101-модда. Суднинг иш юритишни тўхтатиб туриш мажбурияти
Суд қуйидаги ҳолларда иш юритишни тўхтатиб туриши шарт:
1) мазкур ишни Ўзбекистон Республикаси Конституциявий суди, фуқаролик ишлари бўйича суд, жиноят ишлари бўйича суд, маъмурий суд ёки иқтисодий суд томонидан кўрилаётган бошқа иш ёки масала юзасидан, шунингдек тергов ҳаракатлари олиб борилаётган иш юзасидан қарор қабул қилингунига қадар кўриш мумкин бўлмаганда;
2) жавобгар фуқаро Ўзбекистон Республикаси Қуролли Кучларининг ҳаракатдаги қисмида бўлганда ёки Ўзбекистон Республикаси Қуролли Кучларининг ҳаракатдаги қисмидаги даъвогар- фуқаро тегишли илтимоснома билан мурожаат қилганда;
3) ишда иштирок этувчи шахс бўлган фуқаро вафот этганда, агар низоли ҳуқуқий муносабатлар ҳуқуқий ворисликка йўл қўйса;
4) ишда иштирок этувчи шахс бўлган фуқаро муомала лаёқатини йўқотганда;
5) тараф суд томонидан тан олиниши ва ижрога қаратилиши тўғрисида кўрилаётган чет давлат судининг ёки арбитражининг ҳал қилув қарорини бекор қилиш ёки унинг ижросини тўхтатиб туриш ҳақида ваколатли органга илтимоснома берганда;
6) медиация тартиб-таомилини амалга ошириш тўғрисида келишув тузилганда.
ИЛМИЙ-АМАЛИЙ ШАРҲ
Иш юритишни тўхтатиш учун қонунда белгиланган мажбурий асосларнинг мавжуд ёки мавжуд эмаслигини суд белгилайди ҳамда ишда иштирок этувчи шахсларнинг илтимосномаси бор-йўқлигидан қатъи назар, ИПКнинг 101-моддасида назарда тутилган асослар бўйича суд иш юритишни тўхтатишга мажбур эканлигини эътиборга олиши лозим. Иш юритишни тўхтатиш тўғрисидаги суднинг ажримида иш юритишни тўхтатиш учун асос бўлган ҳолатлар кўрсатилиши керак. ИПКнинг 101-моддасида кўрсатилган иш юритишни тўхтатиб туриш асосларининг рўйхати тугал ҳисобланади ва кенгайтирилган тарзда талқин қилинишига йўл қўйилмайди.
Мазкур ишни Ўзбекистон Республикаси Конституциявий суди, фуқаролик ишлари бўйича суд, жиноят ишлари бўйича суд, маъмурий суд ёки иқтисодий суд томонидан кўрилаётган бошқа иш ёки масала юзасидан, шунингдек тергов ҳаракатлари олиб борилаётган иш юзасидан қарор қабул қилингунига қадар кўриш мумкин бўлмаганда иш юритиш тўхтатилади. Амалиётда кўрилаётган иш билан боғлиқ бошқа иш Конституциявий суд, фуқаролик ишлари бўйича суд, жиноят ишлари бўйича суд, маъмурий суд ёки иқтисодий судда кўрилаётганлиги билан боғлиқ далиллар, одатда, судга ишда иштирок этувчи шахслар вакиллари томонидан тақдим этилади. Айрим ҳолларда судда кўрилаётган иш ёки масала билан боғлиқ ҳолат бўйича тергов ҳаракатлари олиб борилаётган ҳолларда бундай мазмундаги маълумотлар прокуратура, ички ишлар органлари ва давлат хавфсизлик хизмати идоралари томонидан судга тақдим этилади.
Тарафлар, аксарият ҳолларда даъвогар, ҳар доим ҳам ишнинг тўхтатилишидан манфаатдор бўлавермайди. Шу сабабли, иш юритишни тўхтатиш масаласи вужудга келган пайтда, судга кўрилаётган ишнинг бошқа суддаги ишга ёки тергов ҳаракатларига алоқаси йўқлиги тўғрисидаги фикр-мулоҳазалар тақдим этилади. Иш юритишни тўхтатиш учун асоснинг мавжуд-мавжуд эмаслигини аниқлаш учун иккита ҳолат ўрганилиши зарур:
1) Конституциявий суд, фуқаролик ишлари бўйича суд, жиноят ишлари бўйича суд, маъмурий суд ёки иқтисодий судда бошқа ишнинг мавжудлиги ёки тергов ҳаракатлари олиб борилаётганлиги.
2) Қайд этилган иш ёки ҳолатнинг кўрилаётган ишга боғлиқлиги.
Бошқа суддаги иш ёки масаланинг боғлиқлигига баҳо беришда бошқа иш ёки ҳолатнинг ҳақиқатан ҳам судда кўрилаётган ишга алоқадорлигига, бошқа иш ёки масаланинг ҳал этилиши судда кўрилаётган иш мазмунига таъсир қилишига алоҳида эътибор қаратиш зарур. Суднинг иш юритишни тўхтатиб туриш мажбурияти бевосита ушбу ҳолатларнинг мавжудлилигига боғлиқ. Бошқача айтганда, агар бошқа судда кўриб чиқилаётган ва бошқа суд қарори билан тегишли бўлган аниқланган преюдициал (лот: Praejudicialis — суд қарорига боғлиқ) аҳамиятга эга бўлган иш мавжуд бўлса, иш юритиш тўхтатиб турилиши керак. Бундай ҳолатлар аниқланмаган тақдирда, иш юритишни тўхтатишга йўл қўйилмайди.
Масалан, Ўзбекистон Савдо-саноат палатасининг Тошкент вилояти ҳудудий бошқармасининг «Даврбанк» ХАТБ манфаатида Тошкент туманлараро иқтисодий судига даъво аризаси билан мурожаат қилиб, «Sabr-Avto Trans» МЧЖ ва «Jahon Al-Nur» МЧЖга нисбатан тарафлар ўртасида тузилган 2019 йил 23 майдаги 116/2019/К-сонли кредит шартномасини муддатидан олдин бекор қилиш, «Sabr-Avto Trans» МЧЖ ҳисобидан 2.357.194.975 сўм кредит қарздорлигини ундириш ва ундирувни «Jahon Al-Nur» МЧЖга тегишли бўлган кўчмас мулкка қаратиш тўғрисидаги даъвоси бўйича қўзғатилган ишни апелляция инстанцияси судида кўриш жараёнида ишни кўриш ИПК 101-моддасининг 1-бандига асосан тўхтатилган. Суд ҳужжатига асос сифатида «Jahon Al-Nur» МЧЖнинг раҳбари ва таъсисчиларининг расмий розилик ҳужжатлари, таъсисчиларнинг қарори ва раҳбар буйруғи қалбакилаштириш йўли билан ноқонуний амалга оширилганлиги, «Sabr-Avto Trans» МЧЖ мансабдор шахслари ва фуқаро С.И.га нисбатан Жиноят кодекси 168-моддасининг тўртинчи қисми ва 228-моддаси билан жиноят иши қўзғатилиб, жиноят ишлари бўйича Сергели туман судида кўрилаётганлиги асос сифатида кўрсатилган. Бироқ, ушбу ҳолатда иш бўйича низо кредит шартномасини муддатидан олдин бекор қилиш, кредит қарздорлигини ундириш ва ундирувни гаровга қўйилган мол-мулкларга қаратиш эканлиги, мазкур ишда ипотека шартномасини ҳақиқий эмас деб топиш тўғрисидаги масала кўриб чиқилмаётганлиги, ушбу ҳужжатлар қалбакилаштирилганлик факти исботланган тақдирда ҳам, ипотека шартномасини ҳақиқий эмас деб топиш учун бевосита асос бўлиши ёки бўла олмаслигига баҳо берилмаган ҳолда апелляция инстанциясида иш юритишни тўхтатиб туриш ҳақида барвақт хулосага келинган.
Бундан ташқари, қонунда тўғридан-тўғри назарда тутилмаган бўлса- да, қуйидаги ҳолларда иш юритиш тўхтатилиши лозим.
Олий хўжалик суди Пленумининг 2003 йил 25 июлдаги «Қонуний кучга кирган суд ҳужжатларини янги очилган ҳолатлар бўйича қайта кўришда иқтисодий процессуал қонун ҳужжатларини қўллаш бўйича суд амалиёти тўғрисида»ги 111-сонли қарорининг 16-бандида иш апелляция ёки кассация инстанциялари юритувида бўлган вақтда янги очилган ҳолат бўйича ишни қайта кўриб чиқиш ҳақида ариза келиб тушса, бу инстанциялар аризаларни кўриб чиқишни янги очилган ҳолатлар бўйича қайта кўриш натижалари олингунга қадар тўхтатиб турадилар ва ишни суд ҳужжатини қайта кўриш ҳақида ариза тушган иқтисодий судга юборадилар.
Шунингдек, апелляция инстанцияси судининг ҳал қилув қарорини бекор қилиш, ишни янгидан кўриш учун юбориш тўғрисидаги қарори устидан кассация шикояти берилса, ишни янгидан кўраётган биринчи инстанция суди, иш кассация инстанцияси судида кўрилгунга қадар, иш юритишни ИПКнинг 101-моддаси 1-бандига мувофиқ тўхтатиб туради.
Бундан ташқари биринчи инстанция судида ишни кўриш жараёнида даъвони таъминлаш тўғрисидаги илтимоснома юзасидан чиқарилган ажрим устидан ишда иштирок этувчи шахслар томонидан берилган апелляция шикояти иш ҳужжатлари билан биргаликда тегишли судга юборилиши лозим. Бундай ҳолатда ҳам биринчи инстанция судида ИПКнинг 101-моддаси 1-бандига мувофиқ иш юритиш тўхтатилади.
«Тўловга қобилиятсизлик тўғрисида»ги Қонуннинг 58-моддасига кўра, корхонанинг раҳбарига ёки муассисларига (иштирокчиларига) ёхуд мулкдорига ёки якка тартибдаги тадбиркорга ва (ёки) жисмоний шахсга нисбатан тўловга қобилиятсизликка олиб келган ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) учун жиноят иши қўзғатилган тақдирда, тўловга қобилиятсизлик тўғрисидаги ишни юритиш қўзғатилган жиноят иши юзасидан суд қарори қабул қилингунига қадар тўхтатиб турилади.
Агар қарздор жойлашган ердаги ёки яшайдиган жойдаги ёхуд, агар қарздор жойлашган ер ёки яшайдиган жой номаълум бўлиб, унинг мол- мулки турган жойдаги иқтисодий суднинг иш юритувида ҳакамлик судининг ҳал қилув қарорини мажбурий ижро этиш учун ижро варақасини бериш тўғрисидаги иш мавжуд бўлса, ҳакамлик судининг ҳал қилув қарори қабул қилинган жойдаги иқтисодий судга ҳакамлик судининг ҳал қилув қарорини бекор қилиш тўғрисида ариза келиб тушса, ҳакамлик судининг ҳал қилув қарорини мажбурий ижро этиш учун ижро варақасини бериш тўғрисидаги иш бўйича иш юритиш ИПКнинг 101-моддаси 1-бандига асосан тўхтатиб турилиши мумкин. Бу ҳақида Олий хўжалик суди Пленумининг 2012 йил 15 июндаги «Иқтисодий судлар томонидан ҳакамлик муҳокамаси билан боғлиқ ишларни кўришда қонун ҳужжатларини қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида»ги 238-сонли қарорининг 12-бандида тушунтириш берилган.
Шарҳланаётган ушбу модданинг 2, 3 ҳамда 4-бандларидаги ўхшашликнинг ўзига хос хусусияти шундаки, ушбу бандлар бўйича иш юритишни тўхтатиб туриш шарти ишда иштирок этувчи шахс бўлган фуқаро билан боғлиқ.
Таъкидлаш жоизки, иқтисодий судда жисмоний шахс тараф сифатида фақат икки турдаги корпоратив (ИПКнинг 25-моддаси биринчи қисмининг 1-банди) ва тўловга қобилиятсизлик тўғрисидаги («Тўловга қобилиятсизлик тўғрисида»ги Қонуннинг 3-моддаси) ишларда иштирок эта олади. Шунингдек, якка тартибдаги тадбиркор мақомини қонунда белгиланган тартибда олган фуқаролар барча турдаги ишлар бўйича судда тараф бўлиб иштирок эта олади.
Мазкур модданинг 2-бандида иш юритишни тўхтатиб туриш асослари фуқаронинг процессуал мавқеига боғлиқ равишда турлича қилиб белгиланган. Агар фуқаро ишда жавобгар сифатида қатнашаётган бўлса, Ўзбекистон Республикаси Қуролли Кучларининг ҳаракатдаги қисмида бўлишнинг ўзи иш юритишни тўхтатиб туришга етарлидир. Яъни судда бундай маълумотнинг мавжудлиги суднинг иш юритишни тўхтатиб туришига сабаб бўлади. Агар даъвогар-фуқаро бўлса ва Ўзбекистон Республикаси Қуролли Кучларининг ҳаракатдаги қисмида бўлса, иш юритишни тўхтатиб туриш учун унинг илтимосномаси зарур. Ишни кўриб чиқиш пайтида Ўзбекистон Республикаси Қуролли Кучларининг ҳаракатдаги қисмида бўлган жавобгар фуқаро процесс қатнашчиси бўлган тақдирда, иш юритиш тўхтатилади.
Манбаларда ҳаракатдаги армия ва флот тушунчасига — давлат қуролли кучларининг уруш даврида ҳарбий ҳаракатларни амалга ошириш учун фойдаланилган қисми деб таъриф берилган.
Ишда иштирок этувчи шахс бўлган фуқаро вафот этса, агар низоли ҳуқуқий муносабатлар ҳуқуқий ворисликка йўл қўйса, иш юритиш тўхтатиб турилиши керак. Ушбу банддаги шахслар доираси мазкур модданинг 2-бандида кўрсатилган шахслар доирасидан фарқ қилади. Яъни нафақат тарафлар, балки ишда учинчи шахс сифатида иштирок этаётган фуқаронинг ўлими ҳам иш юритишни тўхтатишга асос бўлади. Мазкур бандга асосан иш юритишни тўхтатиб туриш учун иккита ҳолат ўрганилиши зарур:
1) Ишда иштирок этувчи шахс бўлган фуқаронинг вафоти мавжудлиги факти. Оила кодексининг 223-моддасига кўра, ўлимни қайд этиш марҳумнинг доимий яшаш ёки вақтинча турган жойи бўйича рўйхатдан ўтган жойидан қатъи назар, фуқаролик ҳолати далолатномаларини ёзиш органи томонидан амалга оширилади. Бу тўғрисида ўлим ҳақидаги гувоҳнома берилади; 2) Низоли ҳуқуқий муносабатларда ҳуқуқий ворисликка йўл қўйилиши факти. Меросга бўлган ҳуқуқ билан боғлиқ муносабатлар «Нотариат тўғрисида»ги Қонун талабларига мувофиқ расмийлаштирилиши боис нотариус томонидан мерос очилганлиги тўғрисидаги маълумотноманинг судга тақдим этилиши ҳамда низоли ҳуқуқий муносабат мерос таркибига кириши иш юритишни тўхтатишга асос бўлади. Масалан, ҳадя шартномаси бўйича келиб чиққан низони ҳал этишда Фуқаролик кодексининг 510-моддасига кўра, агар ҳадя шартномасида бошқача тартиб назарда тутилмаган бўлса, ҳадя шартномасига мувофиқ ҳадя ваъда қилинган ҳадя олувчининг ҳуқуқлари унинг меросхўрларига (ҳуқуқий ворисларига) ўтмаслигини инобатга олиш лозим.
Агар низоли ҳуқуқий муносабатлар ҳуқуқий ворисликка йўл қўймаса, ИПКнинг 110-моддаси 5-бандига асосан иш юритиш тугатилади.
Ишда иштирок этувчи шахс бўлган фуқаронинг муомала лаёқатини йўқотганлиги ҳам иш юритишни тўхтатишга сабаб бўлади.
Фуқаролик кодексининг 22-моддасида фуқаронинг муомала лаёқати тушунчасига ўз ҳаракатлари билан фуқаролик ҳуқуқларига эга бўлиш ва уларни амалга ошириш, ўзи учун фуқаролик бурчларини вужудга келтириш ва уларни бажариш лаёқати деб таъриф берилган. Мазкур Кодекснинг 30-моддасига кўра, руҳий касаллиги ёки ақли заифлиги оқибатида ўз ҳаракатларининг аҳамиятини тушуна олмайдиган ёки уларни бошқара олмайдиган фуқарони суд қонун ҳужжатларида белгилаб қўйилган тартибда муомалага лаёқатсиз деб топиши мумкин ва бундай фуқарога васийлик белгиланади.
ФПКнинг 293-моддасига кўра, фуқарони муомала лаёқати чекланган ёки муомалага лаёқатсиз деб топиш ҳақидаги ишлар фуқаролик ишлари бўйича судларга тааллуқли бўлиб, ишда иштирок этувчи шахс бўлган фуқаронинг муомала лаёқатини йўқотганлиги факти суд ҳужжати билан тасдиқланади. Шу сабабли, ушбу асос билан иш юритишни тўхтатиш учун иқтисодий судга фуқаролик ишлари бўйича суднинг ҳужжати тақдим этилиши лозим. Ушбу ҳолатда Фуқаролик кодексининг фуқаронинг муомала лаёқати чекланганлиги ҳақидаги 31-моддаси нормаси қўлланмайди.
Муомала лаёқатининг қисман чекланиши суд томонидан кўриб чиқилаётган низо айнан унга нисбатан фуқаронинг муомала лаёқати чекланган ҳуқуқига тегишли бўлса, иш юритишни тўхтатиб туришга асос бўлиб хизмат қилади.
Тараф суд томонидан тан олиниши ва ижрога қаратилиши тўғрисида кўрилаётган чет давлат судининг ёки арбитражининг ҳал қилув қарорини бекор қилиш ёки унинг ижросини тўхтатиб туриш ҳақида ваколатли органга илтимоснома берганда иш юритиш тўхтатилади.
Шарҳланаётган модданинг 5-банди ИПКнинг 33-бобида назарда тутилган чет давлатлар судларининг ва арбитражларининг ҳал қилув қарорларини тан олиш ва ижрога қаратиш тўғрисидаги ишларни юритиш жараёнида қўлланилиши мумкин. Бунда чет давлат суди деганда, хорижий давлатдаги суд ҳокимиятини амалга оширувчи давлат органи, арбитраж деганда эса алоҳида ҳар бир иш бўйича тайинланган иқтисодиёт соҳасида низоларни муқобил усулда ҳал этишга ихтисослашган арбитраж ва доимий фаолият кўрсатувчи арбитраж органи тушунилади.
Чет давлат судининг ҳал қилув қарори шу давлатнинг қонунида белгиланган тартибда ва шартлар асосида юқори инстанцияси судида кўриб чиқилади. Маълумки, арбитраж судининг қарори қайта кўриб чиқилмайди (Вашингтон конвенцияси бўйича Хорижий инвестор ва инвестицияни қабул қилган давлатлар ўртасида юзага келган низони ҳал қилувчи марказ бундан мустасно).
Судларнинг чет давлат суди ёки арбитражи ҳал қилув қарорини тан олиш ва ижрога қаратиш билан боғлиқ ишларни кўришда Нью-Йорк шаҳрида 1958 йил 10 июнда имзоланган «Чет эл мамлакатлари ҳакамлик қарорини эътироф этиш ва ижро этиш тўғрисида»ги Конвенция муҳим аҳамиятга эга. Конвенциянинг 5-моддасида суд қарори томонлар учун ҳали якуний кучга эга бўлмаганлиги ёки у чиқарилган ёхуд қонуни қўлланилган мамлакатнинг ваколатли органи томонидан бекор қилинганлиги ёки тўхтатиб қўйилганлиги аниқланса, суд қарорини тан олиш ва ижрога қаратиш ўзига қарши юборилган тарафнинг илтимосномаси билан рад этилиши мумкинлиги белгиланган. Конвенциянинг ушбу талабидан келиб чиқиб, бир қатор давлатлар процессуал қонунчилигида, шу жумладан Ўзбекистонда ИПКда агар тараф суд томонидан тан олиниши ва ижрога қаратилиши тўғрисида кўрилаётган чет давлат судининг ёки арбитражининг ҳал қилув қарорини бекор қилиш ёки унинг ижросини тўхтатиб туриш ҳақида ваколатли органга илтимоснома берган тақдирда иш юритишни тўхтатиш мажбурияти белгиланган.
Қонунда тан олиниши ва ижрога қаратилиши тўғрисида кўрилаётган чет давлат судининг ёки арбитражининг ҳал қилув қарорини бекор қилиш ёки унинг ижросини тўхтатиб туриш ҳақида ваколатли органга берилган илтимосноманинг ўзи, иқтисодий судда иш юритишни тўхтатиш учун асос сифатида кўрсатилган бўлса-да, фикримизча, бундай ҳолатнинг исботи сифатида ваколатли давлат судига (органга) топширилган ариза, унга илова қилинган тегишли ҳужжатлар, суднинг аризани қабул қилиш ва уни кўриб чиқиши билан боглиқ бўлган ҳужжатлари (далиллар) илова қилиниши лозим.
Иқтисодий судда медиация тартиб-таомилини амалга ошириш тўғрисида келишув тузилганлиги оқибатида иш юритишни тўхтатиб туриш мажбурияти ИПКда иш юритишни тўхтатиб туриш учун назарда тутилган бошқа асосларга қараганда бирмунча кейин, аниқроғи, «Медиация тўғрисида»ги Қонун қабул қилинганидан кейин ИПКга 2019 йил 20 мартдаги ЎРҚ-531-сонли Қонун билан киритилган. Мазкур Қонуннинг 17-моддаси учинчи қисмида судда иш қўзғатилганидан кейин медиация тартиб-таомилини амалга оширишнинг ўзига хос хусусиятлари процессуал қонунчиликда белгиланиши қайд этилган.
Тараф томонидан медиация тартиб-таомилини амалга ошириш тўғрисида тузилган ёзма келишув судга тақдим этилса ва ушбу келишув «Медиация тўғрисида»ги Қонуннинг 20-моддаси талабларига мувофиқ расмийлаштирилган бўлса, судда ИПКнинг 101-моддаси 6-бандига асосан иш юритишни тўхтатиш учун асос бўлади.
Медиация тартиб-таомилини амалга ошириш тўғрисидаги келишувда:
тарафлар ҳақидаги;
низо предмети тўғрисидаги;
медиация тартиб-таомилини амалга ошириш тартиби, медиатор, тарафлар томонидан келишилган мажбуриятлар, уларни бажариш шартлари ва муддатлари ҳақидаги;
медиация тартиб-таомили амалга ошириладиган тил, жой ва сана тўғрисидаги;
медиация тартиб-таомили амалга ошириладиган муддат ҳақидаги маълумотлар бўлиши керак.
Медиатив келишув қонун талабларига зид бўлса, масалан, тартиб- таомилини амалга ошириш муддати олтмиш кундан ортиқ қилиб белгиланса, ваколатсиз шахс томонидан имзоланган бўлса ёки медиатив келишув судда кўрилаётган иш доирасида бўлмаса, яъни низо предмети тўғрисида бўлмаса, судда иш юритиш тўхтатилишига йўл қўйилмайди.
