Xoʻjalik sudlari tomonidan mulk huquqini tan olish toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrishda qonun hujjatlarini toʻgʻri va bir xilda qoʻllash maqsadida “Sudlar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 47-moddasiga asoslanib, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy xoʻjalik sudi Plenumi qaror qiladi:

1. Xoʻjalik sudlari mulk huquqini tan olish toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrishda Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (bundan buyon matnda FK deb yuritiladi), Oʻzbekiston Respublikasi Xoʻjalik protsessual kodeksi (bundan buyon matnda XPK deb yuritiladi), “Oʻzbekiston Respublikasida mulkchilik toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasining Qonuni, shuningdek boshqa normativ-huquqiy hujjatlarga qatʼiy amal qilishlari lozim.

2. Konstitutsiyaning 54-moddasi va FKning 164-moddasiga koʻra, mulk huquqi shaxsning oʻziga qarashli mol-mulkka oʻz xohishi bilan va oʻz manfaatlarini koʻzlab egalik qilish, undan foydalanish va uni tasarruf etish, shuningdek oʻzining mulk huquqini, kim tomonidan boʻlmasin, har qanday buzishni bartaraf etishni talab qilish huquqidan iboratdir.

3. FKning 182-moddasiga muvofiq, mulk huquqining vujudga kelish asoslari quyidagilardan iborat: mehnat faoliyati; mol-mulkdan foydalanish sohasidagi tadbirkorlik va boshqa xoʻjalik faoliyati, shu jumladan mol-mulkni yaratish, koʻpaytirish, bitimlar asosida qoʻlga kiritish; davlat mol-mulkini xususiylashtirish; meros qilib olish; egalik qilish huquqini vujudga keltiruvchi muddat; qonun hujjatlariga zid boʻlmagan boshqa asoslar.

4. FK 11-moddasi birinchi qismining ikkinchi xatboshisida fuqarolik huquqlari huquqni tan olish yoʻli bilan himoya qilinishi belgilangan. XPK 24-moddasi birinchi qismining 3-bandiga koʻra, xoʻjalik sudi mulk huquqini tan olish toʻgʻrisidagi nizolarni hal etadi.

5. Agar mulk huquqini tan olish toʻgʻrisidagi daʼvo arizasini ish yuritishga qabul qilish jarayonida mulk huquqini tan olish jismoniy shaxsning huquqi va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatiga taʼsir etishi mumkinligi aniqlansa, XPK 117-moddasining 1-bandi qoʻllanilib, daʼvo arizasini qabul qilish rad etiladi, bu holat daʼvo arizasi ish yuritishga qabul qilingandan soʻng aniqlansa, ish yuritish XPK 86-moddasining 1-bandiga muvofiq tugatiladi.

9. Xoʻjalik sudlariga tushuntirilsinki, FKning 232-moddasi va “Oʻzbekiston Respublikasida mulkchilik toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni 33-moddasining toʻrtinchi qismi mazmunidan kelib chiqib, sudga mulkdor boʻlmagan, ammo mol-mulkdan xoʻjalik yuritish yoki operativ boshqarish huquqi asosida foydalanayotgan shaxs ushbu mol-mulkka mulk huquqini tan olish haqida emas, balki unga xoʻjalik yuritish yoki operativ boshqarish huquqini tan olish toʻgʻrisida murojaat qilsa, sud daʼvo arizasini qaytarishga yoki uni qabul qilishni rad etishga haqli emas. Agar daʼvo arizasining mazmuni va shakli XPK 112-moddasining talablariga muvofiq boʻlsa, sud uni ish yuritishga qabul qilib, nizoni mazmunan koʻrib chiqishi shart.

11. FK 187-moddasining birinchi qismiga koʻra, mulkdor boʻlmagan, lekin koʻchmas mol-mulkka oʻn besh yil davomida yoki boshqa mol-mulkka besh yil davomida oʻziniki kabi halol, oshkora va uzluksiz egalik qilgan shaxs bu mol-mulkka mulk huquqini oladi (egalik qilish huquqini vujudga keltiruvchi muddat).

–– egalik qilish uzluksiz hisoblanadi, agar egalik qilish FKning 187-moddasida nazarda tutilgan muddat davomida uzluksiz boʻlsa. Mol-mulkning boshqa shaxsga vaqtincha egalik qilish uchun berilishi mazkur muddatning uzilishiga olib kelmaydi;

–– mol-mulkka oʻziniki kabi egalik qilish shartnomasiz egalik qilishni anglatadi. Shu munosabat bilan mol-mulkka egalik qilish shartnomaviy majburiyatlar (ijara, saqlash, haqsiz foydalanish va boshqalar) asosida amalga oshirilgan hollarda FKning 187-moddasi qoʻllanilmaydi.

12.1. FK 212-moddasining birinchi qismiga muvofiq qonun hujjatlarida belgilangan tartibda qurilish maqsadlari uchun ajratilmagan yer uchastkalarida, shuningdek imorat qurish uchun zarur ruxsatnoma olmasdan yoki arxitektura va qurilish normalari hamda qoidalarini jiddiy buzgan holda qurilgan uy-joy, boshqa bino, inshoot yoki oʻzga koʻchmas mulk oʻzboshimchalik bilan qurilgan imorat hisoblanadi.

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2000-yil 29-dekabrdagi 509-son qarori bilan tasdiqlangan “Qurilish obyektlarini roʻyxatdan oʻtkazish va qurilish-montaj ishlarini boshlashga ruxsatnoma berish tartibi toʻgʻrisida”gi Nizomning 2-bandi talabiga asosan idoraviy mansubligidan va mulkchilik shakllaridan qatʼi nazar, yangi qurilayotgan, rekonstruksiya qilinayotgan (kengaytirilayotgan), texnika bilan qayta jihozlanayotgan va zamonaviylashtirilayotgan mavjud ishlab chiqarish va noishlab chiqarish yoʻnalishidagi obyektlar “Boshdavarxitektqurilish-nazorat” boshqarmasi organlarida roʻyxatdan oʻtkazilishi kerak.

12.2. FK 212-moddasining toʻrtinchi qismiga koʻra, shaxs oʻziga qarashli boʻlmagan yer uchastkasida oʻzboshimchalik bilan imorat qurgan boʻlsa, uning bu imoratga nisbatan mulk huquqi sud tomonidan, basharti mazkur uchastka shu shaxsga qurilgan imorat uchun belgilangan tartibda beriladigan boʻlsa, eʼtirof etilishi mumkin.

12.3. FK 212-moddasining beshinchi qismiga muvofiq imorat qurilgan yer uchastkasining mulkdori boʻlgan, unga umrbod meros sifatida egalik qilayotgan, doimiy egalik qilayotgan va foydalanayotgan shaxsning ham oʻzboshimchalik bilan qurilgan imoratga nisbatan mulk huquqi sud tomonidan eʼtirof etilishi mumkin.

12.4. FK 212-moddasi oltinchi qismining mazmuniga koʻra, oʻzboshimchalik bilan qurilgan imoratning saqlab qolinishi boshqa shaxslarning huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini buzmaydigan yoki fuqarolarning hayoti va sogʻligʻiga xavf tugʻdirmaydigan boʻlsa, ushbu imoratga nisbatan mulk huquqi yuqorida keltirilgan moddaning toʻrtinchi va beshinchi qismlariga asosan sud tomonidan tan olinishi mumkin.