90-модда. Далилларни таъминлаш
Зарур далилларни тақдим этиш мумкин бўлмай қолади ёки қийинлашади деб ҳисоблаш учун асоси бўлган шахслар ишни ўз юритишига қабул қилган суддан ушбу далилларни таъминлаш тўғрисида илтимоснома билан мурожаат қилиши мумкин.
Далилларни таъминлаш тўғрисидаги аризада таъминланиши зарур бўлган далиллар, тасдиқланиши учун ушбу далиллар зарур бўлган ҳолатлар, далилларни таъминлаш тўғрисида аризачини илтимоснома билан мурожаат қилишга ундаган сабаблар кўрсатилиши керак.
Далилларни таъминлаш тўғрисидаги масала ушбу Кодекснинг 96-моддасида назарда тутилган тартибда ҳал этилади.
ИЛМИЙ-АМАЛИЙ ШАРҲ
Иқтисодий суд ишларини юритишда далилларнинг мазмуни ва шаклини йўқотмаган ҳолда суд муҳокамасига тақдим қилиш муҳим аҳамият касб этади.
Далилларни таъминлашнинг асосий мақсади далилларни яшириш, йўқ қилиш, ўзгартириш ва ҳоказо ҳолатларнинг олдини олишдир. Шунингдек, гувоҳнинг соғлиғи ёмонлиги (ўлим юз бериш эҳтимоли), узоқ хизмат сафарига кетиши ва бошқалар туфайли далилларни ёки кўрсатувларни олиш имконияти мавжуд эмаслиги бўлиши мумкин.
Судья ишни суд муҳокамасига тайёрлаш вақтида далилларни таъминлаш чораларини кўришга ҳақли. Даъво аризаси билан бир вақтда даъвогар далилларни таъминлаш учун ариза бериши ёки даъво аризасида ушбу талабни кўрсатиши мумкин.
Далилларни таъминлаш тўғрисидаги аризада қуйидагилар кўрсатилиши лозим:
1) ариза берилаётган суднинг номи;
2) даъвогарнинг номи (фамилияси, исми ва отасининг исми) ва яшаш жойи, агар даъвогар юридик шахс бўлса, унинг номи ва қаерда жойлашганлиги, шунингдек агар ариза вакил томонидан берилаётган бўлса, вакилнинг номи (фамилияси, исми ва отасининг исми) ва манзили;
3) жавобгарнинг номи (фамилияси, исми ва отасининг исми), яшаш жойи ёки агар жавобгар юридик шахс бўлса, унинг номи ва қаерда жойлашганлиги;
4) даъвогар ўзининг талабларига асос қилиб кўрсатаётган ҳолатлар ва бу ҳолатларни тасдиқлайдиган далиллар;
5) таъминлаши лозим бўлган далилнинг тавсифи;
6) далилни таъминлаш тартиби;
7) аризага илова қилинган ҳужжатларнинг рўйхати.
Далилларни таъминлаш тўғрисидаги ариза ким томонидан ёзилган бўлса, у ёки унинг вакили томонидан имзоланади. Агар далилларни таъминлаш тўғрисидаги ариза вакил томонидан берилган бўлса, аризага ишончнома ёки унинг ваколатини тасдиқловчи бошқа ҳужжат илова қилиниши керак.
Далиллар таъминланаётганда, суд томонидан давлат органларидан, ташкилотлардан ёки фуқаролардан талаб қилинадиган далиллар бевосита судга юборилади.
Далилларни таъминлашда суд тарафларни, гувоҳларни сўроқ қилади, зарур ҳолларда экспертиза тайинлайди, далилларни кўздан кечиради.
Электрон далилларни бошқа ашёвий, ёзма далилларни таъминлашдан фарқли жиҳати шундаки, электрон далилларни таъминлашда махсус ахборот-технология воситалари зарур бўлади.
Интернет саҳифаларидаги далиллар таъминланаётганда Интернет саҳифалари катта экранларда суд мажлисидаги барча иштирокчилар ҳузурида текширилиши лозим. Аввал Интернет манзили барча иштирокчиларга ўқиб эшиттирилади (www.olma.uz, www.kun.uz, www. tsul.uz, www.mail.ru каби), дастлаб веб-сайтнинг бош саҳифаси очилади, кейин иш учун керакли бўлган бошқа саҳифалар очилади. Саҳифалардаги керакли маълумотлар қайд этилади ёки зарур бўлса чоп этилади.
Аудио- ҳамда видео ёзувлар таъминланаётганда улар тарафлардан учинчи шахслардан (жамоат жойлари, дўконлар, ишлаб чиқариш объектлари ва бошқа жойлардаги кузатув камераларидаги ёзувлар) сўраб олиниши мумкин. Аудио- ёки видеоёзувлар ҳам суд мажлисида тарафлар иштирокида текширилади. Иштирокчилар ҳамда манфаатдор шахслар томонидан видео ёзувлар кўрилиши, аудио ёзувлар эшитилиши мумкин. Аудио- ёки видеоёзувларнинг мазмуни суд мажлиси баённомаси ҳамда суднинг ҳал қилув қарорида акс этиши лозим. Суд томонидан кўриб чиқилган аудио ёки видеоёзувлар DVD ёки CD дискларда сақланган ҳолда фуқаролик ёки иқтисодий иш ҳужжатларига тикиб қўйилади.
Далиллар суд мажлисидан ташқарида жойида кўздан кечирилганда ҳам бу ҳақида баённома тузилиши ёки видеотасвирга олиниши лозим.
