Xoʻjalik sudlari tomonidan xususiy ajrimlarni chiqarishda qonun hujjatlarining toʻgʻri va bir xilda qoʻllanilishini taʼminlash maqsadida, “Sudlar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 47-moddasiga asoslanib, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy xoʻjalik sudi Plenumi qaror qiladi:

1. Xoʻjalik sudlarining eʼtibori Oʻzbekiston Respublikasi Xoʻjalik protsessual kodeksining (bundan buyon matnda XPK deb yuritiladi) 3-moddasiga muvofiq xoʻjalik sudida sud ishlarini yuritish vazifalari boʻlib nafaqat iqtisodiyot sohasida korxona, muassasa, tashkilotlar va fuqarolarning buzilgan yoki nizolashilayotgan huquqlarini yoxud qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish, balki qonunchilikni mustahkamlash va huquqbuzarliklarning oldini olishga koʻmaklashishdan ham iborat ekanligiga qaratilsin.

2. XPK 152-moddasining birinchi qismiga muvofiq xoʻjalik sudi nizoni koʻrish vaqtida tashkilotlar, davlat organi va boshqa organ, mansabdor shaxs yoki fuqaroning faoliyatida qonun hujjatlari buzilganligini aniqlagan taqdirda xususiy ajrim chiqarishga haqlidir.

4. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 1998-yil 4-martdagi “Xoʻjalik yurituvchi subyektlarning iqtisodiy nochorligi va shartnoma majburiyatlarining bajarilishi uchun mansabdor shaxslarning javobgarligini kuchaytirish toʻgʻrisida”gi PF-1938-sonli Farmoni (bundan buyon matnda Farmon deb yuritiladi) bilan xoʻjalik sudlariga:

Shu bilan birga sudlar nazarda tutishlari kerakki, ushbu Farmon bunday choralarni qoʻllashning protsessual qoidalarini belgilamaydi, uni qoʻllash qoidalari esa tegishli qonunlar (Xoʻjalik protsessual, Fuqarolik, Mehnat, Jinoyat, Jinoyat-protsessual kodekslari, Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeks)ga zarur oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritish yoʻli bilan amalga oshirilgan. Shundan kelib chiqib, Farmonda sanab oʻtilgan vakolatlarni amalga oshirishda sudlar ushbu qonunlarni qoʻllashlari kerak.

5. XPK 14-moddasining birinchi qismiga muvofiq xoʻjalik sudi hal qiluv qarori, ajrim, qaror, sud buyrugʻi shaklidagi sud hujjatlarini qabul qiladi. Sudlar xususiy ajrim ajrimlarning turlaridan biri hisoblanishi hamda unga ushbu modda ikkinchi qismining sud hujjatlari barcha davlat organlari, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari, jamoat birlashmalari, korxonalar, muassasalar, tashkilotlar, mansabdor shaxslar va fuqarolar uchun majburiyligi haqidagi talablari joriy etilishini inobatga olishlari lozim.

6. Mansabdor shaxsni intizomiy javobgarlikka tortish har qanday boshqa xodim kabi Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi (bundan buyon matnda MK deb yuritiladi) XI bobining normalariga muvofiq yoki xalq xoʻjaligining baʼzi tarmoqlarida ayrim toifadagi xodimlar uchun amalda boʻlgan intizom toʻgʻrisidagi ustav va nizomlarga asosan amalga oshirilishi mumkin.

Bunda intizomiy jazolar ishga qabul qilish (lavozimga tayinlash) huquqi berilgan shaxslar (organlar) tomonidan qoʻllanilishi umumiy qoida hisoblanadi (MKning 182-moddasi).

Bunday holda zarar uni yetkazgan mansabdor yoki boshqa shaxs hisobidan MKning 201, 202, 205 va 208-moddalarida nazarda tutilgan miqdorda qoplanadi.

7.1. MK 198-moddasining birinchi qismiga muvofiq xodim ish beruvchiga bevosita yetkazilgan haqiqiy zararni qoplashi shart.

MK 198-moddasining uchinchi qismi xodim ish beruvchiga bevosita yetkazilgan haqiqiy zarar uchun ham, ish beruvchi boshqa shaxslarga yetkazilgan zararni toʻlashi natijasida kelib chiqqan zarar uchun ham moddiy javobgar boʻlishini belgilaydi.

8.1. Oʻzbekiston Respublikasi Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksining (bundan buyon matnda MJtK deb yuritiladi) 242, 245-1-moddalariga muvofiq xoʻjalik sudlari nizolarni hal etish chogʻida maʼmuriy huquqbuzarliklarni aniqlagan hollarda qayd etilgan Kodeks 175-moddasining uchinchi qismida, 176-1, 180 va 181-moddalarida nazarda tutilgan maʼmuriy huquqbuzarliklar toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrib chiqadilar.

8.2. MJtK 175-moddasining uchinchi qismida, 176-1-moddasida nazarda tutilgan maʼmuriy huquqbuzarliklar savdo, tadbirkorlik va moliya sohalaridagi huquqbuzarliklar hisoblanadi.

MJtK 175-moddasining uchinchi qismida nazarda tutilgan huquqbuzarlik sodir etilganligi uchun maʼmuriy javobgarlikka xoʻjalik yurituvchi subyektlarning, kassa operatsiyalarini yuritish va toʻlov intizomiga rioya etilishini, shu jumladan soliq organlarining inkasso topshiriqlarining bajarilishini taʼminlash vazifalari yuklangan mansabdor shaxslari tortilishi mumkin. Bunday mansabdor shaxslarga xoʻjalik yurituvchi subyektning rahbari, bosh hisobchisi yoki ustav, mehnat shartnomasi yoxud rahbarning farmoyishi bilan ushbu vazifalarni bajarish yuklatilgan boshqa mansabdor shaxslar kiradi.

MJtK 176-1-moddasining uchinchi qismida nazarda tutilgan huquqbuzarlik sodir etilganligi uchun maʼmuriy javobgarlikka xoʻjalik yurituvchi subyektlarning toʻlov intizomiga rioya etilishini taʼminlash vazifalari yuklatilgan mansabdor shaxslari ham, tovarlar berish va xizmatlar koʻrsatish uchun masʼul boʻlgan mansabdor shaxslar ham tortilishi mumkin. Ushbu huquqbuzarlik uchun maʼmuriy javobgarlikka tortishning majburiy sharti boʻlib, xoʻjalik yurituvchi subyekt tomonidan shartnoma majburiyatlarining lozim darajada bajarilmaslik holatining oʻzi emas, balki bunday bajarmaslik (lozim darajada bajarmaslik) oqibatida mulkiy zarar yetkazilishi hisoblanadi.

Bunda nazarda tutish kerakki, paxta xomashyosini sotib olish boʻyicha kontraktatsiya shartnomalarini bajarmaslik yoki lozim darajada bajarmaslik oqibatida xoʻjalik yurituvchi subyektga mulkiy zarar yetkazish holatlari yuzasidan MJtKning 176-1-moddasida nazarda tutilgan maʼmuriy huquqbuzarlik toʻgʻrisidagi ishlar MJtKning 245-2-moddasiga muvofiq adliya organlari tomonidan MJtKning 282-moddasida belgilangan tartibda tuzilgan va xoʻjalik sudlariga yuborilgan maʼmuriy huquqbuzarlik toʻgʻrisidagi bayonnomalarga asosan xoʻjalik sudlari tomonidan koʻrib chiqiladi.

Agar aniqnangan zarar qayd etilgan miqdordan oshsa, u MJtK 38-moddasining uchinchi qismiga muvofiq fuqarolik sud ishlarini yuritish tartibida qoplanadi, bu haqda xoʻjalik sudi jabrlanuvchiga zarur tushuntirishlarni berishi mumkin.

8.4. MJtKning 180 va 181-moddalarida nazarda tutilgan maʼmuriy huquqbuzarliklar odil sudlovga tajovuz qiluvchi huquqbuzarliklardir.

Bunda shaxs tomonidan MJtKning 180-moddasida nazarda tutilgan shakllarda sudga hurmatsizlik qilingan holda, ushbu holat sud majlisi bayonnomasida qayd etiladi va aybdorni maʼmuriy javobgarlikka tortish haqidagi qaror huquqbuzarlik sodir etilgan sud jarayoni bosqichida chiqariladi. Xoʻjalik ishining keyingi koʻrilishi umumiy tartibda davom etadi.

8.5. MJtKning 181-moddasida nazarda tutilgan maʼmuriy javobgarlikka faqat sudning qonuniy kuchga kirgan xususiy ajrimi yuborilgan mansabdor shaxs, qachonki xususiy ajrim u tomonidan qabul qilinib, koʻrmasdan qoldirilgan (koʻrsatilgan qonunbuzilish holatlarini bartaraf etish choralari koʻrilmagan) yoxud unga oʻz vaqtida javob berilmagan boʻlsagina, tortilishi mumkin.

8.6. XPK aybdor shaxsni maʼmuriy javobgarlikka tortish tartibini belgilovchi normalarni oʻz ichiga olmaganligi sababli, u xoʻjalik sudi tomonidan MJtKda nazarda tutilgan tartibda amalga oshiriladi.

Maʼmuriy huquqbuzarlik toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrish MJtKning XIX, XXII, XXIII boblari, maʼmuriy jazo qoʻllanilishi esa — shu Kodeksning IV bobida nazarda tutilgan qoidalarga rioya etgan holda amalga oshiriladi.

Bunda sodir etilgan huquqbuzarlikning xususiyati, huquqbuzarning shaxsi, uning aybdorlik darajasi, mulkiy ahvoli, javobgarlikni yengillashtiruvchi va ogʻirlashtiruvchi holatlar toʻgʻrisidagi MJtKning 30-moddasi talablariga qatiy rioya etishga aloxida eʼtibor qaratish lozim.

8.7. Maʼmuriy javobgarlikka tortilayotgan shaxsga MJtKning 294-moddasida nazarda tutilgan barcha huquqlar taʼminlanishi kerak.

8.8. Maʼmuriy huquqbuzarlik toʻgʻrisidagi ishni koʻrish bayonnomasi MJtKning 308-moddasida belgilangan qoidalar boʻyicha tuziladi. MJtKning 180-moddasida nazarda tutilgan sudga hurmatsizlik qilish shaklida namoyon boʻlgan huquqbuzarlik uchun maʼmuriy javobgarlikka tortish toʻgʻrisidagi masalani koʻrish ushbu qoidadan mustasno hisoblanadi. Bunday holda ushbu holat sud majlisi bayonnomasida qayd etiladi va aybdorni maʼmuriy javobgarlikka tortish toʻgʻrisidagi qaror huquqbuzarlik sodir etilgan sud protsessi bosqichida chiqariladi.

8.9. Maʼmuriy huquqbuzarlik toʻgʻrisidagi ish boʻyicha qaror MJtKning 309-moddasida belgilangan qoidalar boʻyicha tuziladi.

8.10. MJtK 315-moddasining birinchi qismiga muvofiq iqtisodiy sudning maʼmuriy huquqbuzarlik toʻgʻrisidagi ish boʻyicha qarori ustidan IPKda belgilangan tartibda shikoyat qilinadi.

8.11. MJtK 317-moddasining ikkinchi qismiga muvofiq xoʻjalik sudining maʼmuriy huquqbuzarlik toʻgʻrisidagi ish boʻyicha qarori ustidan XPKda belgilangan tartibda protest keltiriladi.

8.14. MJtKning 275-moddasida nazarda tutilgan prokuror vakolatlarini taʼminlash maqsadida xoʻjalik sudi maʼmuriy javobgarlikka tortish toʻgʻrisidagi qarorning nusxasini u qabul qilingan kundan boshlab besh kunlik muddat ichida tegishli prokurorga yuboradi.

9. XPK 152-moddasining toʻrtinchi qismiga muvofiq, agar xoʻjalik nizosini koʻrib chiqish chogʻida sud mansabdor shaxs xatti-harakatlarida jinoyat alomatlarini aniqlasa, u jinoyat ishi qoʻzgʻatadi hamda yetkazilgan zarar undirilishini taʼminlash uchun unga tegishli mol-mulkni xatlab qoʻyadi.

Sudning jinoyat ishlarini qoʻzgʻatish vakolati XPKning 152-moddasida nazarda tutilganligi sababli, u ham xususiy ajrim chiqarish shaklida amalga oshiriladi.

9.1. Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksining (bundan buyon matnda JPK deb yuritiladi) 15 va 321-moddalari talablariga koʻra sud, prokuror, tergovchi va surishtiruvchi jinoyat alomatlari topilgan har bir holda, oʻz vakolatlari doirasida jinoyat ishini qoʻzgʻatishlari, jinoiy hodisani, jinoyat sodir etishda aybdor boʻlgan shaxslarni aniqlash va ularni jazolash uchun qonunda nazarda tutilgan barcha choralarni koʻrishlari shart.

Bunda JPKning 322-moddasiga muvofiq jinoyat belgilari mavjudligini koʻrsatuvchi har qanday maʼlumotlar jinoyat ishini qoʻzgʻatish uchun asos boʻlishi mumkin. Ushbu normaga koʻra jinoyat ishini qoʻzgʻatish uchun:

9.3. JPK 331-moddasining talablariga muvofiq jinoyat ishini qoʻzgʻatish toʻgʻrisidagi ajrimda: ishni qoʻzgʻatish uchun sabab va asoslar; Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining jinoyat ishi qoʻzgʻatilgan jinoyatni nazarda tutuvchi moddasi; ishni oʻz yurituviga oluvchi mansabdor shaxs koʻrsatiladi.

9.4. Agar mansabdor shaxslarning harakatlarida jinoyat alomatlari ishni sud muhokamasiga tayyorlash bosqichida aniqlangan boʻlsa, sudlar XPK 43-moddasining oltinchi qismiga muvofiq ushbu ishda prokurorni ishtirok etishga jalb etishlari kerak.

9.5. JPK 336-moddasining 1-bandiga muvofiq jinoyat ishini qoʻzgʻatish toʻgʻrisidagi ajrim chiqarilganidan keyin sud jinoyat ishini dastlabki tergov yuritish uchun prokurorga yuboradi.

JPKning 346-moddasi bilan hududiy jihatdan tergovga tegishlilikning umumiy qoidasi belgilangan boʻlib, unga muvofiq jinoyat qayerda sodir etilgan boʻlsa, jinoyat ishi oʻsha tuman (shahar) tergovchisining tergoviga tegishli boʻladi. Shu bilan birga yuqori turuvchi prokurorning farmoyishiga asosan dastlabki tergov hududiy jihatdan tergovga tegishlilik qoidalaridan qati nazar, olib borilishi ham mumkin.

9.7. Jinoyat ishi qoʻzgʻatish toʻgʻrisidagi xususiy ajrim ustidan XPK 152-moddasining uchinchi qismiga muvofiq shikoyat qilish mumkin.

10. XPK xususiy ajrim chiqarilishi mumkin boʻlgan aniq paytni belgilamaydi, shuning uchun u xoʻjalik sud ishlarini yuritishning har qanday bosqichida va xoʻjalik sudining har qanday instansiyasida chiqarilishi mumkin.

10.2. Xususiy ajrimni (qarorni) chiqarishning protsessual asosi sifatida XPKning 152-moddasi, MJtK yoxud JPKning tegishli moddalari koʻrsatilishi lozim.

10.3. Xususiy ajrim shakli va mazmuni boʻyicha XPKning 151-moddasi talablariga muvofiq boʻlishi lozim. Shu bilan birga, shaxsni maʼmuriy javobgarlikka tortish, jinoyat ishini qoʻzgʻatish bilan bogʻliq boʻlgan xususiy ajrimlarni chiqarishda tegishli kodekslarda (MJtK, JPK) nazarda tutilgan bunday protsessual hujjatlarning shakliga nisbatan qoʻyilayotgan talablar inobatga olinishi kerak.

1) Oʻzbekiston Respublikasi Oliy xoʻjalik sudi Plenumining 1998-yil 9-apreldagi 72-sonli qarorining 2 - 5.2, 6.2, 6.3, 6.6 - 10-bandlari;