Sud amaliyotida ayrim muammolar vujudga kelayotganligi munosabati bilan va xoʻjalik sudlari tomonidan davlat boji toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarini bir xilda qoʻllanilishini taʼminlash maqsadida, “Sudlar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 47-moddasiga asoslanib, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy xoʻjalik sudi Plenumi qaror qiladi:

Davlat boji Oʻzbekiston Respublikasi Soliq kodeksi (bundan buyon matnda SK deb yuritiladi), Oʻzbekiston Respublikasi Xoʻjalik protsessual kodeksi (bundan buyon matnda XPK deb yuritiladi) va davlat boji toʻgʻrisidagi boshqa qonun hujjatlariga asosan undiriladi.

2. SK 328-moddasining 2-bandiga muvofiq xoʻjalik sudlari tomonidan davlat boji quyidagilardan undiriladi: daʼvo arizalaridan; tashkilotlarni va fuqarolarni bankrot deb topish toʻgʻrisidagi arizalardan; nizo predmeti yuzasidan mustaqil talablarni bildirgan uchinchi shaxs sifatida ishga kirishish toʻgʻrisidagi arizalardan; yuridik ahamiyatga ega boʻlgan faktlarni aniqlash toʻgʻrisidagi arizalardan; xoʻjalik sudining qarorlari, ish yuritishni tugatish toʻgʻrisidagi ajrimi ustidan berilgan, daʼvoni koʻrmasdan qoldirish toʻgʻrisidagi, sud jarimalarini solish toʻgʻrisidagi ajrimlari ustidan berilgan apellatsiya va kassatsiya shikoyatlaridan; hakamlik sudining qarorlarini bekor qilish toʻgʻrisidagi, hakamlik sudining qarorlarini majburiy ijro etish uchun ijro varaqasi berish toʻgʻrisidagi arizalardan; xoʻjalik sudining hakamlik sudi qarorlarini bekor qilish toʻgʻrisidagi, shuningdek hakamlik sudining hal qiluv qarorlarini majburiy ijro etish uchun ijro varaqasini berish toʻgʻrisidagi va ijro varaqasini berishni rad etish toʻgʻrisidagi ishlar boʻyicha ajrimlari ustidan apellatsiya va kassatsiya shikoyatlaridan.

4. XPK 112-moddasi ikkinchi qismining 3-bandiga muvofiq, agar daʼvo baholanishi lozim boʻlsa, daʼvo arizasida daʼvoning bahosi koʻrsatilishi kerak. Daʼvo bahosining koʻrsatilishi davlat boji toʻgʻri toʻlanganligini tekshirish uchun zarur, chunki belgilangan tartibda va miqdorda davlat boji toʻlanmaganda, xoʻjalik sudi XPK 118-moddasi birinchi qismining 5-bandiga muvofiq daʼvo arizasini qaytaradi, davlat bojini toʻlashni kechiktirish, boʻlib-boʻlib toʻlash uchun ruxsat berish toʻgʻrisidagi iltimosnoma qanoatlantirilgan hollar bundan mustasno.

4.3. XPK 115-moddasining birinchi qismiga koʻra, daʼvogar oʻzaro bogʻliq boʻlgan bir necha talabni bitta daʼvo arizasida birlashtirishga haqli. Bunday hollarda daʼvo bahosi barcha talablarning summasiga qarab aniqlanadi. SK 337-moddasining toʻrtinchi qismiga muvofiq bir yoki bir nechta birlashgan daʼvo talablari alohida ish yuritish uchun ajratilgan taqdirda, daʼvo taqdim etilganda toʻlangan davlat boji qayta hisoblab chiqilmaydi va qaytarilmaydi. Alohida ish yuritishga ajratganlik yuzasidan davlat boji ikkinchi bor toʻlanmaydi.

4.4. XPK 92-moddasining ikkinchi qismiga koʻra daʼvoning bahosiga daʼvo arizasida koʻrsatilgan neustoyka (jarima, penya) summalari ham kiritiladi. Sudlar shuni nazarda tutishlari kerakki, agar daʼvo arizasida Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 327-moddasiga asosan boshqa shaxslarning pul mablagʻlaridan foydalanganlik uchun foizlarni undirish toʻgʻrisidagi talablar mavjud boʻlsa, daʼvo bahosiga ushbu foizlar ham kiritiladi.

4.5. Bir necha daʼvogarlar tomonidan bir necha javobgarlarga nisbatan XPK 37-moddasining birinchi qismi tartibida daʼvo taqdim etilganda, davlat boji daʼvoning umumiy summasidan kelib chiqqan holda hisoblanadi va daʼvogarlar tomonidan ular qoʻygan talablar ulushiga mutanosib tarzda toʻlanadi.

5. SK 337-moddasining ikkinchi qismiga muvofiq sud dastlabki daʼvogarni uning roziligi bilan boshqa shaxs bilan almashtirganda, bu shaxs davlat bojini umumiy asoslarda toʻlashi kerak. Xoʻjalik sudlari nazarda tutishlari kerakki, ushbu holda dastlabki daʼvogar tomonidan toʻlangan davlat boji unga qaytarilmaydi.

6. SK 336-moddasining birinchi qismiga koʻra davlat boji, agar SKning XVII boʻlimida boshqacha qoida belgilanmagan boʻlsa, xoʻjalik sudiga murojaat qilingunga qadar toʻlanadi. Bunda daʼvogar daʼvo taqdim qilganda, javobgar qarshi daʼvo taqdim qilganda (XPK 120-moddasining ikkinchi qismi), daʼvo predmeti yuzasidan mustaqil talablar bilan arz qiluvchi uchinchi shaxs ariza taqdim qilganda davlat boji toʻlaydi.

7. XPK 91-moddasining toʻrtinchi qismiga muvofiq alohida hollarda xoʻjalik sudi daʼvogarning arizasiga koʻra uning mulkiy ahvoliga qarab, davlat bojini toʻlashni kechiktirishga yoki boʻlib boʻlib toʻlash uchun ruxsat berishga haqli. Shuni nazarda tutish kerakki, xoʻjalik sudi ishda ishtirok etuvchi shaxslar apellatsiya yoki kassatsiya shikoyatlari bilan murojaat qilinganda ham davlat bojini toʻlashni kechiktirish yoki boʻlib-boʻlib toʻlash uchun ruxsat berishga haqli.

8. SK 336-moddasining birinchi qismiga koʻra davlat boji naqd pulli yoki naqd pulsiz shaklda toʻlanadi.

9. SKning 327-moddasiga muvofiq yuridik ahamiyatga molik harakatlar amalga oshirilishi va (yoki) hujjatlar berilishi xususida vakolatli muassasalar va (yoki) mansabdor shaxslarga murojaat qilayotgan yuridik va jismoniy shaxslar davlat bojini toʻlovchilardir. Shundan kelib chiqib, sudlar shuni nazarda tutishlari lozimki, davlat boji ishda ishtirok etmayotgan shaxs tomonidan toʻlanishi mumkin emas. Agar davlat boji daʼvogar (arizachi) yoki apellatsiya yoxud kassatsiya shikoyati beruvchi shaxs oʻrniga boshqa shaxs tomonidan toʻlangan boʻlsa, davlat boji haqiqatda toʻlanmaganligidan kelib chiqish hamda, shunday ekan, daʼvo arizasi (ariza), apellatsiya yoki kassatsiya shikoyati tegishincha XPK 118-moddasi birinchi qismining 5-bandi, 162-moddasi birinchi qismining 3-bandi va 180-moddasi birinchi qismining 4-bandiga asosan qaytarilishi lozim.

12.1. Daʼvo arizalari soʻmlarda berilganda davlat bojining toʻlovi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1994-yil 3-noyabrdagi “Davlat boji stavkalari haqida”gi 533-sonli qarori bilan tasdiqlangan davlat boji stavkalariga muvofiq amalga oshiriladi.

12.3. Xoʻjalik sudlariga davlat bojini toʻlashdan ozod qilish yoki uning miqdorini kamaytirish huquqi berilmagan. Davlat bojini undirish masalalarini hal qilishda xoʻjalik sudlari SK va davlat boji toʻgʻrisidagi boshqa qonun hujjatlariga amal qilishlari zarur.

13. Davlat bojini qaytarish asoslari va tartibi SKning 342 moddasida va XPKning 93-moddasida nazarda tutilgan boʻlib, ularga koʻra davlat boji quyidagi hollarda toʻliq yoki qisman qaytarilishi kerak: qonun hujjatlarida talab qilinganidan ortiqcha miqdorda davlat boji toʻlanganida; arizani (shikoyatni) qabul qilish rad etilganda; ariza (shikoyat) daʼvogarga qaytarilganda; agar ish sudga taalluqli boʻlmasa, ishni yuritish tugatilganda; ishda qatnashgan shaxs vafot etganida, agar nizoli huquqiy munosabat huquqiy vorislikka yoʻl qoʻymasa; daʼvogar nizoni sudga qadar hal etish (pretenziya bildirish) tartibiga rioya etmaganida, agar bu hol qonunda ushbu toifadagi nizolar uchun yoki taraflarning shartnomasida nazarda tutilgan hamda bunday hal etish imkoniyati boy berilgan boʻlsa; agar ishda qatnashayotgan yuridik shaxs tugatilgan boʻlsa; sud buyrugʻi chiqarish toʻgʻrisidagi arizani qabul qilish rad etilganda.

14. Shuni hisobga olish kerakki, umumiy qoida boʻyicha ishni koʻrish ish yuritishni tugatish toʻgʻrisidagi ajrim chiqarish bilan yakunlanganida davlat boji qaytarilmaydi, toʻlanmagan davlat boji esa daʼvogardan undiriladi. Shu bilan birga SK 342-moddasi birinchi qismining 4, 6, 7 va 9-bandlariga muvofiq: ish sudga taalluqli boʻlmaganligi munosabati bilan ish yuritish tugatilganda; ishda qatnashgan shaxs vafot etganida, agar nizoli huquqiy munosabat huquqiy vorislikka yoʻl qoʻymasa; daʼvogar nizoni sudga qadar hal etish (talabnoma bildirish) tartibiga rioya etmaganida, agar bu hol qonunda ushbu toifadagi nizolar uchun yoki taraflarning shartnomasida nazarda tutilgan hamda bunday hal etish imkoniyati boy berilganda; ishda ishtirok etuvchi shaxs boʻlmish tashkilot tugatilgan hollarda, davlat boji qaytarilishi kerak.

Neustoyka miqdori xoʻjalik sudi tomonidan asosli ravishda Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 326-moddasiga asosan kamaytirilganda, daʼvogarning davlat boji boʻyicha xarajatlari, neustoykani kamaytirmasdan undirilishi mumkin boʻlgan summadan kelib chiqqan holda javobgar tomonidan qoplanadi.

Daʼvo talablarining miqdorini koʻpaytirish toʻgʻrisidagi arizaga belgilangan tartibda va miqdorda davlat boji toʻlanganligini tasdiqlovchi hujjat ilova qilinadi. Ammo daʼvo talablarining miqdorini koʻpaytirish toʻgʻrisidagi arizaga bunday hujjatning ilova qilinmaganligi ushbu arizani qaytarish uchun asos boʻlmaydi. Bunday holda XPK 91-moddasining ikkinchi qismiga muvofiq davlat bojining yetishmayotgan summasi hal qiluv qarori qabul qilinayotganda daʼvoning koʻpaygan summasiga koʻra undiriladi.

20. XPK 93-moddasining uchinchi qismiga koʻra davlat boji toʻlangan, lekin xoʻjalik sudiga kelib tushmagan yoki u qaytargan arizalar, apellatsiya yoki kassatsiya shikoyatlari boʻyicha hamda bojini toʻliq yoki qisman qaytarishni nazarda tutuvchi sud hujjatlari boʻyicha uni qaytarish sud tomonidan berilgan maʼlumotnoma asosida amalga oshiriladi.

Davlat bojini qaytarilishi Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2006-yil 10-aprelda 1560-sonli raqam bilan roʻyxatga olingan “Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahar budjeti ijrosini moliya organlarida buxgalteriya hisobi boʻyicha Yoʻriqnoma”ga muvofiq amalga oshiriladi.

21. XPK 95-moddasining birinchi qismiga koʻra davlat boji ishda ishtirok etuvchi shaxslarga ularning qanoatlantirilgan daʼvo talablari miqdoriga mutanosib ravishda yuklanadi.

21.3. XPK 95-moddasining uchinchi qismida agar ish ishda ishtirok etuvchi shaxs tomonidan shu toifadagi nizolar uchun qonunda yoki shartnomada nazarda tutilgan nizoni sudgacha hal qilish (talabnoma yuborish) tartibini buzish (talabnomani javobsiz qoldirish, talab qilingan hujjatlarni joʻnatmaslik) oqibatida kelib chiqqan boʻlsa, xoʻjalik sudi ishning natijasidan qatʼi nazar, davlat boji boʻyicha sud xarajatlarini shu shaxsga yuklashga haqliligi nazarda tutilgan.

Agar nizoni sudgacha hal qilish (talabnoma yuborish) tartibi belgilanmagan boʻlsa, daʼvo taqdim etilgandan keyin daʼvo talablari javobgar tomonidan ixtiyoriy qanoatlantirilganda xoʻjalik sudi XPK 95-moddasining birinchi qismidan kelib chiqib davlat boji boʻyicha xarajatlarni tegishli tarafga yuklash toʻgʻrisidagi masalani koʻrib chiqishi lozim.

22. XPK 138-moddasining toʻqqizinchi qismiga muvofiq hal qiluv qarorining xulosa qismida ishda ishtirok etuvchi shaxslar oʻrtasida davlat boji boʻyicha sud xarajatlarining qanday taqsimlanishi haqida koʻrsatiladi. Ushbu qoida ishni koʻrish ish yuritishni tugatish va daʼvoni koʻrmasdan qoldirish toʻgʻrisidagi ajrimni chiqarish bilan yakunlangan hollarga ham tatbiq etiladi.

Agar kelishuv bitimida davlat boji boʻyicha sud xarajatlarini taqsimlash haqidagi shart boʻlmasa, xoʻjalik sudi ushbu masalani XPKda belgilangan umumiy tartibda kelishuv bitimini tasdiqlash paytida hal qiladi.

25. Daʼvo arizasi (ariza) berilganda xoʻjalik sudlarida davlat bojini toʻlashdan davlat organlari, tadbirkorlik faoliyati bilan shugʻullanuvchi yuridik va jismoniy shaxslar, shuningdek SKning 330-moddasida nazarda tutilgan boshqa tashkilotlar ozod qilinadilar.

26. Davlat bojini toʻlashdan ozod qilish asoslari SKning 330-moddasi va boshqa qonun hujjatlari bilan belgilangan. Bunda shuni nazarda tutish kerakki, davlat bojini toʻlashdan ozod qilish deganda toʻliq ozod qilish yoxud xoʻjalik sudiga daʼvo arizasi (ariza) berganda davlat bojini toʻlashdan ozod qilish tushuniladi.

26.2. Tadbirkorlik subyektlarini tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish bilan bogʻliq huquqlari va qonuniy manfaatlarini buzadigan davlat organlari hamda boshqa organlarning qarorlari, ular mansabdor shaxslarining harakatlari (harakatsizligi) ustidan sudga murojaat qilganda davlat bojini toʻlashdan ozod qilinishi SK 330-moddasining 3-bandida nazarda tutilganligi ham ushbu shaxslarning daʼvo arizasini (arizani) berishda davlat bojini toʻlashdan ozod qilinishini bildiradi.

27. “Oʻzbekiston Respublikasi Savdo-sanoat palatasi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni 13-moddasining birinchi qismiga va SK 330-moddasining 6-bandiga muvofiq Palata davlat boji toʻlamasdan sudga Palata aʼzolari manfaatlarini koʻzlab daʼvo taqdim etish, shuningdek davlat va xoʻjalik boshqaruvi organlarining qarorlari, ular mansabdor shaxslarining harakatlari (harakatsizligi) ustidan shikoyat berish huquqiga ega.

28. SK 330-moddasining 21-bandiga koʻra xoʻjalik sudlarida daʼvogarlar va javobgarlar sifatida qatnashayotgan davlat soliq xizmati organlari, moliya hamda bojxona organlari, shuningdek monopoliyadan chiqarish, raqobat va tadbirkorlikni qoʻllab-quvvatlash organlari davlat bojini toʻlashdan ozod qilingan. Ammo, shuni nazarda tutish kerakki, davlat bojini toʻlashdan ozod qilingan javobgarga berilgan daʼvo talablari qanoatlantirilganda, daʼvogarga davlat boji boʻyicha qilingan xarajatlari qoplanadi. Shu munosabat bilan xoʻjalik sudi javobgar — davlat bojini toʻlashdan ozod qilingan davlat organidan davlat bojini toʻlash bilan bogʻliq xarajatlarni daʼvogar foydasiga undirish boʻyicha choralarni koʻradi.