12-модда. Оилавий муносабатларда даъво муддатининг қўлланилиши
Оилавий муносабатлардан келиб чиқадиган талабларга нисбатан даъво муддати жорий қилинмайди, ушбу Кодекс билан белгиланган ҳоллар бундан мустаснодир.
Даъво муддатини белгиловчи нормаларни қўллашда суд Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексига амал қилади.
ИЛМИЙ-АМАЛИЙ ШАРҲ
1. Даъво муддати – бузилган ҳуқуқни суд томонидан ҳимоя қилиш учун қонун билан белгиланган муддатдир. Даъво муддати жамият аъзоларининг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилиш, шунингдек суд амалиётида барқарорликни ўрнатиш учун хизмат қилади. Вақтнинг ўтиши билан низоли масалаларни тўғри ҳал қилиш учун тегишли ва зарур бўлган далиллар етишмаслиги ёки бундай далиллар бўлмай қолиши ҳам мумкин. Агар низони ҳал қилиш учун маълум бир вақт белгиланган бўлмаса, айби бўлмаган шахс асоссиз талаблар натижасида айбли ҳисобланиб, зарар кўриб қолиш ҳам мумкин. Даъво муддати фуқароларнинг бузилган ҳуқуқларини тиклаш учун ўз вақтида судга мурожаат қилишни талаб қилади ва шу билан жамият аъзолари ўртасида тартиб-интизомни ўрнатиш ва таъминлашга ёрдам беради.
Шарҳланаётган кодексда даъво муддатлари ва уларни ҳисоблаш масалаларига оид махсус қоида назарда тутилмаган. Лекин Оила кодекси билан белгиланган ҳолларда алоҳида талабларга нисбатан даъво муддати жорий қилиниши инкор этилмайди ва даъво муддатини белгиловчи нормаларни қўллашда суднинг Фуқаролик кодекси қоидаларига амал қилиши кераклиги назарда тутилади. Ушбу қоидага биноан, Оила кодексида Фуқаролик кодексидаги даъво муддатларига, уларни татбиқ қилиш ва ҳисоблаш ҳақидаги қоидаларга асосланган ҳолда, оила муносабатларига хос бўлган хусусиятлар ҳисобга олиниб, махсус нормалар белгиланади.
Ўзбекистон Республикаси 65-моддасига биноан, барча мулк шаклларининг (хусусий ва оммавий) тенг ҳуқуқлилиги ва ҳуқуқий жиҳатдан баб-баравар муҳофаза этилиши ҳисобга олинган ҳолда жисмоний шахслар, шунингдек юридик шахслар ўртасидаги муносабатлардан келиб чиққан низолар учун уч йиллик умумий даъво муддати, айрим муносабатларга эса қисқартирилган ёки узайтирилган махсус даъво муддатлари белгиланган. Оила муносабатлари учун Оила кодексида муддатлар белгиланган эмас. Чунки оила муносабатларининг иштирокчилари ўз бузилган ҳуқуқларини ҳимоя қилиш учун ҳар вақт судга мурожаат қилиш ҳуқуқига эгадир. Умумий қоидадан истисно равишда, фақат Оила кодексида, ўзида кўзда тутилган ҳоллардагина, бузилган ҳуқуқни ҳимоя қилиш муддат билан чегараланиши мумкин.
Оила кодексига биноан бир қатор талабларга нисбатан даъво муддати қўлланилмайди. Масалан, никоҳни ҳақиқий эмас деб ҳисоблаш ҳақидаги талаблар, никоҳ шартномасининг шартлари ҳақидаги низолар, ота-она ва болаларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари ҳамда уларнинг вужудга келиши асосларини аниқлаш ҳақидаги низолар, алимент олишга бўлган ҳуқуқ давомини, алимент бўйича қарзни ундиришга бўлган ва бошқа кўп талаблар бўйича даъво муддати татбиқ қилинмайди. Шарҳланаётган моддага биноан, даъво муддати фақат бузилган ҳуқуқни тиклаш учун Оила кодексида муддат белгиланган ҳоллардагина қўлланилади. Масалан, мазкур кодекснинг 27-моддасида никоҳдан ажрашган эр-хотиннинг биргаликдаги умумий мулкини бўлиш ҳақидаги талаблари учун уч йиллик даъво муддати белгиланган. Бошқача қилиб айтганда, никоҳдан ажраган эр ёки хотин ўзининг мулкка нисбатан бўлган ҳуқуқини бузилган деб ҳисобласа, ўз ҳуқуқини ҳимоя қилиш учун уч йил давомида даъво қўзғатиши мумкин. Оилавий муносабатларда даъво муддати яна қуйидаги ҳолларда, яъни никоҳ шартномасини тузишда Фуқаролик кодексида белгиланган қоидаларга амал қилинмаса (Оила кодексининг 32, 33, 35-моддалари), эр-хотиннинг вояга етмаган болалари томонидан етказилган зарар учун жавобгарлиги (Оила кодексининг 34-моддаси) ва бошқа ҳолларда қўлланиши мумкин. Никоҳ шартномасини ўзгартириш ва бекор қилиш, ҳақ ундиришни эр-хотиннинг мол-мулкига қаратишдан келиб чиқадиган низоларни кўриш муддатлари ва тартиби Фуқаролик кодекси билан белгиланади.
2. Оилавий муносабатлар бўйича даъво муддати ўтишининг бошланиши, даъво муддатини татбиқ қилишга оид қоидалар, асосан, Фуқаролик кодексининг 152 – 154, 156 – 159-моддаларига мувофиқ суд томонидан ҳал қилинади.
