofiq apellatsiya instansiyasi sudi apellatsiya shikoyatida (protestida) bayon etilgan vajlar bilan cheklanib qolmaydi hamda hal qiluv qarorining qonuniyligi va asoslantirilganligini toʻla hajmda, shu jumladan protsessning barcha ishtirokchilariga, hal qiluv qarori ustidan shikoyat qilgan shaxslarga nisbatan ham, shikoyat qilmagan shaxslarga nisbatan ham tekshiradi. Apellatsiya instansiyasi sudlari ishni koʻrishda birinchi instansiya sudi tomonidan ish holatlari toʻgʻri aniqlanganligi hamda moddiy va protsessual huquq normalarining toʻgʻri qoʻllanilganligi tekshirilishi zarurligini eʼtiborga olishlari lozim. Sud shikoyatning (protestning) vajlari bilan cheklanib qolmasligi sababli, uni koʻrish natijalari boʻyicha arz qiluvchi soʻraganidan oʻzgacha qaror qabul qilishga haqli. Shuning uchun XPKning 169-moddasida nazarda tutilgan asoslar mavjud boʻlganda, apellatsiya shikoyatida (protestida) sud tomonidan moddiy va protsessual huquq normalarining buzilganligi haqidagi koʻrsatma boʻlish — boʻlmasligidan qatʼi nazar, apellatsiya instansiyasi sudi hal qiluv qarorini bekor qiladi.

16. Apellatsiya instansiyasi sudida XPKning 82, 83-moddalarida nazarda tutilgan ish yuritishni toʻxtatib turish haqidagi qoidalar qoʻllaniladi. Bunda sudlar eʼtiborga olishlari lozimki, XPKning 82-moddasida nazarda tutilgan holatlar mavjud boʻlganida xoʻjalik sudi ish yuritishni toʻxtatib turishga majbur. XPKning 83-moddasida qayd etilgan asoslar mavjud boʻlganida esa ish yuritishni toʻxtatib turish masalasi xoʻjalik sudi tomonidan ishning muayyan holatlaridan kelib chiqib hal etiladi. XPK 82-moddasi birinchi qismining 1-bandini qoʻllashda shuni nazarda tutish kerakki, xoʻjalik sudi ish yuritishni ushbu ishni konstitutsiyaviy, fuqarolik, jinoyat yoki maʼmuriy sud ishlarini yuritish tartibida koʻrilayotgan boshqa ish yoki masala boʻyicha qaror qabul qilingunga qadar koʻrish mumkin boʻlmagan holda toʻxtatib turishga majbur. Ishni koʻrish imkoniyati mavjud boʻlganda ish yuritishni toʻxtatib turish mumkin emas.

17. Apellatsiya instansiyasi sudlari XPK 168-moddasida sanab oʻtilgan vakolatlarning roʻyxati qatiy boʻlib, uning kengaytirilgan tarzda talqin qilinishiga yoʻl qoʻyilmasligini hisobga olishlari kerak.

Agar apellatsiya instansiyasi sudi birinchi instansiya sudi tomonidan ishni koʻrishda XPK 170-moddasining birinchi qismida nazarda tutilgan protsessual huquq normalarining buzilishiga yoki notoʻgʻri qoʻllanilishiga yoʻl qoʻyilgan hamda bu hol notoʻgʻri qaror qabul qilinishiga olib kelgan deb topsa, apellatsiya instansiyasi sudi hal qiluv qarorini bekor qiladi yoki oʻzgartiradi.

Agar apellatsiya instansiyasi sudi birinchi instansiya sudi tomonidan ishni koʻrishda XPK 170-moddasining ikkinchi qismida nazarda tutilgan protsessual huquq normalarining buzilishiga yoki notoʻgʻri qoʻllanilishiga yoʻl qoʻyilgan deb topsa, apellatsiya instansiyasi sudi hal qiluv qarorini bekor qiladi va ishni yangidan koʻrish uchun birinchi instansiya sudiga yuboradi.

18. Apellatsiya shikoyatini (protestini) koʻrish natijalari boʻyicha apellatsiya instansiyasi sudi ishni koʻrgan barcha (shu jumladan, ish boʻyicha alohida fikrga ega boʻlgan) sudyalar tomonidan imzolanadigan qaror shaklidagi sud hujjatini qabul qiladi. Apellatsiya instansiyasi sudining qarori XPK 138-moddasining ikkinchi qismiga mos holda kirish, bayon qilish, asoslantiruvchi va xulosa qismlaridan iborat boʻladi.

Qarorning xulosa qismida: XPKning 168-moddasida nazarda tutilgan qarorlardan biri; apellatsiya shikoyatini berish bilan bogʻliq sud xarajatlarining taraflar oʻrtasida taqsimlanishi koʻrsatiladi.

Apellatsiya instansiyasi sudlari XPK 171-moddasining qarorning mazmuni haqidagi normalariga qatʼiy rioya etishlari zarur.

19. Apellatsiya instansiyasi sudining qarori XPKning 150-moddasida nazarda tutilgan tartibda tushuntirilishi, yozuvdagi xatolar, harfiy xatolar va arifmetik hisoblashdagi yanglishishlar esa tuzatilishi mumkin.

20. Apellatsiya instansiyasi sudi ishda ishtirok etuvchi shaxslarning arizasi boʻyicha yoki oʻzining tashabbusi bilan, agar birinchi instansiya sudining hal qiluv qarorini toʻla yoki qisman bekor qilgan va yangi qaror qabul qilgan boʻlsa, qoʻshimcha qaror qabul qilishga haqli (XPK 168-moddasining 2-bandi). Qoʻshimcha qaror apellatsiya instansiyasi sudida XPK 149-moddasi birinchi qismining 2, 3-bandlarida koʻrsatilgan asoslar boʻyicha va XPK 149-moddasining uchinchi qismida belgilangan tartibda qabul qilinishi mumkin. Qoʻshimcha qaror qabul qilish rad etilgan holda ajrim chiqariladi va u XPK 149-moddasining beshinchi qismiga muvofiq kassatsiya tartibida shikoyat (protest) qilinishi mumkin.

XPK 172-moddasining ikkinchi qismiga muvofiq birinchi instansiya sudining ajrimlari ustidan apellatsiya shikoyatlari (protestlari) sudning hal qiluv qarorlari ustidan berilgan apellatsiya shikoyatlarini (protestlarini) koʻrish uchun nazarda tutilgan tartibda koʻriladi. Ushbu moddaning uchinchi qismiga koʻra apellatsiya instansiyasi sudi tomonidan daʼvo arizasini qabul qilishni rad etish, daʼvo arizasini qaytarish, ish yuritishni toʻxtatib turish, ish yuritishni tugatish, daʼvoni koʻrmasdan qoldirish toʻgʻrisidagi ajrimlar bekor qilingan hollarda nizo mazmunan koʻrilmaganligi sababli, ish birinchi instansiya sudiga koʻrish uchun oʻtkaziladi.

22. Apellatsiya instansiyasi sudining majlisida, shuningdek sud majlisidan tashqarida alohida protsessual harakatlar amalga oshirilganda bayonnoma tuziladi. Bayonnomaning mazmuniga, uni olib borish va imzolash, shuningdek uni taqdim etish va bayonnomaga bildirilgan eʼtirozlarni koʻrib chiqishga XPKning 134-moddasida belgilangan qoidalar qoʻllaniladi.

Ishda apellatsiya instansiyasi sudi majlisi bayonnomasining boʻlmasligi yoki uning XPKning 134-moddasida koʻrsatilgan shaxslar tomonidan imzolanmaganligi XPK 188-moddasi uchinchi qismining 8-bandiga muvofiq apellatsiya instansiyasi sudining qarorini bekor qilish uchun asos boʻladi.

23. XPKning 217-moddasiga muvofiq apellatsiya instansiyasi sudi qaror qabul qilishda oʻzi chiqargan yangi qarorning ijrosini kechiktirish va qarorni boʻlib-boʻlib ijro etish masalasini hal etishga haqli.