OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI MEHNAT VA AHOLINI IJTIMOIY MUHOFAZA QILISH VAZIRINING

Maishiy xizmat koʻrsatish xodimlari uchun mehnatni muhofaza qilish qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida

Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2013-yil 24-mayda roʻyxatdan oʻtkazildi, roʻyxat raqami 2458]

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2000-yil 12-iyuldagi 267-son “Mehnatni muhofaza qilishga doir meʼyoriy hujjatlarni qayta koʻrib chiqish va ishlab chiqish toʻgʻrisida”gi (Oʻzbekiston Respublikasi Hukumati qarorlarining toʻplami, 2000-y., 7-son, 39-modda) va 2010-yil 20-iyuldagi 153-son “Mehnatni muhofaza qilish boʻyicha normativ-huquqiy bazani yanada takomillashtirish toʻgʻrisida”gi (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2010-y., 28-29-son, 234-modda) qarorlariga muvofiq buyuraman:

1. Maishiy xizmat koʻrsatish xodimlari uchun mehnatni muhofaza qilish qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.

Oʻzbekiston Respublikasi mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirining 2013-yil 14-maydagi 32-B-son buyrugʻiga
ILOVA

Maishiy xizmat koʻrsatish xodimlari uchun mehnatni muhofaza qilish

QOIDALARI

Mazkur Qoidalar maishiy xizmat koʻrsatish xodimlari uchun mehnatni muhofaza qilish tartibini belgilaydi.

(muqaddima Oʻzbekiston Respublikasi kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirining 2025-yil 22-dekabrdagi 25-2025/B-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3754, 12.01.2026-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 14.01.2026-y., 10/26/3754/0042-son)

I bob. Umumiy qoidalar

1. Mazkur Qoidalar maishiy xizmat koʻrsatish faoliyati bilan shugʻullanuvchi barcha tashkilotlarga (bundan buyon matnda tashkilot deb yuritiladi) taalluqlidir.

2. Mazkur Qoidalar binolarni va inshootlarni loyihalash, qurish va qayta qurishda, sexlarni texnik jihozlash va qayta jihozlashda, texnologik jarayonlar hamda uskunalardan foydalanish va taʼmirlashda hisobga olinishi lozim.

3. Mazkur Qoidalar texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar, shaharsozlik normalari va qoidalari, sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlari talablari bajarilishi shart ekanligini istisno etmaydi.

(3-band Oʻzbekiston Respublikasi kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirining 2025-yil 22-dekabrdagi 25-2025/B-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3754, 12.01.2026-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 14.01.2026-y., 10/26/3754/0042-son)

4. Tashkilotlarda mehnatni muhofaza qilish boʻyicha xavfsizlikka oid normativ-huquqiy hujjatlarga rioya etilishi ustidan davlat nazorati bunga maxsus vakolat berilgan davlat organlari tomonidan, jamoatchilik nazorati esa mehnat jamoalari va kasaba uyushmasi tashkilotlari tomonidan mehnatni muhofaza qilish boʻyicha vakillar tomonidan amalga oshiriladi.

II bob. Xavfsizlikka qoʻyiladigan umumiy talablar

1-§. Mehnatni muhofaza qilish xizmatini tashkil etish

5. Mehnatni muhofaza qilish borasidagi ishlarni tashkil qilish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 24-dekabrdagi 819-son qarori bilan tasdiqlangan Tashkilotlarda mehnatni muhofaza qilish ishlarini hamda mehnatni muhofaza qilish xizmati faoliyatini tashkil etish tartibi toʻgʻrisidagi nizom talablariga muvofiq amalga oshiriladi.

(5-band Oʻzbekiston Respublikasi kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirining 2025-yil 22-dekabrdagi 25-2025/B-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3754, 12.01.2026-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 14.01.2026-y., 10/26/3754/0042-son)

6. Tashkilotlarda quyidagi asosiy hujjatlar ishlab chiqilishi va tasdiqlanishi lozim:

mehnat sharoitlari va mehnatni muhofaza qilish ishlarini yaxshilash, sanitariya-sogʻlomlashtirish chora-tadbirlari boʻyicha boʻlimni oʻz ichiga olgan jamoaviy shartnoma;

tasdiqlangan mehnat sharoitlarini baholash va ish oʻrinlarini attestatsiya qilish uslubiga muvofiq ish oʻrinlarini attestatsiya qilish kartalari;

mehnatni muhofaza qilish xizmatining choraklik ish rejalari;

xodimlar va muhandis-texnik xodimlarni oʻqitish, yoʻl-yoʻriq berish va bilimlarini sinovdan oʻtkazish dasturlari;

mehnatni muhofaza qilish boʻyicha maʼmuriy-jamoatchilik nazoratini yuritish jurnali (uch bosqichli nazorat);

xodimlarga yongʻinga qarshi yoʻl-yoʻriq berish va yongʻin-texnikaviy minimum mashgʻulotlarini oʻtkazish dasturi;

har bir kasb va ish turlari boʻyicha mehnatni muhofaza qilish yoʻriqnomalari.

7. Oʻzbekiston Respublikasi “Mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi Qonunining 12-moddasiga muvofiq ishlab chiqarish faoliyatini amalga oshiruvchi, xodimlarining soni ellik kishi va undan ortiq boʻlgan har bir tashkilotda mehnatni muhofaza qilish talablariga rioya etilishini taʼminlash, ularning bajarilishi ustidan nazoratni amalga oshirish maqsadida mehnatni muhofaza qilish xizmati tashkil etiladi yoki mehnatni muhofaza qilish boʻyicha tegishli tayyorgarlikka ega boʻlgan mutaxassis lavozimi joriy etiladi. Ellikta va undan ortiq transport vositasi mavjud boʻlgan tashkilotda yoʻl harakati xavfsizligi xizmati ham tashkil etiladi yoki yoʻl harakati xavfsizligi boʻyicha mutaxassis lavozimi joriy etiladi.

Xodimlarning soni ellik nafardan kam boʻlgan tashkilotda mehnatni muhofaza qilish xizmatini tashkil etish yoki mehnatni muhofaza qilish boʻyicha mutaxassis lavozimini joriy etish toʻgʻrisidagi qaror ish beruvchi tomonidan mazkur tashkilot faoliyatining oʻziga xos xususiyati hisobga olingan holda qabul qilinadi.

(7-band Oʻzbekiston Respublikasi kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirining 2025-yil 22-dekabrdagi 25-2025/B-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3754, 12.01.2026-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 14.01.2026-y., 10/26/3754/0042-son)

8. Mehnatni muhofaza qilish xizmati va yoʻl harakati xavfsizligi xizmati tashkilotning mustaqil tarkibiy boʻlinmalari boʻlib, ular bevosita tashkilot rahbariga boʻysunadi.

(8-band Oʻzbekiston Respublikasi kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirining 2025-yil 22-dekabrdagi 25-2025/B-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3754, 12.01.2026-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 14.01.2026-y., 10/26/3754/0042-son)

9. Mehnatni muhofaza qilish xizmatining mutaxassislari lavozim yoʻriqnomasiga binoan ularning majburiyatlari jumlasiga kiritilmagan boshqa ishlarni bajarishga jalb qilinishi mumkin emas.

10. Tashkilotlarda mehnat faoliyati bilan bogʻliq ravishda sodir boʻlgan baxtsiz hodisalar va boshqa jarohatlanishlarni tekshirish va hisobini yuritish Vazirlar Mahkamasining 1997-yil 6-iyundagi 286-son qarori bilan tasdiqlangan Ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarni va xodimlar salomatligining mehnat vazifalarini bajarish bilan bogʻliq boshqa xil zararlanishini tekshirish va hisobga olish toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

(10-band Oʻzbekiston Respublikasi kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirining 2025-yil 22-dekabrdagi 25-2025/B-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3754, 12.01.2026-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 14.01.2026-y., 10/26/3754/0042-son)

2-§. Xodimlarni oʻqitish, ularning bilimlarini sinovdan oʻtkazish va ularga yoʻl-yoʻriq berishni tashkil etish

11. Tashkilot xodimlari oʻz kasblari va ish turlari boʻyicha belgilangan tartibda oʻqishlari, ularning bilimlari sinovdan oʻtkazilishi va ularga yoʻl-yoʻriqlar berilishi kerak.

12. Xodimlarning mehnatni muhofaza qilish boʻyicha bilimlarini tekshirish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 24-dekabrdagi 819-son qarori bilan tasdiqlangan Mehnatni muhofaza qilish boʻyicha yoʻl-yoʻriqdan oʻtkazish, oʻqitish va bilimlarni tekshirish, malaka oshirish hamda qayta tayyorlash toʻgʻrisidagi nizom talablariga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

(12-band Oʻzbekiston Respublikasi kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirining 2025-yil 22-dekabrdagi 25-2025/B-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3754, 12.01.2026-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 14.01.2026-y., 10/26/3754/0042-son)

13. Ishlarni texnologik reglament boʻyicha xavfsiz yuritish yoʻriqnomalari Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 24-dekabrdagi 819-son qarori bilan tasdiqlangan Mehnatni muhofaza qilish boʻyicha yoʻriqnomalarni ishlab chiqish toʻgʻrisidagi nizom talablariga muvofiq ishlab chiqiladi hamda tashkilot xodimlarini va ish joylarini ushbu yoʻriqnomalar bilan taʼminlash tashkilot rahbariyati zimmasiga yuklatiladi.

(13-band Oʻzbekiston Respublikasi kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirining 2025-yil 22-dekabrdagi 25-2025/B-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3754, 12.01.2026-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 14.01.2026-y., 10/26/3754/0042-son)

3-§. Xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari

14. Tashkilotlar GOST 17.2.3.02-78 “Tabiatni muhofaza qilish. Atmosfera. Sanoat korxonalari zararli moddalarining yoʻl qoʻyiladigan chiqarishlarini oʻrnatish qoidalari” boʻyicha xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari, ularning tavsifi, yuzaga kelish manbalari, xodimlarga taʼsir qilish xususiyatlari va salomatlik uchun xavflilik darajasi va kelgusidagi oqibatlari toʻgʻrisida toʻliq va xolisona maʼlumotga ega boʻlishi lozim.

15. Ish joylaridagi ishlab chiqarish muhiti hamda xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar ishlab chiqarish muhitining fizik, kimyoviy, radiologik, mikrobiologik va mikroiqlim oʻlchovi natijalari, shuningdek mehnat sharoitlarini attestatsiya qilish orqali belgilanishi lozim.

16. Yangi zararli moddalar paydo boʻlishiga yoki xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari yoʻqolishiga olib keladigan texnologik jarayonlar oʻzgarganda xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari toʻgʻrisidagi maʼlumotlarga tashkilot rahbari tomonidan tegishli oʻzgartirishlar kiritilishi lozim.

4-§. Oʻta xavfli kasblar va ishlar roʻyxati

17. Tashkilotlar oʻta xavfli sharoitda bajariladigan ishlar roʻyxatiga ega boʻlishlari lozim. Roʻyxatga xavfli moddalar bilan bajariladigan ishlar, balandlikda, ifloslangan havo va suv muhitida, yuqori harorat va namlik sharoitida bajariladigan ishlar, bugʻ va suv isitish qozonlari, yuk koʻtarish mexanizmlari, bosim ostida ishlaydigan sigʻimlar, elektr qurilmalarga xizmat koʻrsatish bilan bogʻliq ishlar hamda amaldagi tarmoq roʻyxatlariga muvofiq boshqa ishlar kiritilishi shart.

18. Barcha xodimlar oʻta xavfli ishlarni bajarish topshirigʻini olishdan oldin, mehnat muhofazasi boʻyicha yoʻl-yoʻriq olishlari va ishlarni xavfsiz bajarish usullarini oʻzlashtirishlari shart.

19. Oʻta xavfli ishlarni bajarish, faqat belgilangan tartibda rasmiylashtirilgan hujjat (naryad-ruxsatnoma)ga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

20. Tashkilot rahbariyati oʻta xavfli ishlarni rejalashtirish, tashkillashtirish va xavfsiz bajarish belgilangan talablarga muvofiq amalga oshirilishiga javobgardir.

5-§. Jamoaviy va yakka tartibdagi himoya vositalarini qoʻllash

21. Xodimlarni ishlab chiqarish muhitining xavfli va zararli ishlab chiqarish omillaridan himoya qilish jamoaviy va yakka tartibdagi himoya vositalaridan foydalanish orqali taʼminlanishi lozim.

22. Jamoaviy himoya vositalari xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari xonadagi barcha xodimlarga taʼsir qilgan taqdirda qoʻllanilishi shart va tashkilotni qurish yoki rekonstruksiya qilish loyihalariga kiritilishi lozim.

23. Jamoaviy himoya vositalariga quyidagilar kiradi:

ishlab chiqarish xonalari va ish joylarining havo muhitini normallashtirish vositalari (shamollatish va havo tozalash, isitish, havo haroratini, namligini bir xil meʼyorda saqlash va boshqalar);

ishlab chiqarish xonalari va ish joylarining yorugʻligini normallashtirish vositalari (yoritish asboblari, yorugʻlikdan himoya qilish moslamalari va boshqalar);

shovqindan, tebranishdan, elektr va statik toklar urishidan hamda qurilmalar yuzasini yuqori darajadagi haroratdan himoya qilish vositalari;

mexanik va kimyoviy omillarning taʼsiridan himoya qilish vositalari.

24. Jamoaviy himoya vositalari xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari barcha xodimlarga taʼsir qilganda qoʻllanishi shart va tashkilotlarni qurish yoki rekonstruksiya qilish loyihalariga kiritilishi lozim.

25. Jamoaviy himoya vositalari xavfli va zararli ishlab chiqarish omillarini ruxsat etilgan miqdorgacha kamaytirish imkonini bermagan hollarda yakka tartibdagi himoya vositalari qoʻllanilishi lozim. Bunday hollarda yakka tartibdagi himoya vositalarisiz xodimlarning ishga jalb qilinishi taqiqlanadi.

26. Yakka tartibdagi himoya vositalaridan foydalanadigan xodimlar ularning qoʻllanilishi, himoya xususiyatlari va amal qilish muddati toʻgʻrisidagi maʼlumotlarga ega boʻlishi lozim.

27. Tashkilotda quyidagilar taʼminlanishi shart:

yakka tartibdagi himoya vositalarining zarur miqdori va nomenklaturasi;

yakka tartibdagi himoya vositalarini qoʻllash va ulardan toʻgʻri foydalanish ustidan doimiy nazorat amalga oshirilishi;

yakka tartibdagi himoya vositalarining samaradorligi va sozligi tekshirilishi;

xavfli va zaharli moddalar bilan ishlashda foydalanilgan yakka tartibdagi himoya vositalarining dezinfeksiya qilinishi (bir marta qoʻllaniladigan himoya vositalari bundan mustasno).

28. Turli agressiv moddalar bilan ishlayotganda teri kasalliklarini oldini olish uchun profilaktik pasta va mazlardan foydalanish lozim.

29. Maishiy xizmat koʻrsatish xodimlari uchun maxsus kiyim, maxsus poyabzal va yakka tartibda himoyalanishning boshqa vositalarini bepul berishning namunaviy normalariga (roʻyxat raqami 2226, 2011-yil 10-may) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2011-y., 19-son, 195-modda) muvofiq xodimlar yakka tartibdagi himoyalanish vositalari bilan taʼminlanishi lozim.

6-§. Kasbiy tanlov

30. Tashkilotlarda tanlov oʻtkazilishi lozim boʻlgan kasblar va mutaxassisliklar roʻyxati boʻlishi lozim.

31. Xodimlar va ishlab chiqarish uchastkalarining rahbarlari tegishli maʼlumotga ega boʻlishlari lozim.

32. Bosim ostida ishlovchi asbob-uskunalarda, shuningdek xavfi yuqori boʻlgan ishlarda band boʻlgan xodimlar maxsus kurslarda tayyorgarlikdan oʻtgan va tegishli guvohnomaga ega boʻlishi shart.

33. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023-yil 14-iyuldagi 290-son qarori bilan tasdiqlangan Oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxslarning mehnatidan foydalanilishi taqiqlangan ogʻir ishlarning hamda zararli yoki xavfli mehnat sharoitlaridagi ishlarning roʻyxatiga muvofiq oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxslar ogʻir ishlarga hamda zararli va xavfli mehnat sharoiti mavjud ishlarga qabul qilinmasligi lozim.

(33-band Oʻzbekiston Respublikasi kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirining 2023-yil 29-noyabrdagi 81-2023/B-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3484, 18.12.2023-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 20.12.2023-y., 10/23/3484/0951-son)

(34-band Oʻzbekiston Respublikasi kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirining 2023-yil 29-noyabrdagi 81-2023/B-sonli buyrugʻiga (roʻyxat raqami 3484, 18.12.2023-y.) asosan oʻz kuchini yoʻqotgan — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 20.12.2023-y., 10/23/3484/0951-son)

7-§. Xodimlarning salomatligini nazorat qilish

35. Tashkilotlarda xodimlarning salomatligini nazorat qilish Xodimlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi nizom (roʻyxat raqami 2387, 2012-yil 29-avgust) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2012-y., 35-son, 407-modda) asosida amalga oshirilishi lozim.

36. Tashkilot rahbariyati, kasaba uyushmasi qoʻmitasi va sogʻliqni saqlash organlari bilan birgalikda har yili dastlabki (mehnat shartnomasini tuzayotganda) va davriy (mehnat faoliyati davomida) majburiy tibbiy koʻrikdan oʻtishi lozim boʻlgan xodimlarning roʻyxatini tuzishi hamda xodimlarning dastlabki (mehnat shartnomasini tuzayotganda) va davriy (mehnat faoliyati davomida) majburiy tibbiy koʻrikdan oʻtishini taʼminlashi lozim.

(36-band Oʻzbekiston Respublikasi kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirining 2025-yil 22-dekabrdagi 25-2025/B-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3754, 12.01.2026-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 14.01.2026-y., 10/26/3754/0042-son)

37. Majburiy tibbiy koʻriklar tashkilotga tibbiy xizmatlar koʻrsatuvchi davolash-profilaktika muassasalari tomonidan, ular boʻlmagan taqdirda esa tashkilot joylashgan yerdagi davolash-profilaktika muassasalari tomonidan oʻtkaziladi.

(37-band Oʻzbekiston Respublikasi kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirining 2025-yil 22-dekabrdagi 25-2025/B-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3754, 12.01.2026-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 14.01.2026-y., 10/26/3754/0042-son)

38. Ish beruvchi majburiy tibbiy koʻrikdan oʻtmagan yoxud majburiy tibbiy koʻrik natijalariga koʻra tibbiy komissiyalar tomonidan berilgan tavsiyalarni bajarishdan boʻyin tovlagan shaxslarni ishdan chetlashtirishi shart.

(38-band Oʻzbekiston Respublikasi kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirining 2025-yil 22-dekabrdagi 25-2025/B-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3754, 12.01.2026-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 14.01.2026-y., 10/26/3754/0042-son)

39. Davriy majburiy tibbiy koʻriklar oʻz vaqtida, sifatli oʻtkazilishi va ularning natijalariga koʻra tavsiyalar bajarilishi uchun javobgarlik tashkilot rahbariyati zimmasiga yuklanadi.

(39-band Oʻzbekiston Respublikasi kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirining 2025-yil 22-dekabrdagi 25-2025/B-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3754, 12.01.2026-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 14.01.2026-y., 10/26/3754/0042-son)

40. Xodimlarni sogʻligʻining holati tufayli ularga ruxsat etilmagan ishlarda ishlatish taqiqlanadi.

8-§. Sanitariya va gigiyenaga qoʻyiladigan talablar

41. Tashkilot xonalari va ish hududidagi harorati, nisbiy namlik, havoning harakatlanish tezligi va boshqalar GOST 12.1.005-88 “Ish hududining havosi. Umumiy sanitariya-gigiyenik talablari”ga muvofiq boʻlishi kerak.

42. Tashkilotning ishlab chiqarish xonalari quyidagi sanitariya qoidalariga muvofiq saqlanishi lozim:

xonalarning harorati, nisbiy namlik va havoning harakatlanish tezligi, ish joylaridagi ortiqcha issiqlik, bajarilayotgan ishning ogʻirlik darajasiga koʻra toifasi, yil mavsumi hisobga olingan holda belgilanishi;

ishlab chiqarish, sanitariya-maishiy, xom ashyo va tayyor mahsulotni saqlash xonalarining yorugʻligi QMQ 3.01.05-98 “Tabiiy va sunʼiy yoritish. Loyihalashtirish meʼyorlari”ga muvofiq boʻlishi hamda mehnat sharoitlarini yaratish uchun yetarli yorugʻlik kuchini taʼminlashi;

xonalarda yoritish asboblari chang toʻplanishiga imkoniyat bermaydigan konstruksiyaga ega boʻlishi, shuningdek singan taqdirda uning parchalari sochilib ketmasligi uchun yopiq boʻlishi.

43. Noqulay omillar taʼsiriga qarshi himoya tadbirlarini tuzishda samarali havo almashinuvi tizimini SHNQ 2.04.05-22 “Isitish, ventilyatsiya va konditsiyalash” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga muvofiq tashkil qilish lozim.

(43-band Oʻzbekiston Respublikasi kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirining 2025-yil 22-dekabrdagi 25-2025/B-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3754, 12.01.2026-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 14.01.2026-y., 10/26/3754/0042-son)

44. Ishlab chiqarish, sanitariya-maishiy, xom ashyo va tayyor mahsulotni saqlash xonalarini gigiyenik jihatdan toza saqlash va xodimlarning shaxsiy gigiyenasiga qoʻyiladigan talablar qonunchilik hujjatlarida belgilangan qoidalarga muvofiq boʻlishi lozim.

(44-band Oʻzbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son)

9-§. Tashkilot maydonlariga qoʻyiladigan xavfsizlik talablari

45. Tashkilot maydonlari va binolarining joylashuvi SHNQ 2.09.17-21 “Sanoat korxonalarining bosh rejalarini loyihalash” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga mos boʻlishi kerak.

(45-band Oʻzbekiston Respublikasi kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirining 2025-yil 22-dekabrdagi 25-2025/B-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3754, 12.01.2026-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 14.01.2026-y., 10/26/3754/0042-son)

46. Tashkilotlarda transport vositalarining va piyodalarning tashkilot hududida harakatlanish chizmasi ishlab chiqilgan va tasdiqlangan boʻlishi kerak.

47. Transport vositalari va piyodalarning harakatlanish chizmasi tashkilotlarning kirish, chiqish, ish uchastkalari va sexlarining koʻrinarli joylariga osib qoʻyilishi kerak.

48. Tashkilotning hududi koʻkalamzorlashtirilgan va suv quyish quvurlari tarmogʻi bilan taʼminlangan boʻlishi kerak.

49. Yozgi mavsumda yoʻlaklar va oʻtish joylariga suv sepilgan boʻlishi kerak.

50. Qishki mavsumda yoʻlaklar va oʻtish joylari qordan tozalanib, qum sepilgan hamda binolarning tomlari qordan va karnizlari esa muzlardan tozalab turilishi zarur.

51. Yoʻlovchilar uchun yoʻlak va tashkilotga kirish joyi tekis, kengligi kamida 1,5 m boʻlib, yon tomonlari devorcha va toʻsiqlarga ega boʻlishi kerak.

52. Tashkilotlarning hududi GOST 12.4.009-83 “Obyektlarni himoyalash uchun yongʻin texnikasi. Asosiy turlari. Joylashishi va xizmat koʻrsatilishi” talablariga mos keluvchi yongʻin oʻchirish vositalari bilan jihozlangan boʻlishi kerak.

53. Tashkilot hududi har kuni tozalanadigan, shuningdek dezinseksiya, dezinfeksiya va deratizatsiya qilib turiladigan axlat tashlanadigan idishlar boʻlishi lozim.

54. Hovlidagi hojatxonalar ozoda saqlanishi, muntazam dezinfeksiya qilinishi va sutkaning qorongʻi paytida yoritilgan boʻlishi kerak.

55. Tashkilotning hududi chegara boʻylab toʻsilgan boʻlishi va uning hududiga begonalarning kirishi cheklangan va nazorat ostiga olingan boʻlishi lozim.

56. Xodimlar uchun alohida chekish joylari belgilanib, maxsus idishlar qoʻyilishi va “Chekish joyi” degan yozuv bilan jihozlanishi kerak.

10-§. Bino va inshootlarga qoʻyiladigan xavfsizlik talablari

57. Ishlab chiqarish binolari va inshootlari SHNQ 2.09.02-23 “Korxonalarning ishlab chiqarish hamda maʼmuriy-maishiy bino va inshootlari. Loyihalash” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga muvofiq boʻlishi lozim.

(57-band Oʻzbekiston Respublikasi kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirining 2025-yil 22-dekabrdagi 25-2025/B-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3754, 12.01.2026-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 14.01.2026-y., 10/26/3754/0042-son)

58. Ishlab chiqarish binolarining havosidagi zararli moddalar miqdori SanQvaM 0294-11 “Ish joyidagi havodagi zararli moddalarning ruxsat etilgan miqdorining gigiyenik meʼyorlari” talablariga muvofiq boʻlishi lozim.

59. Muntazam ishlashga moʻljallangan ish joylarining nam xonalarida hamda issiq oʻtkazuvchi pollarida (betonli, gʻishtli, plitali va boshqalar) yogʻoch toʻshamalar va panjaralar yotqizilgan boʻlishi kerak.

60. Binoga transport vositalarining kirish joylari darvozalar va signal beruvchi asbob-uskunalar bilan jihozlangan boʻlishi lozim.

61. Darvoza tavaqalari darvozaning yopiq va ochiq holatida maxsus moslamalar bilan mustahkam tutib turilgan boʻlishi kerak.

62. Darvozalar balandligi foydalanilayotgan transport vositasining balandligidan kamida 0,2 m dan baland boʻlishi kerak.

63. Barcha ishlab chiqarish binolari va inshootlari bir yilda kamida ikki martadan (bahor va kuzda) tashkilot rahbari tayinlagan komissiya tomonidan texnik koʻrikdan oʻtkazilishi lozim. Texnik koʻrik xulosalari, topilgan nuqsonlarni bartaraf etish boʻyicha tadbirlar va muddati koʻrsatilgan dalolatnomalar bilan rasmiylashtirilishi kerak.

64. Xodimlar uchun xavf tugʻdiruvchi halokat tusidagi buzilishlar tezda bartaraf etilishi kerak. Xavfli hududlarda ishlash jarayonlari vaqtida halokat bartaraf etilgunga qadar toʻxtatib turilishi, shuningdek xizmat koʻrsatuvchi xodimlar xavfsiz joyga koʻchirilishi kerak.

65. Tashkilotning ishlab chiqarish xonalari va omborxonalari yongʻindan xabar beruvchi va yongʻinni bartaraf etuvchi avtomatik qurilmalar bilan jihozlangan boʻlishi lozim.

66. Kirish va chiqish yoʻllari turli jismlar va asbob-uskunalar bilan toʻsib qoʻyilmasligi kerak. Evakuatsiya chiqish yoʻllarining barcha eshiklari binodan chiqish yoʻnalishi boʻyicha ochilishi lozim.

11-§. Shamollatish va isitish tizimiga qoʻyiladigan talablar

67. Shamollatish va isitish tizimi SHNQ 2.04.05-22 “Isitish, ventilyatsiya va konditsiyalash” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga muvofiq boʻlishi lozim.

(67-band Oʻzbekiston Respublikasi kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirining 2025-yil 22-dekabrdagi 25-2025/B-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3754, 12.01.2026-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 14.01.2026-y., 10/26/3754/0042-son)

68. Oqimli shamollatishlarni tashqi havo tizimidan olish yerdan kamida 2 m balandlikda bajarilishi lozim.

69. Oʻtish joylarida joylashgan isitish jihozlari ruxsat etilgan oʻtish yoʻlaklarining enini kamaytirmasligi lozim.

70. Ish joylarida havo harorati yengil jismoniy ishda 21^oC, oʻrtacha ogʻir ishda 17^oC va ogʻir ishda 16^oC dan past boʻlmasligi kerak.

71. Xodimlarning isinishi uchun xonalardagi harorat 22^oC dan kam boʻlmasligi kerak.

72. Isinish xonalarigacha boʻlgan masofa binolarda joylashgan ish joylaridan 75 m dan va bino tashqarisidagi ish joylaridan esa 150 m dan koʻp boʻlmasligi kerak.

12-§. Shovqin va tebranishga qoʻyiladigan talablar

73. Ish joylarida, xonalarda va tashkilot hududida shovqin va tebranishning darajasi SanQvaM 0120-01 “Ish joylarida shovqinning yoʻl qoʻyilgan darajasining sanitariya meʼyorlari”, SanQvaM 0122-01 “Ish joylarida umumiy va lokal tebranishning sanitariya meʼyorlari”, GOST 12.1.003-89 “Shovqin. Umumiy xavfsizlik talablari” va GOST 12.1.012-90 “Tebranma. Umumiy xavfsizlik talablari”ga muvofiq boʻlishi kerak.

74. Ish joylarida shovqin va tebranish darajasi muntazam nazorat qilib turilishi kerak. Agarda u belgilangan meʼyorlardan yuqori boʻlsa, uni pasaytirish uchun quyidagi tadbirlar qoʻllanishi lozim:

detallarning zarbali harakatlarini zarbasiz harakatlarga, ilgarilama-qaytma harakatlarni aylanma harakatlarga oʻzgartirish;

shovqin chiqaruvchi agregat yoki uning ayrim qismlariga shovqinni toʻsuvchi qobiqlar oʻrnatish;

agregatdan chiqayotgan aerodinamik shovqinlarga qarshi samarali tovush soʻndirgichlar qoʻllash;

shovqinli uskunalarni (parraklar, kompressor) toʻsilgan xonalarda yoki ishlab chiqarish xonalaridan tashqarida joylashtirish;

tebranishni kamaytirish uchun, uning manbalari (elektr dvigatellar, parraklar va boshqalar) poldan va binoning boshqa konstruksiyalaridan izolyatsiyalangan mustaqil poydevorlarda yoki maxsus hisoblab chiqilgan amortizatorlarga oʻrnatilishi kerak.

75. Xonalarda shovqinni texnik vositalar bilan bartaraf etishning iloji boʻlmasa, eshitish aʼzolarini yakka tartibda himoya qiluvchi vositalardan va shovqinga qarshi kaskalardan foydalanish kerak.

13-§. Suv taʼminoti va oqova suvlarni chiqarib yuborish tizimiga qoʻyiladigan talablar

(13-paragrafning nomi Oʻzbekiston Respublikasi kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirining 2025-yil 28-noyabrdagi 21-2025/B-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3719, 06.12.2025-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 10.12.2025-y., 10/25/3719/1145-son)

76. Suv bilan taʼminlash va oqova suvlarni chiqarib yuborish tizimi SHNQ 2.04.01-22 “Binolarning ichki suv taʼminoti va oqova suvlarni chiqarib yuborish” talabiga mos kelishi kerak.

(76-band Oʻzbekiston Respublikasi kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirining 2025-yil 28-noyabrdagi 21-2025/B-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3719, 06.12.2025-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 10.12.2025-y., 10/25/3719/1145-son)

77. Tashkilotlarning ishlab chiqarish oqova suvlari tashqi oqova suvlarni chiqarib yuborish tizimiga yetib kelgunga qadar zararli moddalardan tozalanishi kerak.

(77-band Oʻzbekiston Respublikasi kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirining 2025-yil 28-noyabrdagi 21-2025/B-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3719, 06.12.2025-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 10.12.2025-y., 10/25/3719/1145-son)

78. Ichimlik suvidan foydalanish uchun suv quvuriga ulangan favvorachalar oʻrnatilishi va suv quvurlari boʻlmaganda, maxsus idishlarda qaynatilgan suv boʻlishi lozim.

79. Ichimlik suvi OʻzDSt 950-2011 “Ichimlik suvi. Gigiyenik talablar va sifatini nazorat qilish” talablariga javob berishi kerak.

80. Ichimlik suvining harorati 8^oC dan 20^oC gacha boʻlishi kerak.

81. Tashkilot hududidagi hojatxonalar issiq suv va oqova suvlarni chiqarib yuborish tizimiga ulangan boʻlishi lozim.

(81-band Oʻzbekiston Respublikasi kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirining 2025-yil 28-noyabrdagi 21-2025/B-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3719, 06.12.2025-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 10.12.2025-y., 10/25/3719/1145-son)

82. Tashkilotda oqova suvlarni chiqarib yuborish tizimi boʻlmaganda davlat sanitariya nazorati organlari bilan kelishilgan holda tashkilotda yer qatlamini ifloslantirmagan holda dushxonalardan va yuz-qoʻl yuvgichlardan suv oqmaydigan qurilmali axlat oʻralarining boʻlishiga ruxsat etiladi.

(82-band Oʻzbekiston Respublikasi kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirining 2025-yil 28-noyabrdagi 21-2025/B-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3719, 06.12.2025-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 10.12.2025-y., 10/25/3719/1145-son)

14-§. Yoritishga qoʻyiladigan talablar

83. Tashkilot hududi va ishlab chiqarish xonalarini tabiiy va sunʼiy yoritish SHNQ 2.01.05-24 “Tabiiy va sunʼiy yoritish” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga mos boʻlishi lozim.

(83-band Oʻzbekiston Respublikasi kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirining 2025-yil 22-dekabrdagi 25-2025/B-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3754, 12.01.2026-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 14.01.2026-y., 10/26/3754/0042-son)

84. Yoritish vositalari toza va soz holatda boʻlishi kerak. Yorugʻlik tushuvchi oynalarni yilida kamida ikki marotaba tozalash lozim.

85. Yorugʻlik tushadigan deraza va eshiklarni turli predmetlar bilan toʻsib qoʻymaslik kerak.

86. Sunʼiy yoritish umumiy va birlashgan tizim orqali amalga oshiriladi. Birgina mahalliy yoritishni qoʻllash taqiqlanadi.

87. Yoritish vositalari koʻzni qamashtirishidan saqlash uchun choralar koʻrilgan boʻlishi kerak.

88. Uchastka va xonalarda portlash boʻyicha xavfli gaz va changlar konsentratsiyasi yigʻilib qolishi ehtimoli boʻlsa, elektr yoritish tizimi xonadan tashqarida oʻrnatilishi kerak.

89. Xavflilik darajasi yuqori boʻlgan xonalarda kuchlanishi 36 V dan yuqori boʻlmagan koʻchma elektr yoritqichlar ishlatilishi kerak. Uskunalar va inshootlar (bunkerlar, quduqlar, bugʻlantirish kameralari, tunnellar va boshqalar)ning ichki sirtini yoritish uchun ishlatiladigan koʻchma elektr yoritqichlarning kuchlanishi 12 V dan oshmasligi kerak.

90. Koʻchirib yuriluvchi yoritqichlar shishali himoya qopqoqlari va metall toʻr bilan jihozlangan boʻlishi lozim. Ushbu yoritqichlar va boshqa koʻchirib yuriluvchi apparatlar uchun mis tolali egiluvchan kabel va elektr oʻtkazgichlar qoʻllanishi lozim.

91. Evakuatsiya yoʻlaklari va zinapoyalarda avariya yoritqichlari boʻlishi lozim.

92. Avariya yoritqichlari boshqa yoritqichlardan turi, oʻlchami va maxsus tushirilgan belgilari bilan ajralib turishi va vaqti-vaqti bilan changdan tozalanib turilishi lozim.

93. Avariya yoritish tarmoqlariga elektr energiya isteʼmolchilarining ulanishi taqiqlanadi. Avariya yoritilishlarining sozligi har chorakda kamida bir marta tekshirilishi lozim.

15-§. Maishiy imoratlarga qoʻyiladigan talablar

94. Tashkilotlarda maishiy va ovqatlanish xonalari hamda tibbiy punktlar boʻlishi kerak. Tashkilotlarning maishiy bino va xonalari SHNQ 2.09.02-23 Korxonalarning ishlab chiqarish hamda maʼmuriy-maishiy bino va inshootlari. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga mos kelishi lozim.

(94-band Oʻzbekiston Respublikasi kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirining 2025-yil 22-dekabrdagi 25-2025/B-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3754, 12.01.2026-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 14.01.2026-y., 10/26/3754/0042-son)

95. Kiyim almashtirish va yuvinish xonalari, ichimlik suvi taʼminoti qurilmalari, hojatxonalar va shu kabi qurilmalarning soni tashkilotning umumiy kontingent soni hisobiga olingan holda belgilanishi lozim.

96. Dushxonalar va hojatxonalardagi tarnovlar, kanallar, traplar, pissuarlar va unitazlar muntazam ravishda tozalanishi, yuvilishi va dezinfeksiya qilinishi lozim.

16-§. Atrof tabiiy muhitni muhofaza qilishga qoʻyiladigan talablar

97. Tashkilot atrof tabiiy muhitning (havo, tuproq, suv havzalari) ifloslanishiga va zararli omillarning tegishli normalardan ortiq darajada tarqalishiga olib kelmasligi lozim.

98. Tashkilotlarda ishlab chiqarish jarayonlarini amalga oshirishda atrof tabiiy muhitni chiqindilar (oqova suvlar, shamollatish tizimi chiqindilari va boshqalar) bilan ifloslanishi ehtimolini istisno etadigan sharoitlar taʼminlanishi lozim.

99. Tashkilotlarda chiqindilarni yigʻish uchun atrofi oʻralgan maxsus joy ajratilishi va chiqindilar uchun maxsus idishlar bilan taʼminlanishi va ushbu idishlar boʻshatilgandan soʻng xlorli ohak eritmasi bilan dezinfeksiya qilinishi va yuvilishi kerak.

17-§. Mehnat va dam olishga qoʻyiladigan talablar

100. Xodimlarning ish vaqti, shu jumladan qisqartirilgan ish vaqti, dam olish va tanaffuslar vaqti tashkilotlar tomonidan qonunchilik hujjatlariga muvofiq belgilanadi.

(100-band Oʻzbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son)

III bob. Ishlab chiqarish (texnologiya) jarayonlariga qoʻyiladigan talablar

1-§. Umumiy talablar

101. Texnologik jarayonlarni amalga oshirishda ish bajaradigan dastgoh va mexanizmlar ketma-ketligi blokirovka tizimi bilan taʼminlangan boʻlishi zarur. Avariya holatida biror bir mexanizm toʻxtab qolsa, barcha dastgoh va mexanizmlarning toʻxtashi nazarda tutilgan boʻlishi kerak.

102. Uskuna va avtomatlashtirilgan tarmoqlarda ular ishga tushirilganligini bildiruvchi ovozli va yorugʻlik signallari boʻlishi kerak. Signal elementlari (elektr qoʻngʻiroq va oʻchib-yonuvchi lampa) mexanik buzilishlardan himoyalangan boʻlib, xizmat koʻrsatuvchi xodimlar eshitadigan darajada boʻlishi lozim.

103. Liniyani toʻxtatgandan soʻng, ovozli va yorugʻlik signali bermasdan uni ishga tushirish taqiqlanadi.

104. Texnologik jarayonlar soz asbob-uskunalar va nazorat-oʻlchash asboblari, himoya toʻsiqlari, blokirovkalar hamda ishga tushiruvchi apparatlari mavjud boʻlgan taqdirda amalga oshirilishi lozim.

2-§. Yongʻin va portlashga qoʻyiladigan xavfsizlik talablari

105. Ishlab chiqarish jarayonlari yongʻin va portlash xavfsizligi, ularni rejalashtirishda, tashkillashtirishda va olib borishda GOST 12.1.033-81 “Mehnat xavfsizligi standartlari tizimi. Yongʻin xavfsizligi. Atamalar va taʼriflar”ga va mazkur Qoidalarga muvofiq taʼminlanishi lozim.

(105-band Oʻzbekiston Respublikasi kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirining 2025-yil 22-dekabrdagi 25-2025/B-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3754, 12.01.2026-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 14.01.2026-y., 10/26/3754/0042-son)

106. Ishlab chiqarish jarayonlarini amalga oshirishda yongʻinlar, portlashlar, avariyalar, zaharlanishlar sodir boʻlishi hamda atrof muhit uning chiqindilari (oqova suvlari, shamollatish chiqindilari va boshqalar) bilan ifloslanishi ehtimolini istisno etadigan sharoitlar taʼminlanishi lozim.

107. Ishlab chiqarish binolari va xonalari dastlabki yongʻinni oʻchirish vositalari bilan taʼminlangan boʻlishi shart.

108. Shamollatish tizimi yongʻindan darak beruvchi signalizatsiya bilan birlashtirilgan boʻlishi kerak.

109. Yongʻin suv manbai yoʻlaklari hamda yongʻinni oʻchirish vositalariga boradigan yoʻlaklar doimo boʻsh boʻlishi kerak.

110. Portlashning oldini olish uchun mashina va agregatlarning ishqalanuvchi qismlarini qizib ketishiga yoʻl qoʻymaslik lozim.

111. Aralashganda portlovchi modda hosil qilishi lozim boʻlgan gazlarni umumiy kollektorga chiqarish taqiqlanadi.

112. Kollektordan chiqadigan suyuqlik miqdori va inersiya natijasida statik tok hosil boʻlishini hisobga olgan holda kollektor sim orqali yerga ulanishi kerak.

113. Ishlab chiqarish binolariga (omborxona, sex, laboratoriya, uchastka va boshqa) yongʻin xavfsizligi xizmati bilan kelishilgan yongʻin xavfsizligi boʻyicha yoʻriqnoma ishlab chiqilishi va koʻrinadigan joyga osib qoʻyilishi lozim.

114. Sexlarda (boʻlimlarda, omborxonalarda, ustaxonalarda, laboratoriyalarda va boshqa ish uchastkalarda) yongʻin xavfsizligini taʼminlash boʻyicha, shuningdek yongʻin oʻchirish anjomlarining soz holda boʻlishiga shu boʻlinmalarning boshliqlari yoki boshliq vazifasini bajaruvchi xodimlari masʼuldir.

115. Yongʻin va portlash xavfi boʻlgan ishlab chiqarish binolari yongʻindan xabar beruvchi va yongʻinlarni bartaraf etuvchi avtomatik qurilmalar bilan jihozlangan boʻlishi lozim.

116. Yongʻinga qarshi suv havzalari doimo soz holatda, ichidagi suv hajmi yongʻinni oʻchirish uchun yetarli boʻlishi kerak. Suv havzalarining ishga yaroqliligi yiliga kamida ikki marotaba, bahor va kuz mavsumlarida tekshirilishi lozim.

117. Qoʻlda yasalgan, avtomatika tizimi nosoz boʻlgan yoki yongʻin xavfsizligi talablariga javob bermaydigan maishiy isitish asboblaridan foydalanish taqiqlanadi.

3-§. Elektr qurilmalariga qoʻyiladigan xavfsizlik talablari

118. Tashkilotlarda elektr qurilmalarini oʻrnatish va ulardan foydalanishda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 11-noyabrdagi 712-son qarori bilan tasdiqlangan Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalari va Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalari talablariga rioya qilinishi kerak.

(118-band Oʻzbekiston Respublikasi kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirining 2025-yil 22-dekabrdagi 25-2025/B-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3754, 12.01.2026-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 14.01.2026-y., 10/26/3754/0042-son)

119. Elektr energiyasidan foydalanishda tashkilot rahbarining buyrugʻi bilan muhandis-texnik xodimlardan elektr xoʻjaligi uchun javobgar xodim tayinlangan boʻlishi va bu xodim elektr xavfsizligi boʻyicha tegishli malaka guruhiga ega boʻlishi lozim.

120. Elektr xoʻjaligi uchun masʼul xodim kuchlanishi 1000 V va undan yuqori boʻlgan elektr uskunalarga xizmat koʻrsatishi uchun elektr xavfsizligi boʻyicha V malaka guruhiga, kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan elektr uskunalarga xizmat koʻrsatish uchun esa IV malaka guruhiga ega boʻlishi talab etiladi. Masʼul xodim davriy ravishda va oʻrnatilgan tartibda elektr xavfsizligi boʻyicha tashkilotda tuzilgan komissiyada bilim sinovidan oʻtishi shart.

121. Elektr toki oʻtkazuvchi qismlar, taqsimlovchi qurilmalar, apparatlar va oʻlchash asboblari, shuningdek turli saqlovchi qurilmalar, rubilniklar va boshqa ishga tushiruvchi apparatlar va moslamalar yonmaydigan qilib montaj qilinishi lozim.

122. Yuqori namlik va issiqlik ajralib chiquvchi xonalarda elektr yoritqichlar namlikdan va elektr dvigatellari esa suyuqlik sachrashidan himoyalangan boʻlishi shart.

123. Taqsimlovchi qurilmalar izolyatsiyasining qarshiligi va chidamliligi tekshirib turilishi lozim.

124. Ishlab chiqarish va maishiy xonalarda qoʻllanuvchi lyuminessent yoritqichlar yopiq holda, namlik va chang oʻtkazmaydigan maxsus armatura bilan qoplanishi lozim.

125. Kabellar va elektr oʻtkazgichlarning izolyatsiyasi, tashqi birikmalar, elektr tokdan himoyalovchi yerga ulangan simlar, elektr dvigatellarning ishlash rejimi koʻrikdan oʻtkazilishi va asboblar bilan oʻlchash orqali tekshirilib turilishi lozim.

126. Tok uzatilmaganligi sababli uskuna toʻxtatilgan hollarda elektr dvigatellar oʻchirilishi kerak.

127. Elektr apparatlari va agregatlarining nolga va yerga ulash simlarining butunligi kamida olti oyda bir marta tekshirilishi lozim. Tekshirish natijalari dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi.

128. Kam quvvatli elektr lampalari va asboblarini kattaroq quvvatlilariga almashtirish tarmoq uchun yoʻl qoʻyiluvchi yuklanishni hisobga olgan holda elektr xoʻjaligi uchun masʼul xodimning ruxsati bilan amalga oshirilishi lozim.

129. Bitta elektr shtepseliga bir nechta isteʼmolchilarni ulash taqiqlanadi.

130. Changlarning statik elektr razryadlaridan alangalanib ketmasligi uchun mashinalarning gʻiloflari, uning asosiy vallari va havo quvurlari yerga ulangan boʻlishi lozim.

131. Havo quvurlarining filtrlari mayda katakli metall toʻrlar bilan oʻralgan va yerga ulangan boʻlishi lozim.

132. Tashkilotning barcha turdagi binolari yashin qaytargichlar oʻrnatilgan holda toʻgʻridan-toʻgʻri yashin urishidan himoyalangan boʻlishi lozim.

133. Yashin qaytargichlar har yili bahorda tekshirilib turilishi va nosozliklari bartaraf etilishi lozim.

134. Momaqaldiroq vaqtida elektr oʻlchashlarni amalga oshirish taqiqlanadi.

4-§. Birlamchi materiallar, yarim mahsulot va chala tayyor mahsulotlar, tayyor mahsulot va chiqindilarni saqlash va transportda tashishga qoʻyiladigan xavfsizlik talablari

135. Omborxonaning devorlari boʻylab oʻralgan har bir javonda olti taxlamgacha boʻlgan miqdorda xom ashyo, yarim tayyor va tayyor mahsulotlarni saqlash lozim. Taxlamlar oraligʻidagi masofa 0,5 m dan, yon tomon maydonlardagi taxlamlar bilan oraligʻi esa 1,5 m dan kam boʻlmasligi kerak.

136. Chiqindilarni inventarizatsiya qilish, shuningdek ularning turlari boʻyicha xavflilik darajasini belgilash lozim.

137. Chiqindilarni ruxsat etilmagan joylarda saqlash, qayta ishlash va koʻmib tashlash taqiqlanadi.

138. Tashkilotlarda chiqindilar bilan ishlashga oid yoʻriqnomalar ishlab chiqilgan boʻlishi lozim.

139. Ikkilamchi xom ashyolar tashkilotga infeksiyaga qarshi dorilangan va bogʻlamlarga oʻralgan holda qabul qilinishi kerak.

140. Ikkilamchi xom ashyo bogʻlamlarini yopiq omborxonalarda yoki qattiq qoplamali soyabonli maydonlarda saqlash lozim.

141. Ochiq saqlash maydonlari atrof hududiga nisbatan 0,2 m dan kam boʻlmagan holda baland va 0,5 m dan kam boʻlmagan holda yonmaydigan devor bilan oʻralgan boʻlishi kerak.

142. Ikkilamchi xom ashyo taxlamlari balandligi 5 m dan va har bir taxlam oʻlchami 0,25 x 0,15 m dan oshmasligi kerak.

143. Quti va qoplardagi yuklar omborxonada agʻanamaydigan va surilib ketmaydigan qilib ustma-ust taxlangan boʻlishi lozim. Qoʻlda taxlanganda uning balandligi 3 m dan, yuk koʻtarish mexanizmi yordamida taxlanganda esa 6 m dan oshmasligi lozim. Eng yuqoridagi qop bilan ship orasidagi masofa kamida 1 m boʻlishi lozim.

144. Chiqindilarni yigʻish joyi sexlardan kamida 50 m uzoqlikda boʻlishi lozim.

145. Yuk saqlanadigan omborxona va maydonchalar hududining kirish joylarida transport vositalarning harakat yoʻnalishi hamda yuklarni ortish va tushirish joylari koʻrsatilgan sxemalar osib qoʻyilgan boʻlishi lozim.

146. Kimyoviy moddalar maxsus jihozlangan binoda (omborxonada) kimyoviy taʼsir xususiyatiga koʻra bogʻliqligi boʻyicha alohida joylarda saqlanishi zarur. Omborxonalarda har xil kimyoviy moddalar birgalikda saqlanishi uchun ularning roʻyxati boʻlishi lozim.

IV bob. Ishlab chiqarish asbob-uskunalariga (qurilmalariga) qoʻyiladigan xavfsizlik talablari

1-§. Tikuvchilik xizmati koʻrsatishda qoʻyiladigan xavfsizlik talablari

147. Tikuvchilik tashkilotlarida foydalaniladigan uskunalarga umumiy xavfsizlik talablari GOST 12.2.003-91 “SSBT. Ishlab chiqarish uskunalari. Xavfsizlik umumiy talablari”ga muvofiq boʻlishi lozim.

148. Ishlab chiqarish binolarida ustki kiyim va bosh kiyimlar ishlab chiqarish va taʼmirlashda 1 ish joyi uchun 6-7 m² boʻlishi lozim.

149. Kiyimlarni bichish, burma solish, gofrirovkalashda 1 ish joyi uchun 12 m²va moʻynadoʻzlikda esa 8 m² boʻlishi kerak.

150. Tikuvchilik tashkilotlari ishlab chiqarish boʻlinmalarida ish joylarini tashkil etish GOST 12.2.061-81 “SSBT. Ishlab chiqarish uskunalari. Ish joylari xavfsizlik umumiy talablari”ga muvofiq boʻlishi lozim.

151. Ish joylarini tashkil etish ergonomik talablari GOST 12.2.032-78 “SSBT. Ishlarni oʻtirib bajarishda ish joylari. Umumiy ergonomik talablar “va GOST 12.2.033-78 “SSBT. Ishlarni tik turib bajarishda ish joylari. Umumiy ergonomik talablari”ga muvofiq boʻlishi lozim.

152. Binoda alohida joylashgan mashinalar va uskunalar oʻrtasidagi masofa texnologik loyihalash normalariga muvofiq boʻlishi hamda 0,6 dan 1,5 m gacha boʻlishi lozim.

153. Tikish agregatlari uchun uskunalar ishchi tomonidan oʻrtasidagi masofa 3 m dan oshmasligi lozim.

154. Mashina, apparat va boshqa uskunalarning barcha xavfli joylari toʻsilgan boʻlishi lozim.

155. Barcha mashinalardagi qoʻshuv moslamasi konstruktiv toʻsiqlarning tashqi tomonida boʻlishi kerak.

156. Uskunalarni tozalash, moylash va koʻzdan kechirish mashina toʻliq toʻxtagandan soʻng amalga oshirilishi lozim. Harakatdagi uskunalarni taʼmirlash hamda tuzatish va ishchilarni nosoz uskunalarda ishlashi taqiqlanadi.

157. Matolarni oʻlchash va yaroqsizlarini ajratish mashinasi quyidagi talablarga javob berishi lozim:

oʻram ochish valiklarini mustahkamlashda podshipniklar tushib ketmasligi va oʻtkazuvchi qurilma cheklangan boʻlishi;

oʻlchovchi-yaroqsizliklarni aniqlash stollari mashinalarning stoli va material yuzasidan statik elektr zaryadlarni yoʻqotuvchi uskunalar bilan jihozlangan boʻlishi;

toʻxtatish tugmalari mashinada ishlovchi har ikkala ishchi oʻchirishi uchun bir xil masofada boʻlishi va mashina qoʻshilishidan ogohlantiruvchi tovushli va chiroqli signalizatsiya bilan jihozlangan boʻlishi.

158. Bichish mashinalari quyidagi talablarga javob berishi lozim:

lentasimon bichish mashinalari lenta uzilganda avtomatik harakatlanuvchi tormozli lentaushlagichlar, shuningdek elektr dvigatelni avtomatik ravishda toʻxtatuvchi moslama bilan taʼminlangan boʻlishi;

har bir lentali bichish mashinasida qaychilarni mexanik oʻtkirlash uchun moslamalar oʻrnatilgan boʻlishi;

lentali bichish mashinalar yuqori va pastki shkivi, shuningdek lentasi, ishchi qismidan tashqari, qoplama bilan qoplangan boʻlishi lozim;

yarim tayyor mahsulotlarni (mato, mato qirrasi, plyonka) harakatlanuvchi pichoq yordamida kesishga moʻljallangan barcha diskli va vertikal pichoqli bichish mashinalari ishlovchining qoʻlini jarohatlamaslik uchun pichoqlarining tepa qismi boshqariladigan boʻlishi;

almashtiriladigan shkivlar va lentali pichoqlarning toʻsiqlarida “Ishlayotganda ochmang”, “Xavfli” degan yozuvlar boʻlishi;

lenta ushlagichlari taʼminoti uchun uzatiladigan tok kuchlanishi 42 V dan oshmasligi lozim;

mashinalarga tok quvvati egiluvchan, pol sathidan 2,5 m balandlikda boʻlgan kabel boʻlishi va barcha tok keluvchi qismlar mustahkam qilib izolyatsiyalangan boʻlishi.

159. Tikuv mashinalari quyidagi talablarga javob berishi lozim:

barcha tikuv mashinalarida barmoqlarni igna suqilishidan himoyalovchi moslamalar oʻrnatilgan boʻlishi;

mashinalar ip tortuvchi, korpusdan ishchi tomon yuruvchi qismlari halqa bilan toʻsilgan boʻlishi;

rotatsion ip tortuvchi toʻsiq bilan yopilgan va uzilgan iplarni kesish uchun boshqariladigan pichoq bilan taʼminlangan boʻlishi;

tikuv mashinalarni ishchi stol qopqoqlari va qoʻshimcha platformalar tekis qoplanmaga ega boʻlishi;

elektrodvigatel vali, friksion mufta va kamarli oʻtkazgich oson olinuvchi toʻsiqlar bilan toʻsilgan boʻlishi;

ish stolining oyoqlarida vibratsiyani kamaytiruvchi qoplama boʻlishi;

ish stolining pedallarida rezinali qoplamalar oʻrnatilgan boʻlishi.

160. Dazmollovchi presslar quyidagi talablarga javob berishi lozim:

presslarni boshqarish sxemasi qoʻshish va oʻchirish knopkalari bilan jihozlangan boʻlishi;

qoʻshish va oʻchirish tugmalari bir tugma bosilganda ikkinchisiga tegib ketmaydigan boʻlishi va bir-biridan yetarlicha uzoqlikda boʻlishi;

presslarda nosozliklar yuz berganda va qoʻshilib ketganda ishlovchiga zarar yetishining oldini olish uchun himoya moslamalari boʻlishi;

presslarda kuchlanish paydo boʻlganda ogohlantiruvchi chiroqli signal oʻrnatilishi;

yuqori dazmollash yostiqchasining ishchi yuzasi pressni ochish vaqtida kuyishdan saqlanish va issiq ajralishini kamaytirish uchun ekranlashtirilgan boʻlishi;

bugʻ taqsimlovchi qurilma va quvurlarining ochiq joylardagi qismlari issiqlikdan izolyatsiyalangan yoki himoya qoplamasi bilan yopilgan boʻlishi.

161. Bugʻlovchi apparatlar quyidagi talablarga javob berishi lozim:

manometrda va suv oʻlchagichlar oynasida ruxsat etilgan bosim va suv miqdori toʻgʻrisida belgi boʻlishi va bugʻlovchi apparat qizib ketganda avtomatik ravishda tokdan oʻchadigan boʻlishi;

bugʻlovchi apparat himoya toʻsigʻining ishlovchi tomoni bugʻni oʻtkazmasligi;

bugʻ qozonida ortiqcha bosim yigʻilganda va bugʻni atmosferaga chiqarib yuborish uchun himoya klapani oʻrnatilgan boʻlishi.

162. Dazmollar va dazmollash stollari quyidagi talablarga javob berishi lozim:

dazmollarning elektr kontaktlari izolyatsiyalangan va yopiq qoplama bilan yopilgan boʻlishi;

dazmollar tok oʻtkazmaydigan va issiqlikni kam oʻtkazuvchi materialdan tayyorlangan hamda dazmollovchining qoʻlidan sirgʻanib tushib ketmaydigan qilib ishlangan boʻlishi;

dazmollar uchun tagliklar yonmaydigan va oʻziga issiqlikni kam oluvchi materialdan yasalishi, dazmollash stoli bilan bir xil balandlikda joylashishi hamda uch tomonida toʻsiqlari boʻlishi;

dazmollash stolidagi elektr oʻtkazgich kabellar gaz quvurlari orqali oʻtkazilishi;

shnurli elektr dazmollariga (rezina izolyatsiyali, koʻchma, yengil shnur) shlangli oʻtkazma orqali oʻtkazilishi, kronshteyn orqali dazmolga yuqoridan olib kelinishi, ish vaqtida dazmollash stoli ustida yotmasligi;

shnursiz dazmollardan foydalanilganda, tok keluvchi kontaktlar dazmol qutisi ichida yopiq holda boʻlishi;

dazmollash stolining barcha metall qismlari, shnursiz dazmollar tagliklari, rubilnik va kontakt qutisi qoplamasi, elektr oʻtkaziladigan gaz trubalari zaminlangan boʻlishi va toʻliq izolyatsiyalangan va zaminlangan qismlar bilan toʻqnashmaydigan shnurli elektr dazmol tagliklari istisno qilinishi mumkin.

163. Mexanik tozalagichlar quyidagi talablarga javob berishi lozim:

mexanik tozalagichning barcha bogʻlamlari va detallari, baraban ishchi qismidan tashqarida toʻsiq bilan yopilgan boʻlishi;

mexanik tozalagichlar statik elektr zaryadlaridan xalos qilish uskunasi bilan jihozlangan boʻlishi;

tozalagich va stol orasidagi oraliq masofa 5 mm dan oshmasligi;

mexanik tozalagichlarda changsizlashtirish va tozalagich hamda stol yuzasidagi chiqindilarni soʻruvchi ventilyatsion qurilma boʻlishi;

tozalagich ishlovchi tomondan oldinga qarab aylanishi.

164. Dazmollovchining ish joyi polida tokdan izolyatsiyalovchi qoplama yoki gilamcha boʻlishi lozim.

165. Igna bilan ishlovchilar barmoqlari hajmiga toʻgʻri keluvchi angishvonalar va ignalarni saqlash uchun moslamalar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim.

166. Yaroqsiz holga kelgan lentali pichoqlar oʻz vaqtida belgilangan joyga olib tashlanishi kerak.

2-§. Fotografiya ishlarini bajarishda qoʻyiladigan xavfsizlik talablari

167. Fotografiya tashkilotlarining binolari QMQ 2.08.02-96 “Jamoat binolari va inshootlari” va mazkur Qoidalar talablariga muvofiq boʻlishi lozim.

168. Rasmga tushirish zalining maydoni kamida 18 m²ni tashkil etishi lozim.

169. Fotomateriallarni qayta ishlash xonasining maydoni bitta laborantga kamida 10 m² ni tashkil etishi lozim.

170. Rasmlarni chop etish xonalari binoning ishlovchi mashinalar vibratsiyasi kamroq boʻlgan qismlariga joylashtirilishi va derazalarga yorugʻlikni toʻsuvchi pardalar oʻrnatilgan boʻlishi lozim.

171. Fotomateriallarni suyuqlik oqimi bilan yuvishda suv toshib ketmasligi uchun devorlarga keramik plita terilgan yorugʻroq xonalarda amalga oshirilishi lozim.

172. Yorugʻlik negativ materiallarni qayta ishlash xonalariga toʻgʻridan-toʻgʻri tushmasligi va mazkur xonalarning eshiklari tashqari tomonga ochilishi kerak.

173. Rasmga tushish xonasi ventilyatsiya va yoritish bilan jihozlangan maxsus kabina bilan jihozlangan boʻlishi zarur. Yoritish tugmasi kabina ichida joylashishi lozim.

174. Rasmlarni qayta ishlash xonasining poli qoplama bilan qoplangan va soz holatda boʻlishi kerak.

175. Fotomateriallarni qayta ishlash xonasi rasmga tushirish xonasidan alohida boʻlishi lozim. Xonada bir smenaga yetadiganidan ortiq ximikatlarni saqlash taqiqlanadi.

176. Zaharli moddalarni saqlash uchun yongʻindan himoyalangan va yopiladigan yoki plombalanadigan maxsus xona yoki shkaf (seyf) ajratilgan boʻlishi lozim.

177. Zaharli moddalar soʻrib oluvchi shakaflarda maydalanishi zarur, zaharli suyuqliklarni ogʻiz bilan tortish va hidlab koʻrish taqiqlanadi.

178. Eritmalarni tayyorlashda kimyoviy moddalar massasini oʻlchash uchun chini yoki plastmassa idishlaridan va pinset yoki qisqichdan foydalanish lozim.

179. Kislotani suvga aralashtirishda kislota suvga quyiladi. Bu ish soʻruvchi shkafda amalga oshirilishi lozim.

180. Oʻyuvchi ishqorlar va kuchli kislotalar (oltingugurt, azot, xlorid va boshqalar) ishlatish uchun faqat ishlatish konsentratsiyasida berilishi lozim. Ushbu moddalardan ishlatish konsentratsiyasi tayyorlash maxsus xonalarda va masʼul shaxs tomonidan amalga oshirilishi lozim.

181. Barcha mashinalar, apparatlar, dastgohlar qimirlamaydigan va tebranmaydigan holda mustahkam qilib oʻrnatilishi kerak.

182. Dastgoh va mashinalarning harakatlanuvchi ochiq qismlari toʻsilgan boʻlishi lozim.

183. Toʻsiq metalldan ishlangan, qattiq tuzilishga ega, mustahkam oʻrnatilgan, shuningdek ishlashda, tozalashda va taʼmirlashda foydalanish uchun qulay boʻlishi lozim.

184. Nosoz mashina va dastgohlarda, shuningdek olib tashlangan yoki nosoz holatdagi toʻsiqlarda ishlashga yoʻl qoʻyilmaydi.

185. Qoʻshuv mexanizmlari (qoʻshish tugmasi, pedali, rubilnigi) tasodifiy toʻqnashish, zarb va boshqalar natijasida oʻz-oʻzidan qoʻshilib ketmaydigan qilib oʻrnatilgan boʻlishi kerak.

186. Koʻchma lampa, sofit, projektorlarning shnurlari zirh bilan qoplangan yoki rezina shlang ichidan oʻtkazilgan boʻlishi lozim.

187. Elektr apparaturalari quyidagi talablarga javob berishi lozim:

ishlash chogʻida xavfsiz boʻlishi;

elektr tarmogʻidan tezda oʻchirilishi va yoqilishi;

uskuna va apparaturalardagi kuchlanish 220 V dan oshmasligi.

188. Elektr apparaturalar va elektr asboblarni ulashga moʻljallangan shtepselli birikmalarning tok oʻtkazuvchi qismlari izolyatsiyalangan va zaminlangan boʻlishi lozim.

189. Fotografiya tashkilotlari uskunalarining belgilangan normalarga muvofiq joylashtirilishi lozim.

190. Retushchilar stollari orasidagi masofa kamida 1,5 m boʻlishi kerak.

191. Fotografiya tashkilotlaridagi ish joylari GOST 12.2.032-78 “SSBT. Ishlarni oʻtirib bajarishda ish joylari. Umumiy ergonomik talablar” va GOST 12.2.033-78 “SSBT. Ishlarni tik turib bajarishda ish joylari. Umumiy ergonomik talablari”ga muvofiq boʻlishi lozim.

192. Stol va javonlarning ishchi yuzasi tekis, oʻnqir-choʻnqirsiz, yoriqlar va boshqa nuqsonlarsiz boʻlishi kerak.

193. Surʼatlarni koʻrinadigan qilish (proyavkalash), yuvish, boʻyash va fotomateriallarni qoʻshimcha ishlash joylari tortuvchi ventilyatsiya bilan jihozlangan boʻlishi lozim.

3-§. Hammom va kir yuvish xizmati koʻrsatishda qoʻyiladigan xavfsizlik talablari

194. Hammom va kir yuvish tashkilotlarining binolari QMQ 2.08.02-96 “Jamoat binolari va inshootlari” va mazkur Qoidalar talablariga muvofiq boʻlishi lozim.

195. Ish xonalarining deraza va pollari maydonining nisbati 1:8 dan, yordamchi xonalarda esa 1:12 dan kam boʻlmasligi lozim.

196. Kir yuvish xonalarining poldan shipgacha boʻlgan balandligi quyidagicha boʻlishi lozim:

bir smenada 500 kg gacha boʻlgan kirlarni yuvishda 3,6 m;

smenada 1000 kg dan 3000 kg gacha boʻlgan kirlarni yuvishda kamida 4,2 m;

197. Tashkilotlarning kir yuvish maydoni bir smenadagi kir yuvish unumdorligidan kelib chiqib belgilanishi lozim.

198. Kir yuvish tashkilotlari alohida xonalarining joylashishi texnologik jarayonning uzluksizligini taʼminlashi, kir va toza buyumlarning kesishmasligi va toʻqnashmasligini nazarda tutishi lozim.

199. Kir buyumlarni olish va tozalarini topshirish joylari alohida boʻlishi lozim.

200. 50 oʻringacha boʻlgan hammomlarda yechinish va kutish joylarini birlashtirmaslik kerak.

201. Bitta bugʻxonaning sigʻimi 10 kishigacha boʻlishi lozim.

202. Bugʻxonada oʻtirish uchun 1,2 x 0,5 m va yotish uchun 1,8 x 0,5 m yogʻoch kursilar boʻlishi lozim.

203. Bugʻxona polkalarining balandligi 1,8 m dan baland boʻlmasligi kerak.

204. Choʻmilish basseynlarining maydoni 300 m² dan kam boʻlmasligi va chuqurligi 1,5 m dan koʻp boʻlmasligi lozim.

205. Hammom va kir yuvish binolarida QMQ 2.04.05-97 “Tabiiy va sunʼiy yoritish” talablariga muvofiq boʻlishi lozim.

206. Bir qavatli binolarda pechli isitish tizimi oʻrnatilishiga ruxsat etiladi.

207. Smenada 500 kg gacha kir yuviladigan tashkilotlarda tabiiy tortuvchi ventilyatsiya, 1000 kg gacha kir yuviladigan tashkilotlarda esa markazlashgan ventilyatsiya oʻrnatilishi lozim.

208. Ishlatish uchun suv olish joylaridagi issiq suv harorati 50^oC — 75^oC dan ortiq boʻlmasligi lozim.

209. Choʻmilish basseynlaridagi suvni vaqti-vaqti bilan dezinfeksiya qilib turish kerak.

210. Dezinfeksiyalashda Dezinfeksiya stansiyalari, dezinfeksiya boʻlimlari, profilaktik dezinfeksiya boʻlinmalari, sanitariya-epidemiologiya stansiyalari xodimlari uchun mehnatni muhofaza qilish qoidalariga (roʻyxat raqami 2374, 2012-yil 21-iyun) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2012-y., 25-son, 283-modda) muvofiq amalga oshirilishi lozim.

211. Hammom va kir yuvish tashkilotlarining binolari yongʻin xavfsizligi talablariga koʻra quyidagi toifalarga boʻlinadi:

qabul qilish-saralash va quritish-dazmollash sexlari — V toifaga;

hammom va kir yuvish tashkilotlarining qozonxonalari — G toifaga;

kir yuvish sexi, xizmat koʻrsatuvchi xonalari va texnologik eritmalarni tayyorlash boʻlimlari — D toifaga.

212. Yengil alangalanuvchi va portlash xavfi mavjud boʻlgan moddalar bilan ishlashga yongʻinni oʻchirish vositalaridan foydalanish boʻyicha tegishli bilim va koʻnikmalarga ega boʻlgan shaxslarga ruxsat etiladi. Yengil alangalanuvchi suyuqliklar bilan ishlash va ularni saqlash yongʻin xavfsizligi boʻyicha GOST 12.1.004-91 “SSBT. Yongʻin xavfsizligi. Umumiy talablari”ga javob berishi lozim.

213. Kir yuvish tashkilotlarining maydoni 100 m² va undan ortiq boʻlgan quritish-dazmollash sexlari avtomatik yongʻin xavfsizligi signalizatsiyasi bilan jihozlanishi lozim.

214. Yuvish materiallari omborxonalari yonmaydigan materialli devorlar bilan toʻsilgan alohida xonalarga (otseklarga) boʻlingan va bir-biridan izolyatsiyalangan boʻlishi lozim. Har bir xonada bir xil turdagi yuvish vositalari saqlanishi kerak.

215. Yongʻin xavfi boʻlgan kir yuvish vositalarini (vodorod perikisi, sirka kislotasi) boshqa kir yuvish kukunlari va vositalari bilan birgalikda saqlash taqiqlanadi.

216. Toʻkilgan va sochilgan yuvish moddalari zudlik bilan tozalab olinishi va zararsizlantirilishi lozim.

217. Kir kiyim, choyshab, sochiq va boshqa buyumlarning (restoran, ovqatlanish va savdo shoxobchalarining buyumlari) oʻz-oʻzidan yonishini oldini olish uchun quyidagilar taʼminlanishi zarur:

kimyoviy vositalar bilan yogʻsizlantirish va birinchi navbatda yuvish;

dazmollangandan soʻng, toʻliq sovimaguncha zich qilib taxlamaslik;

metall javonlarda 20 kg gacha boʻlgan taxlamlarni saqlash;

ish tugagandan soʻng, barcha taxlamlarni soviganligiga ishonch hosil qilish uchun tekshirish;

yuvishga qadar moy (yogʻ) dogʻlari boʻlgan buyumlarni saqlash uchun alohida xona ajratish.

218. Hammom va kir yuvish tashkilotlarining elektr jihozlari texnik jihatdan soz boʻlishi va yongʻin xavfsizligi talablariga javob berishi lozim.

219. Elektr pechkalarda (kamenkalarda) yopiq tipdagi termoelektr isitgichlardan foydalanish zarur.

220. Elektr pechkalarining boshqaruv apparatlari bugʻxona bilan yonma-yon boʻlgan quruq xonada joylashtirilishi lozim.

221. Elektr pechkalardan foydalanishda quyidagilarga rioya qilish lozim:

pechka haroratini va nazorat qilish avtomatik qurilmalarining holatini tekshirib turish;

elektr pechkalarning izolyatsiyasi qarshiligini va zaminlanishini oʻlchab borish;

elektr isitish elementlari va kabellarini davriy ravishda yilida kamida bir marotaba tekshirib va nosozliklarini toʻgʻrilab borish;

pechka tashqi yuzasi haroratining qizib ketmasligini kuzatib borish.

Har bir seansdan soʻng, xizmat koʻrsatuvchi xodim pechkalar sozligini va saunalar yogʻoch konstruksiyalarini, ayniqsa, pechka yonidagilarni tekshirishi lozim.

222. Yuzaga kelgan xavfdan (elektr energiyasini oʻchishi, bugʻ bosimi oshishi va boshqalar) ogohlantirish uchun signal elementlari sifatida tovushli-chiroqli va rangli signalizatorlar qoʻllanilishi talab etiladi, bunda signal qurilmalari xizmat koʻrsatuvchi xodim tomonidan koʻrinadigan va eshitiladigan joyga oʻrnatilishi lozim.

223. Bugʻ va kondensat yetkazuvchi quvurlar, shuningdek mashina elementlarining harorati 60^oC dan yuqori, xizmat koʻrsatuvchi xodim tegishi mumkin boʻlgan yuzasi (ishchi yuzasidan tashqari) izolyatsiya qilingan, toʻsilgan va himoya ekranlari bilan yopilgan boʻlishi lozim.

224. Bak va reaktorlar nazorat-oʻlchash apparaturalari (distansion termometr, daraja oʻlchagich, manometr, suv oʻlchagich), shuningdek normadan oshish yoki tushib ketish holati yuzaga kelganda tovushli va chiroqli signalizatsiya bilan jihozlangan boʻlishi va baklar zich yopiladigan qopqoqli boʻlishi lozim.

225. Baklarda quyuvchi va ortiqcha suyuqlikni oqova suvlarni chiqarib yuborish tizimiga yoki maxsus bakka oqizuvchi qurilma boʻlishi lozim. Yuvish materiallarini aralashtirish mexanik aralashtirgich yoki markazdan qochuvchi aylanma nasos yordamida amalga oshirilishi va nasoslar soz holatda boʻlishi lozim.

(225-band Oʻzbekiston Respublikasi kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirining 2025-yil 28-noyabrdagi 21-2025/B-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3719, 06.12.2025-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 10.12.2025-y., 10/25/3719/1145-son)

226. Baklar ustida tortuvchi ventilyatsiya joylashtirilishi lozim.

227. Koʻpik va yuvish vositalari yuza qismini tezda soʻndirish uchun sprinkler qurilmali quvurlar oʻrnatilishi lozim.

228. Bugʻ liniyalarida takroran avariya klapanlari oʻrnatilgan boʻlishi lozim. Bu klapan xonaga kirish joyida joylashgan boʻlishi kerak.

229. Koʻpikni soʻndirish sprinkler qurilmasi joʻmragi bakdan 3 m dan kam boʻlmagan masofada joylashtirilishi lozim.

230. Baklar soviganidan soʻng, koʻrikdan oʻtkazilishi va tozalanishi lozim.

231. Kimyoviy moddalarni yuklash uchun bakda qulay koʻprikchalar yoki balandligi 1 m boʻlgan suyanchiqli, yaxlit qoplamali, balandligi 0,15 m boʻlgan maydoncha boʻlishi lozim.

232. Eritmalarni tayyorlash vaqtida bak qopqogʻini ochish taqiqlanadi.

233. Reaktorlar germetik boʻlishi, shuningdek qopqogʻida plombalangan himoya bugʻ klapani boʻlishi lozim.

234. Reaktordagi bosim manometr boʻyicha 0,5-0,75 kgs/sm² dan oshmasligi lozim.

235. Yon tomonidan yuklanadigan kir yuvish mashinalarida barabandagi suyuqlik darajasi va haroratini koʻrsatuvchi koʻrsatgichi boʻlishi lozim.

236. Kir yuvish mashinalarida sikl boshlanishi va tugashidan xabar beruvchi tovushli yoki chiroqli signalizatsiya oʻrnatilgan boʻlishi lozim.

237. Tashqi va ichki baraban lyuki qopqogʻi yengil ochilishi va mustahkam yopilganligidan dalolat beruvchi fiksatorga ega boʻlishi lozim.

238. Tashqi barabanlar qopqoqlari mashina qopqogʻi ochiq turgan holda ishlashiga yoʻl qoʻymaydigan blokirovkaga ega boʻlishi va oʻz-oʻzidan ochilib ketmaydigan boʻlishi lozim.

239. Mashina ishlayotgan vaqtda uning qopqogʻi ochilgan taqdirda, blokirovka avtomatik ravishda elektrodvigatelni oʻchirishi lozim.

240. Yuvish eritmalarini yetkazuvchi elektromagnit klapanni qoʻlda yoki boshqa predmetlar yordamida ochish taqiqlanadi.

241. Mashinalarga belgilangan normadan ortiqcha buyumlarni yuklamaslik lozim.

242. Jarohatlanishning oldini olish uchun ichki baraban qopqogʻini ochish pnevmatik kaliti maxsus kronshteynga ilib qoʻyilishi kerak.

243. Mashinalar avariyaviy oʻchirish tumbleriga ega boʻlishi lozim.

244. Sentrifuga mustahkam va tekis asosga oʻrnatilishi lozim.

245. Sentrifugada ishlashni boshlashdan oldin rotor qopqogʻi qulf bilan ishonchli yopilganligiga ishonch hosil qilish zarur.

246. Tormozlash qurilmasi tormoz lentasi uzilgan holatda konstruktiv xavfsiz boʻlishi lozim.

247. Sentrifuga elektr dvigatelni oʻchirib, savatni mexanik yoki qoʻl tormozi yordamida toʻxtatilishi lozim. Savat aylanishini qoʻlda yoki boshqa predmet bilan toʻxtatish yoki sekinlatish taqiqlanadi.

248. Sentrifugadan buyumlarni olishga sentrifuga toʻliq toʻxtagandan soʻnggina ruxsat etiladi.

249. Barcha ishlatiladigan mexanik asbob va apparatlarning xavfli qismlari toʻsilgan boʻlishi lozim.

250. Quritish-dazmollash mashinasi elektr dvigateli qoʻshuv tugmasi orqali yoqilishi va oʻchirilishi lozim. Ushbu mashinalarni toʻgʻridan-toʻgʻri ulash orqali yoqish va oʻchirish taqiqlanadi.

251. Quritish-dazmollash mashinasining bugʻ yetkazuvchi va kondensat yetkazuvchi quvurlari izolyatsiyalanishi lozim.

252. Quritish-dazmollash mashinasining toʻxtamasidan oldin quyidagilar taqiqlanadi:

mashinaning oʻtkazuvchi tasmalarini yechish va oʻrnatish;

mashinani moylash va tozalash;

mashinani koʻrikdan oʻtkazish, boshqarish va sozlash;

toʻsiqlarni taʼmirlashni amalga oshirish;

nuqsoni bor buyumlarni toʻgʻrilash.

253. Quritish-dazmollash mashinasida ishlaganda quyidagilar taqiqlanadi:

bugʻ silindri isitish bosqichini barmoqlar bilan toʻgʻrilash;

mashina toʻsiqlariga buyum va boshqa predmetlarni qoʻyish.

254. Quritish mashinasidagi bugʻ bosimi mashina pasportida koʻrsatilgan meʼyordan yuqori boʻlganda ishlashga ruxsat etilmaydi.

255. Quritish kamerasi buyumlarni erkin joylashtirish va olish imkonini beradigan tarzda joylashtirishi lozim.

256. Quritish kamerasi ishlayotgan vaqtda unga kirish taqiqlanadi.

257. Quritish kamerasidagi buyumlardan tushadigan tuklarni har 10 kunda kamida bir marotaba, kamera toʻliq toʻxtagan va sovutilgandan keyin tozalash lozim.

258. Har bir dazmollash stoli yonida izolyatsiya sifatida yogʻoch taglik boʻlishi zarur.

259. Ish tugagandan soʻng yoki stol yonida dazmollovchi boʻlmagan vaqtda barcha dazmollar oʻchirilishi lozim.

4-§. Sartaroshxona va goʻzallik salonlarida xizmat koʻrsatishda qoʻyiladigan xavfsizlik talablari

260. Sartaroshxona va goʻzallik salonlarining binolari yongʻinga chidamli boʻlishi lozim.

261. Yengil alangalanuvchi suyuqliklar bilan ishlash va saqlash GOST 12.1.004-91 “SSBT. Yongʻin xavfsizligi. Umumiy talablari”ga muvofiq boʻlishi lozim.

262. Yengil alangalanuvchi suyuqliklar omborxonalarda boshqa materiallardan alohida saqlangan holda, himoya konstruksiyasi yonmaydigan materiallardan tayyorlangan maxsus idishlarda saqlanishi lozim.

263. Yengil alangalanuvchi suyuqliklarni isitish qurilmalarining yaqiniga joylashtirish taqiqlanadi.

264. Bino va xonalarni isitish uchun elektr plitalardan foydalanishga ruxsat etilmaydi.

265. Sartaroshxona va goʻzallik salonlarida birinchi tibbiy yordam koʻrsatish uchun tibbiyot qutichasi boʻlishi lozim.

266. Majburiy sertifikatlanishi lozim boʻlgan materiallar (kosmetika, parfyumeriya mollari va preparatlar) va mahsulotlar belgilangan tartibda berilgan muvofiqlik sertifikatiga ega boʻlishi lozim. Materiallardan foydalanish muddati ishlab chiqaruvchi tomonidan belgilangan foydalanish muddatlarga mos boʻlishi lozim.

267. Gigiyenik xulosaga ega boʻlmagan yakka tartibdagi retsept asosida tayyorlangan mahsulotlarni ishlatish, sotish, qoʻllash va saqlashga yoʻl qoʻyilmaydi.

268. Yengil alangalanuvchi va yonuvchi suyuqliklar alohida zich yopiladigan shkaf va qutilarda (metall) saqlanishi lozim. Yengil alangalanuvchi suyuqliklar, gaz balonlari va aerozol qadoqlarini yertoʻla, elektr taqsimlash va havo almashtirish qurilmalari oʻrnatilgan xonalarda saqlash taqiqlanadi.

269. Aerozol qadoqlarni oksidlovchi moddalar (vodorod perekisi va margansovka), yonuvchi gazlar, yengil alangalanuvchi va yonuvchi suyuqliklar bilan birgalikda saqlash taqiqlanadi.

270. Foydalaniladigan barcha materiallar soz holatda, zich yopiladigan idishda mahsulot nomi va ishlatilish muddatlari koʻrsatilgan yorligʻi mustahkam yopishtirilgan holda saqlanishi lozim.

271. Yoritqichlardan saqlanayotgan moddalargacha boʻlgan masofa kamida 0,5 m boʻlishi lozim. Yoritqichlar shisha qopqoqlar bilan himoyalangan boʻlishi lozim.

272. Koʻrinadigan joyda ximikatlarni saqlash va ulardan foydalanish yoʻriqnomasi osib qoʻyilgan boʻlishi lozim.

273. Sochga kimyoviy moddalar bilan ishlov berishda moddalar zararli taʼsirining oldini olish uchun mazkur jarayon alohida xonada amalga oshirilishi lozim. Bunday imkoniyat boʻlmagan taqdirda, kimyoviy ishlov berish tortuvchi ventilyatsiya bilan jihozlangan xonalarda amalga oshirilishi kerak.

274. Ishchilar ish vaqtida kerak himoya vositalaridan foydalanishlari va ishdan soʻng, ularni sartaroshxona va goʻzallik salonlaridan tashqariga olib chiqmasliklari kerak.

275. Sartaroshxona va goʻzallik salonlarida ishlatiladigan soch kesish va tarash, manikyur va pedikyur ish anjomlari yengil dezinfeksiyalanadigan va dezinfeksiya vositalariga chidamli materiallardan tayyorlangan boʻlishi kerak.

276. Elektr apparatura va elektr asboblari GOST 12.2.013.0-91 “SSBT. Qoʻl elektr mashinalari. Xavfsizlik umumiy talablari va sinash uslublari” talablariga muvofiq boʻlishi lozim.

277. Kuchlanishi 220 V gacha boʻlgan koʻchma elektr asboblari elektr qismlari plastmassa korpusda ishlangan va oʻtkazuvchi qismlari xizmat koʻrsatuvchi xodim va mijozni elektr tokidan shikastlamasligini kafolatlagan holda ularni zaminlash talab etilmaydi (sochlarni quritish va toʻgʻrilash qoʻl elektr feni, sochlarni qirqish uchun elektr mashina va boshqalar).

278. Sartaroshxona va goʻzallik salonlarida qoʻllaniladigan elektr apparatura va asboblar (sochni quritish, sochga bugʻ bilan ishlov berish apparati, sterilizator, sochlarni quritish va toʻgʻrilash qoʻl elektr quritkich, sochlarni qirqish uchun elektr mashinasi va boshqalar) quyidagi talablarga javob berishi lozim:

elektr tarmogʻiga tezda ulanishi va oʻchirilishi, oʻz-oʻzidan ulanishi va oʻchirilishi istisno qilingan boʻlishi;

ishlatish uchun xavfsiz boʻlishi va tok yetkazuvchi qismlariga favqulodda tegib ketishiga yoʻl qoʻymaydigan boʻlishi;

elektr apparatura va asboblar taʼminoti kuchlanishi 220 V dan ortiq boʻlmasligi.

279. Elektr qurilmalari joylashtirilgan joylardagi yer bilan ulangan barcha metall detallar (isitish tizimi quvurlari, oqova suvlarni chiqarib yuborish va boshqalar) izolyatsiya qilingan boʻlishi zarur. Sochni quritish vaqtida mijoz oyoqlari ostida izolyatsiyalovchi taglik boʻlishi lozim.

(279-band Oʻzbekiston Respublikasi kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirining 2025-yil 28-noyabrdagi 21-2025/B-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3719, 06.12.2025-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 10.12.2025-y., 10/25/3719/1145-son)

280. Sartaroshxona va goʻzallik salonlariga xizmat koʻrsatuvchi elektrik tomonidan qoʻllaniladigan barcha elektr apparaturalari har oyda kamida bir marta texnik koʻrikdan oʻtkazilishi lozim.

281. Nuqsonlari boʻlgan elektr apparaturalarini foydalanishga berish va ulardan foydalanish taqiqlanadi.

282. Sartaroshxona va goʻzallik salonlaridagi mebel jihozlarining qoplamasi nam holda tozalanishi lozim.

283. Ish joylari qator boʻylab joylashtirilganda ular orasidagi masofa kamida 3 m boʻlishi kerak.

284. Manikyurchining ish joyi poldan ishchi yuzasigacha boʻlgan balandligi 75 sm, eni 45 sm, uzunligi 80 sm boʻlgan maxsus stolcha bilan jihozlangan boʻlishi va stolcha yuzasi silliqlangan oyna yoki plastik bilan qoplanishi lozim.

V bob. Taʼmirlash ishlarini amalga oshirishga qoʻyiladigan xavfsizlik talablari

285. Tashkilotning taʼmirlash xizmati uskunalarning mehnat xavfsizligi standartlari, ularning texnik pasportlari, texnik yoʻriqnomalari va ishlab chiqaruvchi zavodning boshqa hujjatlarining talablariga mosligini taʼminlashi kerak.

286. Tashkilot tomonidan asbob-uskunalarning zarur texnik holatini saqlab turish uchun xizmat koʻrsatish sifati yaxshilanishi, rejali-profilaktik taʼmirlash qatʼiy bajarilishi va taʼmirlash ishlari sifatining yaxshilanishi boʻyicha tegishli choralar koʻrilishi lozim.

287. Asbob-uskunalarni kapital va joriy taʼmirlash belgilangan tartibda ishlab chiqilgan va tasdiqlangan ishlarni tashkil etish loyihasiga muvofiq amalga oshirilishi lozim. Ishlarni tashkil etish loyihalarida taʼmirlashni oʻtkazishga javobgar shaxslar, shuningdek taʼmirlash ishlarining tartibi va xodimlarning xavfsizligini taʼminlovchi choralar koʻrilishi lozim.

288. Barcha hollarda taʼmirlash ishlarining bajarilish tartibi va usullari bosh muhandis yoki uning oʻrinbosari bilan kelishilishi kerak.

Taʼmirlash ishlarini oʻtkazishda ishlarning bajarilishi texnologik ketma-ketlikda koʻrsatilishi kerak.

289. Taʼmirlash jihozlari va uskunalari ishlash uchun qulay joylashtirilishi va ish holatida oson oʻrnatilib yechilishi lozim.

290. Ish zonasi havosidagi zararli moddalarning tarkibi ruxsat etilgan meʼyoriy konsentratsiyadan oshmasligi lozim.

291. Dastgohlarni yigʻish, qayd etish, biriktirish elementlarini qisish, qotishma, flyus qoplash va boshqa yigʻma detallarni oʻrnatish maxsus qoʻllanma asosida yoki texnologik hujjatlarda koʻrsatilgan tartibda amalga oshirilishi lozim.

292. Taʼmirlash ishlari tugagach, barcha keraksiz konstruksiyalar, asbob-uskunalar, materiallar va chiqindilar sexdan olib ketilishi, toʻsiqlar, saqlovchi blokirovka moslamalari oʻz joyiga oʻrnatilishi kerak.

VI bob. Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzganlik uchun javobgarlik

293. Mazkur Qoidalarga amal qilish uchun javobgarlik tegishli ishlarni bajaruvchi tashkilotlar zimmasiga yuklatiladi.

294. Mansabdor shaxslar va xodimlar mehnatni muhofaza qilish Qoidalariga rioya qilmaganliklari uchun qonunchilik hujjatlariga muvofiq belgilangan tartibda javobgarlikka tortiladilar.

(294-band Oʻzbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son)

VII bob. Yakuniy qoida

295. Mazkur Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi Davlat arxitektura va qurilish qoʻmitasi, Oʻzbekiston kasaba uyushmalari Federatsiyasi Kengashi, Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi, “Sanoatgeokontexnazorat” Davlat inspeksiyasi, Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi, “Oʻzdavenergonazorat” inspeksiyasi, hamda Oʻzbekiston standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish agentligi bilan kelishilgan.

Davlat Arxitektura va qurilish qoʻmitasi raisi B. ZAKIROV

2013-yil 10-may

Oʻzbekiston kasaba uyushmalari Federatsiyasi Kengashi raisi T. NARBAYEVA

2013-yil 10-may

Sogʻliqni saqlash vaziri A. ALIMOV

2013-yil 10-may

“Sanoatgeokontexnazorat” Davlat inspeksiyasi boshligʻi B. GULYAMOV

2013-yil 10-may

Ichki ishlar vaziri B. MATLYUBOV

2013-yil 10-may

“Oʻzdavenergonazorat” inspeksiyasi boshligʻi A. NIMATULLAYEV

2013-yil 10-may

Oʻzbekiston standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish agentligi Bosh direktori A. KURBONOV

2013-yil 10-may

(Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2013-y., 21-son, 278-modda; Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son; 20.12.2023-y., 10/23/3484/0951-son; 10.12.2025-y., 10/25/3719/1145-son; 14.01.2026-y., 10/26/3754/0042-son)