Muqobil xizmat — Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolari oʻtaydigan davlat xizmatining alohida turidir. Bu xizmat fuqaroning korxonalardagi, muassasalardagi, xalq xoʻjaligi tashkilotlaridagi, yuqori malaka talab etilmaydigan (yordamchi) ishlarni yoki oʻz malakasiga mos ishlarni, shu jumladan falokat, fojia, tabiiy ofat va boshqa favqulodda holatlarning oqibatlarini bartaraf etishga oid ishlarni bajarish bilan bogʻliqdir. Muqobil xizmat fuqarolarni harbiy ishga oʻrgatishni hamda Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari uchun zaxiradagi jangchilar tayyorlashni koʻzda tutadi.

Muqobil xizmat toʻgʻrisidagi qonunlar ushbu Qonundan hamda Oʻzbekiston Respublikasining boshqa qonun hujjatlaridan iboratdir.

Muqobil xizmatni oʻtash tartibi ushbu Qonun bilan hamda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlangan Muqobil xizmatni tashkil etish va uni oʻtash tartibi toʻgʻrisidagi nizom bilan belgilanadi.

Muqobil xizmatni oʻtayotgan fuqarolar mehnat huquqlarini va vazifalarini amalga oshirish chogʻida yuzaga keluvchi munosabatlar Oʻzbekiston Respublikasining mehnat toʻgʻrisidagi qonunlari bilan tartibga solinadi.

Oʻzbekiston Respublikasining 18 yoshdan 27 yoshgacha boʻlgan, harbiy hisobda turadigan, muddatli harbiy xizmatga chaqirilishi lozim boʻlgan fuqarolari, basharti ular:

xizmatga chaqirilayotgan shaxsdan tashqari 16 yoshga toʻlmagan toʻrt va undan ortiq bolali oiladan boʻlsalar;

harbiy xizmatni oʻtash davrida nogiron boʻlib qolgan ota-onasi yoki aka-uka (opa-singil)lari boʻlsa;

diniy taʼlimoti qurol ishlatishga va Qurolli Kuchlarda xizmat qilishga yoʻl qoʻymaydigan roʻyxatdan oʻtgan diniy tashkilotlarning aʼzosi boʻlsalar, muqobil xizmatni oʻtash huquqiga ega boʻladilar.

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi muqobil xizmatni oʻtash huquqiga ega boʻlgan fuqarolarning oʻzga toifalarini ham belgilashi mumkin.

Muqobil xizmatni oʻtayotgan shaxslar muqobil xizmat xizmatchilari deb ataladilar.

Muqobil xizmat muddati 24 oy, oliy maʼlumotli fuqarolar uchun esa 18 oydir.

Oʻzbekiston Respublikasining fuqarolari muqobil xizmatni Oʻzbekiston Respublikasi korxonalari, muassasalari, xalq xoʻjaligi tashkilotlarida oʻtaydilar. Muqobil xizmat oʻtaladigan vazirliklarning, idoralarning, shunday xizmat qoʻllanadigan sohalarning hamda bajariladigan ish turlarining roʻyxatini Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi belgilaydi.

Chaqiruvchilar muqobil xizmatni oʻtashi mumkin boʻlgan korxonalar, muassasalar va tashkilotlarning roʻyxatini Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimiyatlari tasdiqlaydi.

Muqobil xizmat xizmatchilari ishchi ixtisosini oʻrganishi uchun xalq taʼlimi tizimi, tarmoq vazirliklari va idoralari, korxonalar, tashkilotlar va muassasalarning oʻquv yurtlariga yuborilishi mumkin.

Muqobil xizmat xizmatchilari Oʻzbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi tomonidan belgilanadigan dasturlar asosida harbiy tayyorgarlik yigʻinlariga (mashgʻulotlariga) chaqiriladilar, shu yigʻinlar (mashgʻulotlar) vaqtida harbiy hisobdagi ixtisosni egallaydilar.

Muqobil xizmat xizmatchilari Oʻzbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi tomonidan belgilanadigan tartibda harbiy qasamyod qiladilar.

Muqobil xizmatdan boʻshatilgan fuqarolar Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari zaxirasi hisobiga kiritiladilar.

Oʻzbekiston Respublikasida muqobil xizmatga rahbarlikni Oʻzbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi huzuridagi Muqobil xizmat boshqarmasi amalga oshiradi.

Viloyatlar va Toshkent shahrida muqobil xizmat tuzilmalariga rahbarlikni mudofaa ishlari boʻyicha tegishli boshqarmalar huzuridagi muqobil xizmat boʻlimlari amalga oshiradilar.

Ayrim nohiyalarda (shaharlarda) mudofaa ishlari boʻyicha tegishli boʻlimlar qoshida muqobil xizmat boʻlinmalari (guruhlari) tuzilishi mumkin.

Tasarruflaridagi korxonalarda, tashkilotlarda, muassasalarda muqobil xizmat xizmatchilaridan foydalanayotgan vazirliklar, idoralar, konsernlar, ularni joylashtirish, oʻqitish-oʻrgatish uchun, ish joylarida mehnatni muhofaza qilish, xavfsizlik qoidalari talablarini bajarishlari, barcha turdagi tibbiy yordam, imtiyozlar, tovon puli, ustama haq va yordam puli, shu jumladan ish qobiliyatini vaqtincha yoʻqotganlik sababli yordam puli olishlari uchun kerakli sharoit yaratib berishlari shart.

Muqobil xizmatni oʻtayotgan fuqarolarga ish haqining 80 foizi toʻlanadi.

Muqobil xizmatni oʻtayotgan fuqarolarning ish haqidan ushlab qolinayotgan pullar muqobil xizmat boshqaruv idoralarining hisobiga oʻtkaziladi. Korxonalar, tashkilotlar va muassasalar ham muqobil xizmat idoralarining taʼminoti uchun hamda muqobil xizmat shaxsiy tarkibiga ishchi kasblarini oʻrgatish uchun muqobil xizmat idoralarining hisobiga tegishli shartnomalarda belgilangan hajmlarda pul oʻtkazadilar.

Fuqarolarni muqobil xizmatga chaqirish muddatli xizmatga chaqirilayotganlar uchun belgilangan tartibda amalga oshiriladi, bu ishni tashkil etish va oʻtkazish vazifasi esa nohiya (shahar) chaqiruv komissiyalari va hokimiyatlari zimmasiga yuklanadi.

Korxona, muassasa va tashkilotning maʼmuriyati:

fuqaro muqobil xizmatni oʻtashdan bosh tortgan hollar toʻgʻrisida, korxonalar, tashkilotlar va muassasalarning tugatilishi, ish oʻrinlari va xodimlar miqdori qisqartirilishi haqida kamida ikki oy oldin muqobil xizmat boshqaruv idoralarini xabardor qilishi;

muqobil xizmatni oʻtayotgan fuqaroga, u halok boʻlgan hollarda esa, uning oilasiga, ishlab chiqarish falokati oqibatida, ular xizmat (mehnat) vazifasini bajarayotgan chogʻda mehnatni muhofaza qilish hamda xavfsizlik qoidalari talablarining bajarilishini taʼmin etmaganlik oqibatida uning salomatligiga yetkazilgan zarar uchun bir marta beriladigan nafaqa hamda tovon puli toʻlashi shart.

Muqobil xizmatni oʻtayotgan fuqaro:

xizmat va ish joyidagi tibbiyot muassasalarida tibbiy yordamning barcha turlaridan foydalanish;

ish joyida barcha nafaqalar, ustama haqlar va yordamlar, shu jumladan mehnat qobiliyatini vaqtincha yoʻqotganlik uchun nafaqalar olish;

xizmatga chaqirilgunga qadar oʻzi ishlagan yoki oʻqigan korxonaga, muassasaga, tashkilotga avvalgi ishiga yoki avvalgisiga teng lavozimga, shuningdek oʻquv yurtiga qaytish;

boshqa xizmat joyiga oʻtkazish, muqobil xizmatdan muddatidan avval boʻshashga oid masalalar boʻyicha, boshqa mazmundagi arizalar, shikoyatlar va takliflar bilan muqobil xizmat boshqaruvi davlat idoralariga murojaat etish huquqiga ega.

Muqobil xizmatni oʻtayotgan fuqaro:

xizmatni belgilangan joyda, muqobil xizmat tuzilmalari tarkibida oʻtashi;

ushbu Qonunda, harbiy nizomlarda belgilangan talablarni, shuningdek ish joyida amal qilib turgan ichki mehnat tartib-qoidalarini soʻzsiz bajarishi;

harbiy bilimlarni sabot bilan egallashi, ishlab chiqarish topshiriqlarini oʻz vaqtida va sifatli qilib bajarishi shart.

Muqobil xizmatni oʻtayotgan fuqarolar halokat, falokat va tabiiy ofatlarning oqibatlarini bartaraf etish uchun jalb etilgan taqdirda, ular yuzaga kelgan vaziyatdan kelib chiqadigan hamda ana shu oqibatlarni bartaraf etish yuzasidan komissiya yoki shtablarning joylardagi rahbarlari belgilaydigan maxsus vazifalarni bajaradilar.

Muqobil xizmatni oʻtayotgan fuqarolar:

rahbarlik va saylab qoʻyiladigan lavozimlarni egallash;

xususiy tadbirkorlik faoliyati bilan shugʻullanish;

oliy va oʻrta maxsus bilim yurtlariga oʻqishga kirish;

tegishli mansabdor shaxsning ruxsati boʻlmagani holda xizmat joyidan va ishdan ketib qolish huquqiga ega emas.

Muqobil xizmatni oʻtayotgan fuqarolar harbiy xizmatni bajarishga majbur fuqarolar uchun belgilangan tartibda harbiy tayyorgarlikni oʻtash, harbiy qasamyod qilish va harbiy hisobdagi ixtisosni egallashi uchun zarur boʻlgan vaqtga ishlardan ozod etiladilar.

Chaqiruv komissiyalari tomonidan tibbiy tekshiruvdan oʻtish uchun dispanser, ambulatoriya va statsionarga yuboriladigan fuqarolar tibbiy muassasalarda boʻlgan davrlarida ularning ish joylari, egallab turgan vazifalari va oʻrtacha ish haqlari saqlanib qoladi.

Muqobil xizmatni oʻtayotgan fuqaro har yili 15 ish kuniga teng muddatga taʼtil olish huquqiga egadir.

Muqobil xizmat muddati umumiy stajga va maxsus mehnat stajiga qoʻshiladi.

Muqobil xizmatni oʻtash chogʻida mehnat qobiliyatini yoʻqotgan fuqarolar hamda shu asnoda halok boʻlgan fuqarolarning oilalari, shuningdek ularning qaramogʻida boʻlgan shaxslar amaldagi qonunlarga muvofiq, muddatli xizmat harbiy xizmatchilari uchun belgilangan tarzda nafaqalar olishga va pensiya taʼminoti huquqiga egadirlar.

Muqobil xizmatning belgilangan muddatini ado etgan fuqarolar Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori asosida Oʻzbekiston Respublikasi Mudofaa vazirining buyrugʻi bilan xizmatdan boʻshatiladilar.

Fuqaro oilaviy sharoiti oʻzgarganligi munosabati bilan, basharti, bu hol unga amaldagi qonunlarga muvofiq xizmatni kechiktirish yoki xizmatdan ozod boʻlish huquqini bersa, muqobil xizmatdan muddatidan ilgari boʻshatilishi mumkin.

Fuqaro Oʻzbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi davolash muassasalarining harbiy-shifokorlar komissiyalari tomonidan salomatligiga koʻra xizmatni davom ettirishga qodir emas deb topilgan hollarda ham muddatidan ilgari xizmatdan boʻshatilishi mumkin.

Muqobil xizmatdan muddatidan ilgari boʻshatish toʻgʻrisidagi qarorni Oʻzbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi qabul qiladi.

Chaqiruv komissiyalarining aʼzolari, muqobil xizmat boshqaruv idoralarining mansabdor shaxslari, korxonalar, tashkilotlar va muassasalarning rahbarlari Qonunga xilof qarorlar chiqarganliklari hamda muqobil xizmat toʻgʻrisidagi qonunlarni oʻzgacha tarzda buzganliklari uchun amaldagi qonunlarga muvofiq javobgar boʻladilar.

Muqobil xizmatdagi xizmatchilar harbiy nizomlarda hamda Oʻzbekiston Respublikasida muqobil xizmatni oʻtash toʻgʻrisidagi nizomda belgilab berilgan muqobil xizmatni oʻtash, harbiy tayyorgarlik va xizmatdan boʻshash tartibini buzganlari taqdirda amaldagi qonunlarga muvofiq javobgarlikka tortiladilar.

Muqobil xizmatdagi xizmatchilar bitimdagi majburiyatlarini buzganlarida, korxonalar, tashkilotlar va muassasalarga zarar yetkazganlarida Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarida belgilangan tarzda moddiy, intizomiy, maʼmuriy va jinoiy javobgarlikka tortiladilar.

Muqobil xizmatdagi xizmatchilarga oid jinoiy ishlar prokuratura idoralari tomonidan tergov qilinadi va respublika sudlari tomonidan koʻrib chiqiladi.

Muqobil xizmat toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarining ijrosini nazorat qilish vazifasi Oʻzbekiston Respublikasining prokuratura idoralari zimmasiga yuklanadi.