Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 152-моддасига кўра, Ўзбекистон Республикаси Қуролли Кучлари Ўзбекистон Республикасининг давлат суверенитетини ва ҳудудий яхлитлигини, аҳолининг тинч ҳаёти ва хавфсизлигини ҳимоя қилиш учун тузилган.

Суд-ҳуқуқ тизимида олиб борилаётган ислоҳотлардан келиб чиққан ҳолда, ҳарбий хизматни ўташ тартибига қарши жиноятлар тўғрисидаги қонунларнинг тўғри қўлланилишини таъминлаш мақсадида, Ўзбекистон Республикаси «Судлар тўғрисида»ги Қонунининг 22-моддасига мувофиқ, Олий суднинг Пленуми қарор қилади:

3. Жиноят ишларининг ҳарбий судлар судловига тегишлилиги «Судлар тўғрисида»ги қонуннинг 45-моддаси ва ушбу қонун билан тасдиқланган «Ҳарбий судлар фаолиятини ташкил этиш тўғрисида»ги Низомнинг 4-моддасида белгиланган.

Бундан ташқари, давлат (давлат, ҳарбий ва хизмат) сирларига дахлдор бўлган барча махфийлик даражаси (гриф)га эга бўлган ишлар (ЖКнинг 162, 163 ва ҳ.к.) ҳарбий судлар судловига тегишли.

9. Қурол — тузилишига кўра, жонли нишонни ёки бошқа нишонни уриш, сигналлар бериш учун мўлжалланган қурилмалар ва ашёлар. Тузилиши жиҳатидан қуролга ўхшаш бўлган хўжалик-маиший ва ишлаб чиқариш мақсадидаги буюмлар сифатида сертификатланган буюмлар, шунингдек, тузилиши жиҳатидан қуролга ўхшаш бўлган спорт аслаҳалари қурол жумласига кирмайди. («Қурол тўғрисида»ги Қонуннинг 3-моддаси).

11. Радиоактив моддалар — таркибида белгиланган радиациявий хавфсизлик нормалари ва қоидаларининг энг кам қийматидан ортиқ активликдаги радионуклидлар бўлган ҳар қандай агрегат ҳолатидаги ядровий материалларга тегишли бўлмаган моддалардир (Вазирлар Маҳкамасининг 2009 йил 13 августдаги 231-сон қарори билан тасдиқланган «Радиоактив моддалар ва радиоактив чиқиндилар айланишини давлат томонидан ҳисобга олиш ва назорат қилиш тартиби тўғрисида»ги Низом, 3-банд).

Агар келиб чиққан оқибатларга нисбатан субъектнинг айби эҳтиётсизлик шаклида намоён бўлса, қилмиш ЖКнинг 280-моддаси билан квалификация қилиниши лозим.

19. ЖКнинг 280-моддасида назарда тутилган қилмишни квалификация қилишда субъектив томондан буйруқни эҳтиётсизлик оқибатида бажармаслик каби ҳаракатлар, яъни буйруқда белгиланган кўрсатмаларни бажармаслик, буйруқ билан тақиқланган ҳаракатларни бажариш ёки буйруқни талаб даражасида (кечиктириб, тўлиқсиз, ноаниқ) бажармаслик ҳисобланади. Шу билан бирга бўйсунмаслик жиноятидан (ЖКнинг 279-моддаси) фақат субъектив томонидан фарқ қилади, яъни жиноят ўз-ўзига ишониш ёки бепарволик тарзидаги эҳтиётсизлик орқасида содир этилади.

Судлар шунга эътибор беришлари керакки, ЖКнинг 40-моддаси ҳамда Ички хизмат низомининг 38-банди талабидан келиб чиққан ҳолда, бўйсунувчининг ноқонунийлиги олдиндан аён бўлган буйруқни бажаришдан очиқдан-очиқ бош тортиши, бошқача тарзда қасддан бажармаслиги ёхуд эҳтиётсизлик орқасида бажармаслиги ЖКнинг 279, 280-моддаларида назарда тутилган жавобгарликни келтириб чиқармайди.

20. Бошлиққа қаршилик кўрсатиш ёки уни хизмат вазифаларини бузишга мажбур қилиш билан боғлиқ ишларни кўришда судлар ЖКнинг 281-моддаси диспозицияси икки мустақил жиноят: бошлиққа қаршилик кўрсатиш ва бошлиқни хизмат вазифаларини бузишга мажбур қилишни ўз ичига олишини эътиборга олишлари лозим.

22. ЖКнинг 282-моддасида назарда тутилган жиноят таркибини бериш учун ўлдириш ёки зўрлик ишлатиш билан қўрқитиш бевосита бошлиққа нисбатан жанговар ҳолатда содир этилиши талаб этилади.

23. ЖКнинг 283-моддасида назарда тутилган баданга шикаст етказиш учун жиноий жавобгарлик агар бошлиққа нисбатан зўравонлик унинг ҳарбий хизмат мажбуриятларини бажариш билан боғлиқ бўлгандагина ҳосил бўлади.

Ҳарбий хизматчилар ўртасида бўйсуниш муносабатлари тартиби мавжуд бўлмаса, ҳарбий хизматчи бошқа бир ҳарбий хизматчини ёки фуқарони ҳақорат қилса, айбдорнинг ҳаракатларига МЖтКнинг 16-моддаси талабидан келиб чиққан ҳолда, ЖКнинг 140-моддаси бўйича жавобгарликни вужудга келтиради.

Ушбу қоидалар хизмат мавқеи ва ҳарбий унвони тенг, шунингдек, катта ва кичик, лекин тобелик муносабатларида бўлмаган шахслар ўртасида бузилса, ЖКнинг 285-моддаси бўйича жиноий жавобгарлик вужудга келади.

Масалан, ҳам айбдорга ва ҳам жабрланувчига бошлиқ бўлган ҳарбий хизматчи муддатли ҳарбий хизматчи томонидан содир этилган уставга зид ҳаракатларга қўшилади ёки тобе шахс ўз бошлиғининг зўравонлик ҳаракатларини қўллаб-қувватлайди. Бундай ҳолларда бошлиқнинг ўзига тобе шахс томонидан содир этилган уставга зид зўравонлик ҳаракатларида иштирок этишини ҳарбий мансабдорлик жинояти сифатида ЖКнинг 301-моддаси билан тавсифлаш лозим.

Агар бошлиқ томонидан хизмат мавқеи ўзи билан тенг шахсларга нисбатан содир этилган уставга зид ҳаракатларга, жабрланувчига ҳам, айбдорга ҳам тобе шахс келиб қўшилса, бошлиқнинг ҳаракатлари ЖКнинг 285-моддаси, тобе шахснинг ҳаракатлари эса, жиноятга шерик сифатида ЖКнинг 28, 285-моддалари билан тавсифланиши лозим.

26. ЖКнинг 285-моддаси 1-қисмида мунтазам равишда хўрлаш, камситиш, соғлиқнинг ёмонлашувига сабаб бўлган енгил ёки ўртача оғир тан жароҳати етказиш, ноқонуний озодликдан маҳрум қилиш каби ўзаро муносабатларга оид устав қоидаларини бузганлик учун жавобгарлик белгиланган. Шу сабабли айбдорнинг ҳаракатларини ЖКнинг шахсга қарши жиноятларга тегишли моддалари билан қўшимча тавсифлаш талаб қилинмайди.

27. ЖКнинг 285-моддаси 2-қисми «а, б» бандларида бир гуруҳ шахслар томонидан ёки қурол ишлатиш орқали содир этилган жиноят учун жавобгарлик назарда тутилган.

ЖКнинг 285-моддаси 2-қисми «а» бандида назарда тутилган «бир гуруҳ шахслар» тушунчаси ЖКнинг 29-моддасида берилган тушунча билан бир хил маънони англатади. Гуруҳ сифатидаги уставга зид зўравонлик ҳаракатлари қасд умумийлиги билан бирлашган икки ёки ундан ортиқ ҳарбий хизматчилар томонидан содир этилади ва уларнинг ҳар бири ЖКнинг 285-моддасида кўрсатилган жиноят субъекти бўлади ва жиноятда шерик сифатида иштирок этади. Бир гуруҳ шахсларнинг айримлари ҳарбий хизматчилар бўлмаган ҳолларда, уларнинг ҳаракатлари ЖКнинг 28-моддаси орқали квалификация қилиниши лозим. Бир гуруҳ шахслар томонидан содир этилган жиноят олдиндан ўзаро тил бириктириб ёки бириктирмасдан содир этилиши мумкин. Сўнгги ҳолда ҳаракатларни ЖКнинг 285-моддаси 2-қисми «а» банди билан тавсифлашнинг зарур шарти — ҳар бир айбдор уставга зид ҳаракатларини гуруҳ ичида бирлашиб содир этаётганлигини англаб етганлигидир.

28. ЖКнинг 285-моддаси 4-қисми «б» бандида назарда тутилган «бошқа оғир оқибатлар» деганда, айбдорнинг уставга зид ҳаракатлари билан сабабий боғланишда бўлган, оғирлигининг хусусиятига қараб суд томонидан баҳоланиши лозим бўлган оқибатлар тушунилади.

Агар уставга зид зўравонлик ҳаракатлари жабрланувчини қасддан ўлдириш билан якунланса, айбдорнинг ҳаракатлари ЖКнинг 285-моддаси 3-қисми ҳамда кодекснинг шахсга қарши жиноятларни назарда тутувчи моддалари мажмуи билан тавсифланади.

Ҳарбий хизматчилар ўртасида ўзаро муносабатларга оид устав қоидаларининг бузилиши, баъзи пайтларда, нафақат одамлар ўлимига, балки жанговар вазифанинг бажарилмай қолишига, ҳарбий техниканинг ишдан чиқишига ва бошқа оқибатларга олиб келиши мумкин. Бундай оқибатлар суд томонидан оғир деб топилган тақдирда айбдорнинг ҳаракатларини ЖКнинг 285-моддаси 4-қисми билан тавсифлашга асос бўла олади.

Уставга зид зўравонлик ҳаракатлари оқибатида бир неча жабрланувчига ЖКнинг 285-моддаси турли қисмларида назарда тутилган зарар етказилган бўлса, бу ҳаракатлар ЖКнинг 33-моддаси қоидасига кўра, тавсифланиши лозим.

29. Ҳарбий хизматчилар ўртасида ўзаро муносабатларга оид устав қоидаларини бузиш айбдорлар ҳарбий хизматнинг махсус турлари бўйича мажбуриятларни бажараётган пайтда содир этилиши мумкин (қоровуллик, ички хизмат, ҳарбий навбатчилик ва ҳоказолар). Агар айбдор томонидан айни пайтда махсус хизмат қоидалари ҳам бузилса, бу ҳаракатлар ЖКнинг 285-моддаси ва у ёки бу хизмат турини бузганлик учун жавобгарликни назарда тутувчи моддалар мажмуи билан тавсифланиши лозим.

30. Ҳарбий хизматчилар томонидан ўзаро муносабатларга оид устав қоидаларини, жумладан, мунтазам хўрлаш кўринишида бузиш жабрланувчиларнинг озиқ-овқати, ҳарбий кийим-кечак ашёлари ва бошқа моддий бойликларини олиб қўйиш йўли билан содир этилиши мумкин. Агар бунда жабрланувчига тегишли бўлган шахсий мулк ашёлари олиб қўйилса, айбдорнинг ҳаракатлари ЖКнинг 285-моддасидан ташқари мулкка қарши жиноятлар учун жавобгарликни назарда тутувчи бошқа моддалари билан қўшимча тавсифланиши зарур.

Зўрлик ишлатиш ёки уни ишлатиш таҳдиди билан ҳарбий хизматчига бериладиган озиқ-овқат паёги ёки ҳарбий кийим-кечак ашёларини олиб қўйиш ЖКнинг 285-моддаси диспозицияси билан тўлалигича қамраб олинади.

ЖКнинг 287-моддаси 4-қисмига кўра, ушбу ҳаракатлар жанговар вазиятда содир этилган бўлса, уларнинг давомийлик муддати аҳамиятга эга бўлмайди.

Судлар шу нарсани назарда тутишлари лозимки, ҳарбий хизматчилар томонидан махсус хизматни ўташ қоидаларини бузганлик учун жиноий жавобгарлик (махсус субъект) ЖКнинг 291 — 294-моддаларида белгиланган.

ЖКнинг 297-моддасида назарда тутилган жиноят субъекти — ўз хизмат моҳиятига кўра, атрофдагилар учун катта хавф манбаи бўлган қурол-яроғ, моддалар ва буюмлардан фойдаланаётган ёки уларни сақлаш, ташиш ва етказиб беришни таъминлаб берувчи ёхуд уларга дахлдор бўлган ва улар билан муомалада бўлиш қоидаларини бузган ҳарбий хизматчилар бўлиши мумкин.

ЖКнинг 297-моддаси диспозицияси фақат ўқотар қуролни (пистолет, автомат, гранатомёт, артиллерия ёки ракета қурол-яроғлари) ўз ичига олади, совуқ қурол бу гуруҳга кирмайди. Қурол-яроғ заводда тайёрланган ва ҳарбий қисм у билан қуролланган бўлиши керак. Қўлда ясалган ўқотар қуроллар ЖКнинг 297-моддасида назарда тутилган қуролга кирмайди. Қурилиш, сигнал, старт пистолетлари ва тирик кучни йўқ қилишга мўлжалланмаган бошқа отиш воситалари ҳам бу гуруҳга кирмайди.

43. ЖКнинг 298-моддаси назарда тутган жиноятнинг муқаррар аломати — йўл қўйилган қонунбузарликлар натижасида одамларнинг ҳалок бўлиши ёки уларга оғир ёки ўртача оғир шикаст етказиш каби муайян зарарнинг келиб чиқишидир. Ҳаёт ёки соғлиққа зарар етказиш ушбу жиноят таркиби билан қамраб олинган ва у шахсга қарши жиноятлар учун жавобгарликни кўзда тутувчи моддалар билан қўшимча тавсифлашни талаб қилмайди.

ЖКнинг 266-моддасида назарда тутилган жиноятдан мазкур жиноят объекти, объектив томонининг баъзи аломатлари ва субъекти билан ажралиб туради. ЖКнинг 298-моддаси бўйича жиноят объекти бу Қуролли Кучларда ўрнатилган ва жанговар, махсус ёки транспорт машиналаридан фойдаланиш ёки уларни бошқариш билан боғлиқ бўлган ҳарбий хизматни ўташ тартибидир. ЖКнинг 266-моддасида белгиланган жиноят эса — транспорт ҳаракати ва ундан фойдаланиш хавфсизлигига тажовуз қилади. ЖКнинг 298-моддасида кўрсатилган жиноят ҳарбий хизматчи томонидан жанговар, махсус ёки транспорт машинасида содир этилади. Агар ҳарбий хизматчи жанговар, махсус ёки транспорт бўлмаган машинада ва ҳарбий хизматчи бўлмаган шахс эса, жанговар, махсус ёки транспорт машинада бошқариш қоидаларини бузса, бу ҳаракат ЖКнинг 266-моддаси таркиби аломатларига тўғри келади.

Агар транспорт воситаларининг техник ҳолати ёки улардан фойдаланишга масъул шахс техник жиҳатдан носоз бўлган жанговар, махсус ёки транспорт машиналарни фойдаланиш учун чиқариб юборса ва бу ЖКнинг 262-моддасида назарда тутилган оқибатларни келтириб чиқарса, бу ҳолат ЖКнинг 262-моддаси билан тавсифлашни талаб қилмайди, чунки ушбу қилмиш ЖКнинг 298-моддаси диспозицияси билан қамраб олинган.

45. ЖКнинг 298-моддаси жанговар, махсус ёки транспорт машиналарини бошқариш ва улардан фойдаланиш қоидаларини бузиш натижасида келиб чиққан барча оқибатларни, жумладан, бир неча одамларнинг ҳалок бўлишини ҳам назарда тутади. Шунинг учун бир неча одамларнинг ўлимига олиб келганлик аломати мавжудлигининг ўзи қилмишни ЖКнинг 262-моддаси билан тавсифлаш учун асос бўлмайди.

Бошқариш қоидаларини бузган шахс томонидан айни пайтда жабрланувчига ёрдам кўрсатмаслик ЖКнинг 298-моддаси диспозицияси доирасидан ташқарига чиқади ва ЖКнинг 117-моддаси билан қўшимча тавсифлашни талаб қилади.

46. Жиноятнинг субъекти — жанговар, махсус ёки транспорт машинасидан фойдаланиш учун масъул бўлган ёки уни бевосита бошқарадиган ҳарбий хизматчи бўлади. Қоидабузарни бошқариш қоидаларини бузганлик учун жавобгарликка тортишда унинг штат бўйича ҳайдовчи бўлиш-бўлмаслигининг ва машинани бошқара олиш-олмаслигининг аҳамияти йўқ. Инструктор назорати остида ўқув машинасида бошқаришни ўрганаётган ҳарбий хизматчини ЖКнинг 298-моддасида назарда тутилган жиноят учун жавобгарликка тортиб бўлмайди. Бундай ҳолда ҳаракат хавфсизлигини таъминлаш инструкторга юклатилган бўлиб, айнан у бошқариш қоидаларини бузганлик учун жавобгардир.

48. ЖКнинг 299-моддаси ҳалокат ёки бошқа оғир оқибатларга олиб келган ҳодисалар учун жавобгарликни назар тутади.

50. ЖКнинг 299-моддасида назарда тутилган жиноятнинг субъекти — зиммасига учиш ёки учишга тайёргарлик кўришни таъминлашга оид махсус вазифа юклатилган ҳарбий хизматчилар бўлишлари мумкин.

52. ЖКнинг 295-моддаси 1-қисми муддатли ҳарбий хизматни ўтаётган ҳарбий хизматчиларга шахсий фойдаланишга берилган ҳарбий анжомларни беҳуда сарфлаганлик учун жавобгарликни назарда тутади.

53. ЖКнинг 295-моддасидан фарқли ўлароқ, кодекснинг 296-моддасида нафақат шахсий ёки хизматда фойдаланиш учун берилган анжомларни, балки ҳар қандай ҳарбий мулкни асраш тартиби назарда тутилган. Қурол-яроқ, ўқ-дорилар, ҳаракатланиш воситалари ва бошқа ҳарбий мулклар давлат мулки бўлиб, шунинг учун ҳам уларни қасддан нобуд қилган ёки уларга шикаст етказган айбдор бир пайтнинг ўзида давлат мулкига ҳам тажовуз қилади.

54. Ҳарбий мулкни нобуд қилиш ёки унга шикаст етказишнинг атрофдагилар учун хавфли усулда содир этилиши (ёқиш ёки чўктириб юбориш ва ҳоказолар) ЖКнинг 296-моддаси билан қамраб олинади ва кодекснинг 173-моддаси билан қўшимча тавсифлашни талаб этмайди.

ЖКнинг 296-моддасида кўрсатилган жиноят тўғри ёки эгри қасд шаклида содир этилади. Бундай пайтда айбдор шахс мулкни нобуд қилиш ёки унга шикаст етказишни мақсад қилиб қўяди ёки бундай оқибатларнинг келиб чиқишига била-туриб йўл қўяди. Айбдор бошқа бирор мулкни эмас, балки айнан ҳарбий мулкни нобуд қилаётганини ёки унга шикаст етказаётганини англайди.

Жиноятнинг ҳақиқий сабабини (мотивини) аниқлаш катта аҳамиятга эга. Агар ҳарбий мулкни нобуд қилиш ёки унга шикаст етказиш Ўзбекистон Республикасига зиён етказиш мақсадида содир этилган бўлса, бундай ҳаракатлар давлатга қарши жиноят — диверсия (ЖКнинг 161-моддаси)ни ташкил этади.

Агар бошлиқ ёки мансабдор шахс томонидан бошқа шахс ёрдамида ЖКнинг 301-моддасида назарда тутилган жиноят содир қилинса, унинг ҳаракатлари ушбу модда билан тўғридан-тўғри, ёрдам берган бошқа шахснинг ҳаракатлари эса ЖКнинг 28-моддаси орқали квалификация қилиниши лозим.

Уч йилдан ортиқ бўлмаган муддатга озодликдан маҳрум қилиш туридаги жазони тайинлаш пайтида, суд ишнинг ҳолатлари ва судланганнинг шахсини инобатга олиб, муддатли хизмат ҳарбий хизматчиларига интизомий қисмга юбориш, ЖКнинг 47-моддасида кўрсатилган ҳарбий хизматчиларга эса, ижтимоий хавфи катта бўлмаган жиноят ёки оғир оқибатларни келтириб чиқармаган эҳтиётсизлик орқасида содир этилган жиноят учун хизмат бўйича чеклаш жазоларини қўллаш ҳуқуқига эга.

Оғир ёки ўта оғир жиноятларни содир этган ҳарбий ёки махсус унвонга эга бўлган шахсларга доир ишларни кўришда суд ҳар доим ЖКнинг 52-моддасига асосан уларни бундай унвондан маҳрум қилиш масаласини муҳокама қилиши шарт.

63. Ушбу қарор қабул қилиниши муносабати билан Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг «Ҳарбий хизматни ўташ тартибига қарши жиноятларга оид ишларни кўриш бўйича суд амалиёти тўғрисида»ги 2000 йил 15 сентябрдаги 23-сонли қарори ўз кучини йўқотган деб топилсин.