Ҳужжатга таклиф юбориш
Аудиони тинглаш
Ҳужжат элементидан ҳавола олишЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ МАРКАЗИЙ БАНКИ БОШҚАРУВИНИНГ
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҚарори
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишТИЖОРАТ БАНКЛАРИДА МОЛИЯВИЙ АКТИВЛАРНИНГ БУХГАЛТЕРИЯ ҲИСОБИНИ ЮРИТИШ ТАРТИБИ ТЎҒРИСИДА НИЗОМНИ ТАСДИҚЛАШ ҲАҚИДА
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш[Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги томонидан 2005 йил 30 ноябрда 1528-сон билан давлат рўйхатидан ўтказилган]
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
LexUZ шарҳиМазкур қарор Ўзбекистон Республикаси Марказий банки Бошқарувининг 2023 йил 7 мартдаги 4/7-сонли «Ўзбекистон Республикаси Марказий банки томонидан қабул қилинган айрим идоравий норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни ўз кучини йўқотган деб топиш тўғрисида»ги қарорига (рўйхат рақами 3428, 20.04.2023 й.) асосан ўз кучини йўқотган.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҲужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш1. «Тижорат банкларида молиявий активларнинг бухгалтерия ҳисобини юритиш тартиби тўғрисида Низом» иловага мувофиқ тасдиқлансин.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш2. Ушбу қарор Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлигида давлат рўйхатидан ўтказилгандан сўнг, 10 кундан сўнг кучга киритилсин.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш3. Мазкур қарорнинг ижросини назорат қилиш Марказий банк раисининг ўринбосари А.Қ. Қодиров зиммасига юклатилсин.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишМарказий банк Бошқаруви раиси Ф. МУЛЛАЖОНОВ
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишТошкент ш.,
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш2005 йил 10 сентябрь,
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш19/5-сон
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҲужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишМарказий банк Бошқарувининг 2005 йил 10 сентябрдаги 19/5-сонли қарори билан
ТАСДИҚЛАНГАН
ТАСДИҚЛАНГАН
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишТижорат банкларида молиявий активларнинг бухгалтерия ҳисобини юритиш тартиби тўғрисида
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишНИЗОМ
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҲужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишI. Умумий қоидалар
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш1. Ушбу Низом Ўзбекистон Республикасининг «Ўзбекистон Республикасининг Марказий банки тўғрисида», «Банклар ва банк фаолияти тўғрисида» ва «Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида»ги қонунлари асосида ишлаб чиқилган бўлиб, у Ўзбекистон Республикаси тижорат банкларида (кейинчалик матнда «банклар») молиявий активларнинг бухгалтерия ҳисобини Молиявий ҳисоботларнинг халқаро стандартларига (кейинчалик матнда «МҲХС») мувофиқ ҳолда юритиш тартибини белгилайди.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш2. Мазкур Низом талаблари банкнинг ўз акцияларига, кредит ҳамда олиниши лозим бўлган маблағлар ҳисобварақларига, шунингдек, қимматбаҳо қоғозларнинг ҳосилаларига нисбатан қўлланилмайди.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишII. Тушунчалар
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш3. Ушбу Низом мақсадларида қуйидаги тушунчалардан фойдаланилади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишМолиявий восита (инструмент)лар — бир хўжалик юритувчи субъектда молиявий активнинг ва бошқа бир хўжалик юритувчи субъектда эса молиявий мажбурият ёки улушли воситаларнинг пайдо бўлишига олиб келувчи ҳар қандай шартнома.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишМолиявий актив — нақд пул маблағлари, шартномадан келиб чиқиб, бошқа хўжалик субъектларидан пул маблағларини ёки молиявий активларни олиш ва алмаштириш ҳуқуқи ҳамда бошқа хўжалик юритувчи субъектнинг улушли воситалари.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишМолиявий актив (мажбурият) нинг пул моддалари — тасарруфдаги (эгалик ҳуқуқидаги) пул маблағлари, шунингдек, қайд қилинган ёки ўрнатилган миқдордаги пул маблағлари суммасида олиниши ёки тўланиши лозим бўлган активлар ва мажбурият. Барча молиявий активлар ҳам пул моддалари бўлавермайди.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишМолиявий мажбурият — пул маблағларини ва бошқа молиявий активларни шартномавий мажбурият орқали бошқа хўжалик юритувчи субъектларига ўтказиш ёки алмаштиришни билдирадиган ҳар қандай мажбурият.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишУлушли воситалар — хўжалик юритувчи субъектнинг бошқа хўжалик юритувчи субъектига бўлган мажбуриятларини чегириб ташлагандан кейинги қолган активлар улушини тасдиқловчи ҳар қандай шартнома;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҲаққоний (ҳақиқий) қиймат — бу яхши хабардор бўлган ва бундай операцияни амалга оширишни хоҳловчи томонлар ўртасида умумий шартлар асосида битимни амалга оширишдаги активни алмаштириш ёки мажбуриятни тўлаш мумкин бўлган сумма.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишМолиявий активнинг амортизацияланадиган қиймати — активнинг баланс ҳисоботда дастлабки тан олингандаги баҳоланган суммаси (яъни активнинг ҳисобварақдаги акс эттирилган суммаси, плюс/минус мукофот/дисконт ҳисобварағидаги акс эттирилган сумма, плюс активнинг сотиб олиш учун кетган харажатларнинг ҳисобварақдаги суммаси, плюс ҳар қандай сотиб олинган олиниши лозим бўлган ва алоҳида олиниши лозим бўлган ҳисобланган фоизлар ҳисобварағида акс эттирилган ҳисобланган фоизлар), минус тўланган асосий қарз суммаси, плюс/минус реал фоиз ставкаси методини қўллаш билан мукофот/дисконтларнинг йиғилган амортизация суммаси, ва минус сотиб олиш учун кетган харажатлар амортизацияси, ва минус кўрилиши мумкин бўлган зарарларни қоплаш захираси.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишМолиявий активнинг баланс қиймати — молиявий активнинг ҳисобварағидаги қолдиғи, плюс/минус мукофот/дисконт ҳисобварағидаги қолдиғи, плюс активни сотиб олишга кетган харажат бўйича актив ҳисобварақдаги қолдиқ, плюс олиниши лозим бўлган ҳисобланган фоизлар ҳисобварағидаги қолдиқ, плюс/минус ҳаққоний қийматни корректировка қилиш ҳисобварағидаги қолдиқ, минус кўрилиши мумкин бўлган зарарларни қоплаш захираси.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш«Баланс қиймати» — молиявий активнинг ҳаққоний қийматини қайтадан тўғрилаш (корректировка ўтказиш) учун жорий ҳаққоний қиймати билан таққосланадиган сумма.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишМукофот — қарз қимматли қоғози учун тўланган (сотиб олишдаги харажатларсиз) сумманинг, актив номинал қиймати билан ҳар қандай сотиб олинган, олиниши лозим бўлган фоизларни қўшиб ҳисоблаганда ошиб кетган сумма. [Сотиб олиш баҳоси – (номиналь қиймат + сотиб олинган, олиниши лозим бўлган фоизлар)]. Мукофот дебет қолдиққа эга бўлиб, реал фоиз ставкаси методини қўллаш билан амортизация ҳисоблаш воситасида фоизли даромадни камайтиради.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишДисконт — қарз қимматли қоғозининг номинал қиймати билан ҳар қандай сотиб олинган, олиниши лозим бўлган фоизларнинг қарз қимматли қоғози учун тўланган миқдордан (сотиб олишдаги харажатлар ҳисобисиз) ошган суммаси. [(Номинал қиймати + сотиб олинган, олиниши лозим бўлган фоизлар) – сотиб олиш баҳоси]. Дисконт кредит қолдиққа эга бўлиб, реал фоиз ставкаси методини қўллаш билан амортизация ҳисоблаш воситасида фоизли даромадни кўпайтиради.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишСотиб олинган олиниши лозим бўлган фоизлар — қарз қимматли қоғозлар бўйича ҳар қандай ҳисобланган, лекин тўланмаган фоизлар. Улар қимматли қоғозни тақдим этувчига тўланиши лозим бўлиб ва сотиб олиш санасидан бошлаб сотиб олувчига ўтадиган фоизлардир.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишСамарали фоиз ставка усули — молиявий актив ёки молиявий мажбуриятларнинг амортизацион қийматини ҳисоб-китоб қилиш ва тегишли давр мобайнида ҳосил қилинган фоизли даромадлар ва харажатларнинг (шу жумладан, сотиш учун мавжуд ва сўндириш муддатигача сақланадиган қарз қимматбаҳо қоғозлар бўйича мукофот ва дисконт ҳамда сотиб олиш харажатларини амортизация қилиш) тақсимлаш усули.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишСамарали фоиз ставкаси — молиявий активнинг фойдали хизмат муддати давомида ёки қаерда мақбул бўлса, нисбатан қисқа даврда келгусида кутилаётган пул оқимларини, унинг соф баланс қийматига эга бўлиш учун аниқ дисконтлайдиган ставка.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишТан олишни тўхтатиш — илгари тан олинган молиявий активни банк балансидан ҳисобдан чиқариш.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишБитим санаси — банк томонидан активни сотиб олиш ёки сотиш билан боғлиқ мажбурият олинган сана.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишБитим санасидаги ҳисоб — активни у бўйича якуний ҳисоб-китобни амалга ошириш вақтига эмас, балки битим санасига тан олиш ёки тан олишни тўхтатиш.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишОперациялар бўйича харажатлар — молиявий активнинг бевосита сотиб олиниши (сотиб олиш харажатлари) ёки ҳисобдан чиқарилиши (сотиш харажатлари) билан боғлиқ бўлган ўсиб борувчи сарф-харажатлар.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишКўрилиши мумкин бўлган зарарлар — молиявий активнинг баланс қийматини унинг қайтариладиган (қопланадиган) қийматидан ошган суммаси.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишIII. Молиявий активларнинг бирламчи тан олиниши ва баҳоланиши
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш§ 1. Молиявий активларнинг таснифланиши
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш4. Молиявий активлар уч тоифага бўлинади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш1) олди-сотди қимматли қоғозлари;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш2) сўндириш муддатигача сақланадиган қарз қимматли қоғозларига қилинган инвестициялар;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш3) сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларга қилинган инвестициялар.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш5. Олди-сотди қимматли қоғозлари ҳаққоний қиймати ўзгариши фойда ва зарарларда акс эттирилувчи савдога мўлжалланган қимматли қоғозлар ва банк баланс ҳисоботида дастлабки тан олишда «олди-сотди қимматли қоғозлари» деб таснифланган молиявий активларни ўз ичига олади Бинобарин, олди-сотди қимматли қоғозлари тоифасида таснифланган молиявий активларнинг 2 та ички тури мавжуд.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишМолиявий актив яқин келажакда бевосита сотиш мақсадида олинган бўлса, ёки молиявий активлар портфели таркибига киритилган бўлиб, бунда банк томонидан битта гуруҳ сингари бошқарилса ва яқинда қисқа муддатли фойда кўришнинг ҳақиқий белгилари кузатилса, у савдога мўлжалланган активлар сингари таснифланади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишБанк бирор-бир бошқа қимматли қоғозларни сотиб олишда, уларнинг ҳисобини ҳаққоний қиймати бўйича юритиш мақсадида бўлиб, ҳаққоний қийматини ишончли аниқлаш мумкин бўлса ва ҳаққоний қийматидаги ўзгаришини фойда ва зарарлар тўғрисидаги ҳисоботда акс эттириш мақсадида бўлса, банк уларни «олди-сотди қимматли қоғозлари» тоифасида таснифлаши мумкин. Бунда банкнинг ушбу қарори кейинчалик ўзгармаслиги лозим.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш6. Сўндириш муддатигача сақланадиган қарз қимматли қоғозлари қайд қилинган ёки ўрнатилган миқдордаги тўловлар ва қайд қилинган тўлаш муддатига эга бўлган молиявий активлар бўлиб, бунда банк уларни сўндириш муддатигача сақлаш мақсади ва имкониятига эга бўлиши лозим.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш7. Банклар молиявий активларни мазкур Низомнинг 4-бандида кўрсатилган тоифаларда таснифлайди.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш8. Банклар фақат сўндириш муддатигача сақлаш мақсади ва имконияти мавжуд бўлсагина, қарз воситаларни «сўндириш муддатигача сақланадиган» тоифада таснифлаши лозим (1-илова).
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш9. Банклар улушли воситаларни «сўндириш муддатигача сақланадиган» тоифада таснифламаслиги лозим. Чунки, улушли воситалар тўлаш муддатига эга бўлмайдилар.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш10. Банклар жорий ёки ўтган икки молиявий йил давомида катта миқдордаги сўндириш муддатигача сақланадиган қимматли қоғозларни қоплаш муддати келгунга қадар сотган ёки қайта таснифлаган бўлса, уларга ушбу молиявий активларни «сўндириш муддатигача сақланадиган» тоифада таснифлаш тақиқланади. Аммо, қуйидаги ҳолатлар бундан мустасно:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш1) молиявий активнинг сўндириш санасига қадар оз вақт қолганда амалга оширилса. Чунки бозор фоиз ставкасининг ўзгариши мазкур молиявий активнинг қолган сўндириш муддатигача бўлган давр давомида унинг ҳаққоний қийматига сезиларли таъсир қилмаган бўлиши мумкин (2-илова);
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш2) банк режалаштирилган тўловлар асосида дастлабки асосий қарз суммасини тўла ундиргандан кейин амалга оширса (2-илова);
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш3) банк томонидан олдиндан огоҳлантиришлар бўйича банкка боғлиқ бўлмаган ва фавқулодда характерга эга бўлган муҳим ҳодисалар сабабли ҳеч қандай асосли ҳаракат қила олмаган ҳолда амалга оширса (3-илова).
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш11. Банклар «олди-сотди қимматли қоғозлари» ёки «сўндириш муддатигача сақланадиган» тоифаларда таснифланмаган барча молиявий активларни «сотиш учун мавжуд» қимматли қоғозлар тоифасида таснифлашлари лозим.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш12. Банклар молиявий активни бир тоифадан бошқа бир тоифага ўтказишда (мисол учун, «сотиш учун мавжуд» тоифадан «сўндириш муддатигача сақланадиган» тоифага) ушбу активни мазкур Низомнинг VII бўлимига мувофиқ янги турдаги ҳисобварақда акс эттиришади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш§ 2. Молиявий активни тан олиш вақти ва унинг қийматини белгилаш
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш13. Банк молиявий восита бўйича шартнома шартлари тадбиқ этиладиган томонлардан бири бўлгандагина молиявий актив банк томонидан баланс ҳисоботида тан олинади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш14. Банклар молиявий активни баланс ҳисоботида битим санаси бўйича юритиладиган ҳисобдан келиб чиққан ҳолда тан олишлари лозим. Молиявий актив ҳам, актив учун тўлов мажбурияти ҳам битим санаси бўйича акс эттирилади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш15. Банклар сотиб олинган молиявий активни дастлабки тан олишда унинг ҳақиқатдаги қийматини акс эттирган ҳаққоний қиймати бўйича баҳолайдилар. Сотиш учун мавжуд ёки сўндириш муддатигача сақланадиган қимматли қоғозлар деб таснифланган молиявий активлар бўйича уларни сотиб олиш билан бевосита боғлиқ бўлган барча харажатлар ҳам актив сифатида акс эттирилади ва қимматли қоғознинг «амортизация қиймати»га киритилади. «Олди-сотди қимматли қоғозлари» сифатида таснифланган молиявий активларни сотиб олиш билан боғлиқ харажатлар банкнинг жорий харажати сифатида тан олиниб, фойда ва зарарлар ҳисоботида акс эттирилади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш§ 3. Молиявий активни тан олишдаги бухгалтерия ўтказмалари
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш16. Банклар молиявий активларни сотиб олишда уларнинг таснифига мувофиқ номинал қиймати тижорат банкларининг бухгалтерия ҳисоби ҳисобварақлари режасининг мос баланс ҳисобварақларида акс эттирилади. Бунда, мукофот, дисконт ва бошқа ҳар қандай сотиб олинган ҳисобланган фоизлар мазкур Низомнинг 4-иловасига мувофиқ алоҳида ҳисобварақларда ҳисобга олинади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш17. Банклар «олди-сотди» ёки «сотиш учун мавжуд» қимматли қоғозлар сифатида таснифланган улушли қимматли қоғозларни сотиб олишда уларни ҳақиқий қиймати бўйича мазкур Низомнинг 5-иловасига мувофиқ тегишли баланс ҳисобварақда акс эттиришлари лозим.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш18. «Сотиш учун мавжуд» ёки «сўндириш муддатигача сақланадиган» тоифаларда таснифланган қарз қимматли қоғозларини сотиб олиш билан боғлиқ харажатлар 10889 — «Сотиш учун мавжуд қарз қимматли қоғозларни харид қилиш бўйича харажатлар» ёки 15989 — «Сўндириш муддатигача сақланадиган қимматли қоғозларни харид қилиш бўйича харажатлар» баланс ҳисобварақларида акс эттирилади. «Олди-сотди қимматли қоғозлари» тоифасида таснифланган қарз қимматли қоғозларини сотиб олиш билан боғлиқ харажатлар ва барча улушли қимматли қоғозларни сотиб олиш билан боғлиқ харажатлар 55110 — «Қимматли қоғозлар олди-сотди операциялари бўйича тўланадиган хизмат ва воситачилик харажатлари» баланс ҳисобварағида акс эттирилади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишIV. Молиявий активларни сотиб олишдаги дисконт, мукофот ва харажатлар амортизацияси
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш19. Банклар барча молиявий активлар бўйича мукофот ёки дисконтларни реал фоиз ставкаси усулини қўллаган ҳолда амортизациялайди. Банклар, шунингдек, «сотиш учун мавжуд» ёки «сўндириш муддатигача сақланадиган» тоифасида таснифланган қарз қимматли қоғозларини сотиб олиш харажатларини ҳам реал фоиз ставкаси усулини қўллаган ҳолда амортизациялайди.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҲужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш21. Мукофот ва сотиб олиш харажатларини амортизациялаш тегишли «Фоизли даромадлар» ҳисобварақларини дебетлаш ва «Мукофот» ёки «Қарз қимматли қоғозларни харид қилиш бўйича харажатлар» ҳисобварақларини кредитлаш йўли билан мазкур Низомнинг8-иловасига мувофиқ акс эттирилади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишV. Молиявий активларни кейинги баҳолаш
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш§ 1. «Олди-сотди қимматли қоғозлари» тоифасида таснифланган активларни кейинги баҳолаш
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш22. Банклар «олди-сотди қимматли қоғозлари» тоифасида таснифланган молиявий активларни дастлабки тан олишдан кейин, уларнинг ҳаққоний қиймати бўйича, банкларнинг мазкур активлар бўйича сотишда ёки ҳисобдан чиқаришда қилиши мумкин бўлган харажатларини чегирмаган ҳолда баҳолайдилар. Тўғрилашлар бевосита фойда ва зарарлар ҳисоботи орқали амалга оширилади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш23. Банклар ҳаққоний қиймат ўзгариши натижасидаги тўғрилаш суммаларини ё портфел ё ҳар бир алоҳида қимматли қоғоз асосида ҳисоблаш ҳуқуқига эга. Ушбу ихтиёрий усуллар натижасидан тўғрилашнинг бир хил бўлган якуний суммаси келиб чиқади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш24. Ҳаққоний қиймат ўзгариши натижасидаги тўғрилаш суммасининг ҳисоб-китоби қуйидагича амалга оширилади: Ҳаққоний қиймат – Баланс қиймати = Тўғрилаш суммаси.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишМазкур формулани қўллашда ҳосил бўладиган мусбат фарқ ҳаққоний қийматнинг ўсишини, манфий фарқ эса ҳаққоний қийматнинг камайишини кўрсатади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш25. Ҳаққоний қиймат ўзгаришини тўғрилаш, ҳеч бўлмаганда ҳар ой молиявий ҳисоботни тайёрлашдан олдин амалга оширилади. Ҳаққоний қиймат ўсишини акс эттириш учун қуйидагича бухгалтерия ўтказмаси амалга оширилади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш|
Дт 10795 — «Олди-сотди қимматли қоғозлари ҳаққоний қийматининг ўзгариши» |
XX |
| |||
|
|
Кт 45609 — «Савдога мўлжалланган қимматли қоғозлар ҳаққоний қийматининг ўзгариши натижасида олинган фойда» ёки |
XX | |||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш26. Ҳаққоний қиймат камайишини акс эттириш учун қуйидагича бухгалтерия ўтказмаси амалга оширилади (6-илова):
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| Дт 55610 — «Савдога мўлжалланган қимматли қоғозлар ҳаққоний қийматининг ўзгариши натижасида кўрилган зарарлар» ёки Дт 55614 — «Олди-сотди қимматли қоғозлар ҳаққоний қийматининг ўзгариши натижасида кўрилган зарарлар» (Савдога мўлжалланган қимматли қоғозлардан ташқари) |
XX |
| |||
|
|
Кт 10795 — «Олди-сотди қимматли қоғозлари ҳаққоний қийматининг ўзгариши» |
XX | |||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш§ 2. «Сотиш учун мавжуд» тоифасида таснифланган активларни кейинги баҳолаш
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш27. Дастлабки тан олишдан кейин банклар «сотиш учун мавжуд» тоифасида таснифланган молиявий активларни ҳаққоний қиймати бўйича баҳолайдилар. Бунда банкларнинг мазкур активлар бўйича сотишда ёки ҳисобдан чиқаришда қилиши мумкин бўлган харажатлар ҳаққоний қийматдан чегириб ташланмайди. Тўғрилашлар бевосита банкнинг фойда ва зарарларига олиб борилмасдан, балки унинг капитал ҳисобварағида амалга оширилади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш28. Юқоридаги бандда қўйилган талаблар истисно тариқасида бозор нархида котировка қилинмайдиган ва ҳаққоний қиймати ишончли баҳоланмайдиган улушли воситаларга нисбатан қўлланилмайди. Бундай активлар, агар улар «сотиш учун мавжуд» молиявий активлар тоифасида таснифланган бўлган тақдирда ҳам, кўрилиши мумкин бўлган зарарларни қоплаш захирасини чегириб ташлагандаги ҳақиқатдаги қиймати бўйича акс эттирилади. Агар, кейинчалик активнинг ҳаққоний қийматини баҳолаш имконияти ишончли бўлган тақдирда, банклар бундай активларни ҳаққоний қиймати бўйича ҳисобга олишлари лозим. Агар улушли қимматли қоғоз ҳаққоний қиймати бўйича ҳисобга олиниб, кейинчалик ҳаққоний қийматини ишончли баҳолаш имконияти мавжуд бўлмай қолса, у ҳолда ушбу актив ҳақиқатдаги қиймати бўйича акс эттирилади. Бундай ҳолатда ушбу бандда баён этилган ҳисоб услуби қўлланилади, фақат алоҳида капитал ҳисобварағида акс эттириладиган ўзлаштирилмаган фойда ва зарарлар амортизация қилинмайди. Бунда улар капитал ҳисобварағида мазкур актив сотилмагунча сақланиб қолади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш29. Молиявий активларнинг ҳаққоний қиймати ўзгариши билан боғлиқ тўғрилаш суммалари портфел ёки ҳар бир алоҳида қимматли қоғоз асосида аниқланади. Мазкур усуллар натижасидан тўғрилашнинг бир хил бўлган якуний суммаси келиб чиқади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш30. Ҳаққоний қиймат ўзгаришидан келиб чиқиб, тўғрилаш суммасини ҳисоблаш қуйидагича амалга оширилади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҲаққоний қиймат – Баланс қиймати = Тўғрилаш суммаси
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишМазкур формулани қўллашда ҳосил бўладиган мусбат фарқ ҳаққоний қийматнинг ўсишини, манфий фарқ эса ҳаққоний қийматнинг камайишини кўрсатади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш31. Ҳаққоний қиймат ўсишини акс эттириш учун қуйидагича бухгалтерия ўтказмаси амалга оширилади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| Дт 10895 — «Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларга қилинган инвестициялар ҳаққоний қийматининг ўзгариши» |
XX |
| |||
|
|
Кт 30907 — «Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларнинг ҳаққоний қийматини ўзгариши натижасида ҳосил бўлган ўзлаштирилмаган фойда ва зарарлар (актив-пассив)» |
XX | |||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш32. Ҳаққоний қиймат камайишини акс эттириш учун қуйидагича бухгалтерия ўтказмаси амалга оширилади (7-илова):
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| Дт 30907 — «Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларнинг ҳаққоний қийматини ўзгариши натижасида ҳосил бўлган ўзлаштирилмаган фойда ва зарарлар (актив-пассив)» |
XX |
| |||
| Кт 10895 — «Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларга қилинган инвестициялар ҳаққоний қийматининг ўзгариши» | |
XX | |||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш§ 3. «Сўндириш муддатигача сақланадиган» тоифасида таснифланган активларни кейинги баҳолаш
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш33. «Сўндириш муддатигача сақланадиган» тоифасида таснифланган молиявий активлар молиявий ҳисоботда кўрилиши мумкин бўлган зарарларни қоплаш захирасини чегирган ҳолдаги амортизация қиймати бўйича акс эттирилади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш34. Бундай активлар бўйича ҳаққоний қийматидаги ўзгаришлар билан боғлиқ тўғрилаш (корректировка)лар амалга оширилмайди.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш§ 4. Хорижий валютада ифодаланган молиявий активлар
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш35. Хорижий валютада ифодаланган «олди-сотди қимматли қоғозлари» ёки «сотиш учун мавжуд қимматли қоғозлар» тоифасида таснифланган молиявий активлар бўйича банклар дастлаб хорижий валюта асосида ҳаққоний қийматининг тўғрилаш суммасини аниқлаб олишлари лозим. Кейин эса валюталарни айирбошлашнинг Марказий банк курси бўйича очиқ валюта позициясини қайта баҳолаш йўли билан курс фарқи ҳисобидан олинган ҳар қандай фойда ва зарарлар аниқланади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишVI. Молиявий активларни тан олишни тўхтатиш
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш§ 1. Молиявий активларни тан олишни тўхтатиш шартлари
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш36. Банк молиявий активни тан олишни қуйидаги ҳолларда тўхтатади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш1) мазкур активдан келиб тушадиган пул оқимини олиш юзасидан тузилган шартномада белгиланган ҳуқуқ муддати ўтиб кетганида;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш2) банк молиявий активни берганда ва ушбу ҳолат тан олишни тўхтатишни талаб қилувчи ҳолатга тўғри келганда.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш37. Банк молиявий активни беришда мазкур активни бошқариш билан боғлиқ бўлган хавф-хатар ва мукофотлар даражасини баҳолай билиши лозим (9-илова).
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш38. Банк молиявий активни бошқариш билан боғлиқ барча хавф-хатар ва мукофотларни берадиган бўлса, у ҳолда у мазкур активни ҳисобдан чиқариши ва уни беришда пайдо бўладиган ва сақланган ҳар қандай ҳуқуқ (ёки мажбуриятлар)ни алоҳида актив (мажбурият) сифатида тан олиши лозим (10-илова).
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш39. Банк молиявий активни бошқариш билан боғлиқ барча хавф-хатар ва мукофотларни ўзида сақлаб қоладиган бўлса, у ҳолда у молиявий активни ҳисобдан чиқармаслиги лозим.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш40. Банклар тан олишни тўхтатиш талабларига жавоб бермайдиган операциялар давридаги ҳар қандай тушумларни мажбурият сифатида 22896 — «Бошқа муддати узайтирилган даромадлар» ҳисобварағида акс эттиради.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш§ 2. Молиявий активларни сотиш
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш41. «Олди-сотди қимматли қоғозлари» тоифасида таснифланган молиявий активни сотиш ёки ҳисобдан чиқаришдаги фойда ёки зарарлар суммаси қуйидагича ҳисобланади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишСотишдаги тушум – Баланс қиймати = Фойда (зарар)
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш42. Ҳаққоний қийматни тўғрилаш суммаси молиявий активни сотишдан олдин акс эттирилган бўлса, у ҳолда юқоридаги формула фойда ёки зарарлар нолга тенглигини кўрсатади. Бироқ, бунда кунлик асосда ҳаққоний қийматни тўғрилаш талаб этилмайди. Агар сотиш натижасида фойда ёки зарарлар пайдо бўлса, у ҳолда мазкур фойда ёки зарарлар ҳаққоний қийматни тўғрилашдан келиб чиққан фойда ва зарарлар акс эттириладиган ҳисобварақларда акс эттирилади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишМасалан, банк «олди-сотди қимматли қоғозлари» тоифасида таснифланган давлат облигацияларини сотаётганда фойда қуйидагича ҳисобланади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| Сотишдан келиб тушган тушум | | 885 |
| Минус: Баланс қиймати: | | |
| 10705 — «Давлат облигациялари» | 1.000 | |
| 10791 — «Олди-сотди қимматли қоғозлар бўйича дисконт (контр — актив)» |
(100) | |
| 10795 — «Олди-сотди қимматли қоғозлари ҳаққоний қийматининг ўзгариши» |
(20) | |
| 10799 — «Олди-сотди қимматли қоғозларидан кўрилиши мумкин бўлган зарарларни қоплаш захираси (контр-актив)» |
0 | |
| 16305 — «Олди-сотди қимматли қоғозлари бўйича ҳисобланган фоизлар (купонлар бўйича)» |
3 | |
| Баланс қиймати = | | 883 |
| Сотишдан олинган фойда | | 2 |
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишФойдани акс эттириш бўйича бухгалтерия ўтказмаси эса қуйидагича амалга оширилади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| Дт Пул маблағларининг мос ҳисобварағи | 885 | | |||
| Дт 10791 — «Олди-сотди қимматли қоғозлари бўйича дисконт (контр — актив)» | 100 | | |||
| Дт 10795 — «Олди-сотди қимматли қоғозлари ҳаққоний қийматининг ўзгариши» | 20 | | |||
| |
Кт 10705 — «Давлат облигациялари» |
|
1.000 | ||
| |
Кт 16305 — «Олди-сотди қимматли қоғозлари бўйича ҳисобланган фоизлар» |
|
3 | ||
| |
Кт 45609 — «Савдога мўлжалланган қимматли қоғозлар ҳақиқий қийматининг ўзгариши натижасида олинган фойда» ёки |
|
| ||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш43. «Сотиш учун мавжуд» тоифасида таснифланган молиявий активни сотишдан ёки ҳисобдан чиқаришдан кўрилган фойда ёки зарарлар қуйидагича ҳисобланади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишСотишдан келиб тушган тушум – «Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларга қилинган инвестициялар ҳаққоний қийматининг ўзгариши» сифатида акс эттирилган суммани чегирган ҳолдаги баланс қиймати = Фойда (зарар)
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишМасалан, банк «сотишга мўлжалланган» тоифада таснифланган давлат хазина векселларини сотаётганида фойда қуйидагича ҳисобланади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| Сотишдан келиб тушган тушум | | 1.150 |
| Минус: Ҳаққоний қийматни тўғрилашдаги суммани чегириб ташлагандаги Баланс қиймати |
| |
| 10801 — «Давлат хазина векселлари» | 1.000 | |
| 10889 — «Сотиш учун мавжуд қарз қимматли қоғозларини харид қилиш бўйича харажатлар» |
10 | |
| 10893 — «Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларга қилинган инвестициялар бўйича мукофот» |
100 | |
| 10899 — «Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларга қилинган инвестициялар бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарларни қоплаш захираси» |
0 | |
| 16307 — «Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларга қилинган инвестициялар бўйича ҳисобланган фоизлар (купонлар бўйича)» |
0 | |
| Ҳақиқий қийматни тўғрилашдаги суммани чегириб ташлагандаги Баланс қиймати = |
| 1.110 |
| Сотишдан олинган фойда | | 40 |
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишФойдани акс эттиришнинг бухгалтерия ўтказмаси қуйидагича амалга оширилади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| Дт Пул маблағларининг мос ҳисобварағи |
1.150 |
| |||
| | Кт 10801 — «Давлат хазина векселлари» | | 1.000 | ||
| | Кт 10889 — «Сотиш учун мавжуд қарз қимматли қоғозларини харид қилиш бўйича харажатлар» | | 10 | ||
| | Кт 10893 — «Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларга қилинган инвестициялар бўйича мукофот» | | 100 | ||
| | Кт 45803 — «Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларни сотиш ёки диспозиция қилишдан олинган фойда» | | 40 | ||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш44. Банк, шунингдек, илгари ҳаққоний қийматни тўғрилаш бўйича акс эттирилган ва алоҳида капитал ҳисобварағида ҳисобга олинган суммани бекор қилиш бўйича бухгалтерия ўтказмасини амалга ошириши лозим.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишМасалан, агар тўғрилаш суммаси ҳаққоний қийматнинг жами 200 сўмга ўсишига олиб келган бўлса, у ҳолда қуйидагича бухгалтерия ўтказмаси амалга оширилиши лозим:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| Дт 30907 — «Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларнинг ҳақиқий қиймати ўзгариши натижасида ҳосил бўлган ўзлаштирилмаган фойда ёки зарарлар (актив-пассив)» |
200 |
| |||
| | Кт 10895 — «Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларга қилинган инвестициялар ҳақиқий қийматининг ўзгариши» | |
200 | ||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш45. «Сўндириш муддатигача сақланадиган» тоифада таснифланган молиявий активларнинг сотилиши ёки ҳисобдан чиқарилиши натижасидаги фойда ёки зарарлар қуйидагича ҳисобланади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишСотувдаги тушум – Амортизацияланган қиймат = Фойда (зарар)
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишМасалан, банк «сўндириш муддатигача сақланадиган» тоифада таснифланган давлат хазина векселларини сотаётганда фойдани ҳисоблаш қуйидаги тартибда амалга оширилади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| Сотишдан олинган тушум |
|
1.020 |
| Минус: Амортизацияланган қиймат | | |
| 15901 — «Давлат хазина векселлари» | 1.000 | |
| 15991 — «Сўндириш муддатигача сақланадиган қимматли қоғозлар бўйича дисконт» |
(20) | |
| 15989 — «Сўндириш муддатигача сақланадиган қарз қимматли қоғозларини харид қилиш бўйича харажатлар» |
10 | |
| 15999 — «Сўндириш муддатигача сақланадиган қарз қимматли қоғозларига қилинган инвестициялар бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарларни қоплаш захираси (контр-актив)» |
| |
| 16311 — «Сўндириш муддатигача сақланадиган қарз қимматли қоғозларига қилинган инвестициялар бўйича ҳисобланган фоизлар (купонлар бўйича)» |
0 | |
| Амортизацияланган қиймат = | | 990 |
| Сотишдан олинган фойда | | 30 |
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишФойдани акс эттиришнинг бухгалтерия ўтказмаси эса қуйидагича амалга оширилади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| Дт Пул маблағларининг мос ҳисобварағи | 1.020 | | |||
| Дт 15991 — «Сўндириш муддатигача сақланадиган қимматли қоғозлар бўйича дисконт (контр-актив)» | 20 | | |||
| |
Кт 15901 — «Давлат хазина векселлари» |
|
1.000 | ||
| |
Кт 15989 — «Сўндириш муддатигача сақланадиган қарз қимматли қоғозларини харид қилиш бўйича харажатлар» |
|
10 | ||
| |
Кт 45805 — «Сўндириш муддатигача сақланадиган қимматли қоғозларни сотиш ёки диспозиция қилишдан олинган фойда» |
|
30 | ||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишVII. Молиявий активларни қайта таснифлаш
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш§ 1. Молиявий активларни «олди-сотди қимматли қоғозлари» тоифасига ёки тоифасидан ўтказиш
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш46. Молиявий актив банк тасарруфида бўлар экан, банкларга уни «олди-сотди қимматли қоғозлари» тоифасига ёки шу тоифадан бошқа тоифага ўтказиш тақиқланади, фақат дастлабки таснифи нотўғри таснифланган ҳолат бундан мустасно.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш47. Агар банк кейинроқ «олди-сотди қимматли қоғозлари» тоифасида таснифланган активларнинг нотўғри таснифланганлигини аниқласа, у ҳолда кейинги ҳар қандай қайта таснифлашлар хатони тўғрилаш сингари ҳисобга олинади. Мазкур ҳолат илгари чиқарилган молиявий ҳисоботни қайта ҳисоблаб чиқишни тақозо этади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш48. Агар банк молиявий активни «олди-сотди қимматли қоғозлари» тоифасида таснифласада, лекин 12 ой уни давомида сотмаса ва агар ушбу актив «қарам хўжалик жамиятларига, қўшма корхоналарга ва шуъба хўжалик жамиятларига қилинган инвестициялар» сингари юритилиши лозим бўлганлар тоифасига тўғри келса, у ҳолда банк ушбу молиявий активни «олди-сотди қимматли қоғозлари» тоифасидан мос инвестиция ҳисобварағига ўтказади. Мазкур ҳолат ҳам, хатони тўғрилаш сингари ҳисобга олинади ва илгариги молиявий ҳисоботни қайта ҳисоблаб чиқишни тақозо этади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш§ 2. Молиявий активларни «сўндириш муддатигача сақланадиган» тоифасидан «сотиш учун мавжуд» тоифасига ўтказиш
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш49. Агар банк ўзининг ишонч ва имкониятлари ўзгариши натижасида молиявий активни «сўндириш муддатигача сақланадиган» тоифа сифатида таснифлашни тақозо этмаса, у ҳолда банк уни «сотиш учун мавжуд» тоифасига ўтказади ва уни ҳаққоний қийматига тенглашгунча қайта баҳолайди. Қайта баҳолашдаги ҳаққоний қийматни тўғрилаш алоҳида 30907 — «Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларнинг ҳақиқий қиймати ўзгариши натижасида ҳосил бўлган ўзлаштирилмаган фойда ёки зарарлар (актив-пассив)» капитал ҳисобварағида акс эттирилади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш50. Агар сўндириш муддатигача сақланадиган молиявий активларнинг катта миқдорда сотилиши ёки қайта таснифланиши 7-бандда кўрсатилган шартлардан бирортасига ҳам жавоб бермаса, у ҳолда барча қолган сўндириш муддатигача сақланадиган молиявий активлар «сотиш учун мавжуд» тоифага ўтказилади ва ҳаққоний қийматига тенглашгунча қайта баҳоланади. Қайта баҳолашдаги ҳаққоний қийматни тўғрилаш алоҳида 30907 — «Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларнинг ҳаққоний қиймати ўзгариши натижасида ҳосил бўлган ўзлаштирилмаган фойда ёки зарарлар (актив-пассив)» капитал ҳисобварағида акс эттирилади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш51. Сўндириш муддатигача сақланадиган молиявий активларнинг катта миқдордаги сотилиши ёки қайта таснифланиши 10-бандда кўрсатилган бирорта ҳам шартга жавоб бермайдиган ҳар бир ҳолатда, кейинчалик 24 ой ичида сотиб олинадиган барча қимматли қоғозлар «олди-сотди қимматли қоғозлари» ёки «сотиш учун мавжуд қимматли қоғозлар» тоифасида таснифланиши лозим.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш§ 3. Молиявий активларни «сотиш учун мавжуд» тоифадан «сўндириш муддатигача сақланадиган» тоифага ўтказиш
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш52. Банклар ўз мақсади ва имкониятлари ўзгариши натижасида ёки 10-бандда қайд этилган ўтган иккита молиявий йилларда ўтказилган сўндириш муддати қайд этилган молиявий активларини «сотиш учун мавжуд» тоифадан «сўндириш муддатигача сақланадиган» тоифага ўтказишлари мумкин.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш53. Молиявий активни «сотиш учун мавжуд» тоифадан «сўндириш муддатигача сақланадиган» тоифага ўтказишда ушбу активнинг ҳаққоний қиймати шу қайта таснифлаш санасига унинг амортизацияланган қиймати бўлиб ҳисобланади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш54. «Сотиш учун мавжуд» тоифадан «сўндириш муддатигача сақланадиган» тоифага ўтказилган молиявий активлар бўйича олдин капиталда тан олинган ҳар қандай ўзлаштирилмаган (ҳаққоний қиймати ўзгариши натижасида вужудга келган) фойда ёки зарарлар қуйидаги тартибда ҳисобга олиниши лозим:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш1) ўзлаштирилмаган фойда ёки зарарлар самарали фоиз ставкаси услубини қўллаган ҳолда мазкур қимматли қоғозларнинг қолган фойдали хизмат муддати давомида амортизацияланиб борилади ҳамда фойда ва зарарлар тўғрисидаги ҳисоботда акс эттирилади;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш2) янги амортизацияланган қиймат билан сўндирилиши лозим бўлган сумма ўртасидаги ҳар қандай фарқ ҳам 12-иловага мувофиқ равишда, самарали фоиз ставкаси услубини қўллаган ҳолда қолган фойдали хизмат муддати давомида амортизацияланади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш55. Агар «сўндириш муддатигача сақланадиган» тоифасига ўтказилган молиявий активлар кейинчалик қадрсизланадиган бўлса, у ҳолда илгари тўғридан-тўғри капиталда тан олинган ҳар қандай фойда ёки зарарлар мазкур Низомнинг VIII-бўлимига мувофиқ фойда ва зарарлар ҳисоботида тан олинади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишVIII. Молиявий активларнинг қадрсизланиши
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш§ 1. Молиявий активлар қадрсизланишининг умумий белгилари
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш56. Банклар ҳар бир ҳисобот санасига молиявий активнинг ёки молиявий активлар гуруҳининг қадрсизланишини тасдиқловчи объектив далиллар бор-йўқлигини баҳолаши ва кўрилиши мумкин бўлган зарарларни баҳолашга ёки кўрилиши мумкин бўлган зарарларни қоплаш захирасини оширишга зарурат бор-йўқлигини аниқлаштириши лозим.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш57. Фоиз ставкасининг ўзгариб туриши қарз қимматли қоғозларининг ҳаққоний қийматига таъсир қилади. Бироқ, фоиз миқдорининг ўзгариб туриши билан боғлиқ ҳаққоний қийматнинг ўзгариши қадрсизланишга олиб келмайди.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш58. Банклар мазкур бўлимда белгиланган талаблар, шунингдек, Активлар сифат даражасини таснифлаш, тижорат банклари ва уларнинг филиаллари томонидан эҳтимолий йўқотишларга қарши захиралар ташкил қилиш ва уларни ишлатиш тартиби тўғрисида Низомга (1999 йил 11 февраль, рўйхат рақами 632) ва 13-иловага мувофиқ, молиявий активларнинг қадрсизланиши бўйича қоидаларидан фойдаланган ҳолда молиявий активлар бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарлар суммасини баҳолайдилар. Банклар кўрсатилган тартиб асосида аниқланган катта миқдордаги зарарга тенг бўлган кўрилиши мумкин бўлган зарарни баҳолашни акс эттиради.
Кейинги таҳрирга қаранг.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш§ 2. Сўндириш муддатигача сақланадиган молиявий активлар
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш59. Амортизация қиймати бўйича акс эттирилган сўндириш муддатигача сақланадиган қимматли қоғозларга қилинган инвестицияларнинг қадрсизланиши тўғрисида объектив далиллар мавжуд бўлса, у ҳолда ушбу зарар мазкур активнинг баланс қиймати билан актив бўйича кутилаётган пул оқимининг жорий қиймати (ҳали қилинмаган келажакдаги зарарларни чегириб ташлаган ҳолда) ўртасидаги фарқ сифатида баҳоланади. Мазкур жорий қиймат ушбу актив бўйича дастлабки реал фоиз ставкаси (яъни дастлабки тан олишда ҳисобланган реал фоиз ставкаси)га тенг бўлган дисконт ставкасини қўллаш йўли билан ҳисоблаб чиқарилади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш60. Сўндириш муддатигача сақланадиган молиявий активлар бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарларни қоплаш захирасини ташкил этиш бўйича қуйидагича бухгалтерия ўтказмаси амалга оширилади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| Дт 56826 — «Сўндириш муддатигача сақланадиган қимматли қоғозларга қилинган инвестициялар бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарларни баҳолаш» |
XX |
|
| Кт 15999 — «Сўндириш муддатигача сақланадиган қарз қимматли қоғозларга қилинган инвестициялар бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарларни қоплаш захираси (контр-актив)» |
|
XX |
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш§ 3. Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозлар
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш61. «Сотиш учун мавжуд» тоифасида таснифланган молиявий активнинг қадрсизланиши тўғрисида объектив далиллар мавжуд бўлганда, у ҳолда ҳаққоний қийматни тўғрилаш билан боғлиқ бўлган ва илгари тўғридан-тўғри капиталда акс эттирилган ихтиёрий кумулятив зарар ҳисобдан чиқарилади ва фойда ва зарарлар ҳисоботида акс эттирилади. Бунда қуйидагича бухгалтерия ўтказмаси амалга оширилади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҲақиқий қийматни тўғрилаш суммасини бекор қилиш учун:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| Дт 10895 — «Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларга қилинган инвестициялар ҳақиқий қийматининг ўзгариши» |
XX |
| |||
| | Кт 30907 — «Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларнинг ҳақиқий қиймати ўзгариши натижасида ҳосил бўлган ўзлаштирилмаган фойда ёки зарарлар (актив-пассив)» |
|
XX | ||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишКўрилиши мумкин бўлган зарарларни қоплаш захирасини ташкил этиш учун:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| Дт 56808 — «Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларга қилинган инвестициялар бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарларни баҳолаш» |
XX |
| |||
| | Кт 10899 — «Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларга қилинган инвестициялар бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарларни қоплаш захираси (контр-актив)» |
|
XX | ||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш62. Капиталдан ҳисобдан чиқариладиган ва фойда ва зарарлар тўғрисидаги ҳисоботда тан олинадиган кумулятив зарар суммаси активнинг баланс қиймати (ихтиёрий ҳақиқий қийматни тўғрилаш суммасини чегириб ташлаган ҳолда) билан жорий ҳаққоний қиймати ўртасидаги фарқ суммага тенгдир.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш63. Агар кўрилиши мумкин бўлган зарар суммаси илгари капиталда тан олинган ҳақиқий қийматнинг салбий (манфий) тўғрилаш суммасидан ошиб кетадиган бўлса, у ҳолда банклар қўшимча кўрилиши мумкин бўлган зарарларни баҳолаш суммасини қуйидагича акс эттиради:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| Дт 56808 — «Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларга қилинган инвестициялар бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарларни баҳолаш» |
ХX |
| |||
| | Кт 10899 — «Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларга қилинган инвестициялар бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарларни қоплаш захираси (контр-актив)» | |
ХX | ||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш§ 4. Олди-сотди қимматли қоғозларнинг қадрсизланиши бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарларни қоплаш
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш64. «Олди-сотди қимматли қоғозлари» тоифасида таснифланган қимматли қоғозлар бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарларни қоплаш захираси камдан-кам ҳоллардагина ташкил этилади. Албатта бунда молиявий активнинг қадрсизланиши тўғрисидаги объектив далиллар борган сайин аниқлашиб бориши, шу билан бирга, ушбу қимматли қоғознинг жорий ҳаққоний қиймати мазкур қадрсизланишни акс эттирмаган бўлиши лозим.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш65. «Олди-сотди қимматли қоғозлари» тоифасида таснифланган қимматли қоғозлар бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарларни қоплаш захирасини ташкил этишда қуйидагича бухгалтерия ўтказмаси амалга оширилади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| Дт 56806 — «Олди-сотди қимматли қоғозлари бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарларни баҳолаш» |
ХX |
| |||
| | Кт 10799 — «Олди-сотди қимматли қоғозларидан кўрилиши мумкин бўлган зарарларни қоплаш захираси (контр-актив)» |
|
ХX | ||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҲужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишТижорат банкларида молиявий активларнинг бухгалтерия ҳисобини юритиш тартиби тўғрисидаги низомга
1-ИЛОВА
1-ИЛОВА
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишМолиявий активларни сўндириш муддатигача сақлаш мақсади ва имконияти
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҲужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишМақсад
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҚуйидаги ҳолларда банк сўндириш муддати белгиланган молиявий активларни сўндириш муддатигача сақлаш бўйича қатъий мақсади йўқ деб ҳисобланади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш1) банк мазкур молиявий активга фақат ноаниқ вақт мобайнидагина эгалик қилиш мақсадида бўлганда;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш2) банк мазкур активни ликвидли маблағларга бўлган эҳтиёжидан келиб чиқиб, бозор фоиз ставкасининг ёки хавф-хатарларнинг ўзгаришларига жавобан ёки алтернатив инвестицияларнинг манфаатли имкониятлари ёки даромадлилик даражасининг ўзгаришларга, ёки молиялаштириш шартлари ёки манбаларидаги ўзгаришларга, ёки валюта хавф-хатаридаги ўзгаришларга жавобан (юзага келган вазият олдиндан огоҳлантиришлар бўйича банкка боғлиқ бўлмаган ва фавқулодда характерга эга бўлган муҳим ҳодисалар сабабли ҳеч қандай асосли ҳаракат қила олмаган ҳолатлардан ташқари — 3-илова) сотишга тайёр бўлса;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишэмитент молиявий активни амортизация қийматидан сезиларли даражада паст бўлган қийматда сўндириш ҳуқуқига эга бўлса.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишИмконият
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишБанк сўндириш муддати белгиланган молиявий активларни сўндириш муддатигача ушлаб туриш имконияти йўқ деб ҳисобланади, агар:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш1) банк мазкур инвестицияга жалб этилган маблағларни уларни сўндириш муддатигача ушлаб туриш учун зарур бўлган молиявий маблағларга эга бўлмаса;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш2) банкнинг фаолияти қонуний ёки бошқа чеклашлар остидалиги унинг мазкур молиявий активларга нисбатан сўндириш муддатигача эгалик қилиш мақсадини бузиши мумкин бўлса.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҲужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишТижорат банкларида молиявий активларнинг бухгалтерия ҳисобини юритиш тартиби тўғрисидаги низомга
2-ИЛОВА
2-ИЛОВА
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишСўндириш муддатига сақланадиган қимматли қоғозларни «сўндириш санасига оз муддат қолганда» ва «асосий қарздорликнинг қарийиб барчаси ундириб олинган»да сотиш
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҲужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишБанк бирор молиявий активни фақатгина уни сўндириш муддатигача ушлаб туриш учун қатъий мақсад ва имконияти бўлгандагина «сўндириш муддатигача сақланадиган» актив сифатида таснифлаши мумкин. Сўндириш муддатигача сақланадиган активларни сўндириш муддатигача сотиб юборилиши «сўндириш муддатигача сақланадиган» деб таснифланган бошқа барча қолган активларни сўндириш муддатигача сақланишига шубҳа туғилишига олиб келади. Шу сабабли, қолган бошқа сўндириш муддатигача сақланадиган молиявий активларнинг барчасини «сотиш учун мавжуд бўлган» деб таснифланадиган активлар тоифасига ўтказилиши лозим. Бу қоидани қўллаш сўндириш муддатигача сақланадиган активларни сотиш бўйича қуйидаги икки ҳолда истисно қилинади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш1) сўндириш муддатига оз қолганда;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш2) асосий қарзнинг қарийиб барчаси ундириб олингандан кейин.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишМазкур истисно, қарзнинг асосий қисми ундириб олинган ёки мазкур активни сўндириш муддати яқин бўлган холатлар учун тегишлидир, чунки бу унинг хаққоний қийматига сезиларли таъсир кўрсатмайди ва банк учун молиявий активларни ушлаб туриш ёки бозордаги фоиз ставкаларини ўзгаришига жавобан сотиб юборишининг фарқи йўқ бўлиб қолади. Ўз навбатида, бундай ҳолатларда сотиш юзага келадиган соф фойда ёки зарарга таъсир кўрсатмайди, ва сўндириш муддатигача бўлган давр мобайнида нархнинг ҳеч қандай ўзгариши кутилмайди. Қуйида, мазкур истисноларни қўллаш бўйича асосий амал қилинадиган тамойиллар келтирилган:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишСўндириш муддатига оз қолганда:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишМазкур истисно фоиз ставкалари бўйича хавф-хатар мазкур қимматли қоғоз нархини шакллантириш омили сифатида тан олинмайдиган даражада бўлган ҳолатлар учун қўлланилади. Буни қуйидаги мисолда кўришимиз мумкин, агар банк молиявий активни сўндириш муддатига 3 ойдан кам қолган муддатда сотса, қоида бўйича бу ҳолат мазкур истиснога мос тушади. Бу шу нарсадан келиб чиқадики, сўндириш муддати 3 ойдан кам бўлган активга ўрнатилган фоиз ставкаси билан бозор ставкаси ўртасида пайдо бўладиган фарқнинг ҳаққоний қийматга бўладиган таъсири, қоида бўйича сўндириш муддати 1 йил ва ундан ортиқ бўлган активларга нисбатан кам бўлади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишБарча қарз суммасини ундириш:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишМазкур истисно муҳимлилик (существенности) тушунчасига асосланилган. Агар банк активни, у бўйича режалаштирилган тўловлари ёки олдиндан тўловлари билан бевосита 90% ёки ундан кўп бўлган асосий қарз суммаси ундирилгандан кейин сотадиган бўлса, у ҳолда қоида бўйича бу ҳолат мазкур иснистнога мос тушади. Бундай сотиш муҳим ҳисобланмайди ва шу билан бирга банкни қолган барча «сўндириш муддатигача сақланадиган» активларини сўндириш муддатигача эгалик қилиш ишончини шубҳа остида қолдирмайди.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҲужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишТижорат банкларида молиявий активларнинг бухгалтерия ҳисобини юритиш тартиби тўғрисидаги низомга
3-ИЛОВА
3-ИЛОВА
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш«Банк томонидан сўндириш муддатигача сақланадиган» қимматли қоғозларни олдиндан огоҳлантиришлар бўйича банкка боғлиқ бўлмаган ва фавқулодда характерга эга бўлган муҳим ҳодисалар сабабли ҳеч қандай асосли ҳаракат қила олмаган ҳолда сотиш
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҲужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш«Банк томонидан сўндириш муддатигача сақланадиган» қимматли қоғозларни олдиндан огоҳлантиришлар бўйича банкка боғлиқ бўлмаган ва фавқулодда характерга эга бўлган муҳим ҳодисалар сабабли ҳеч қандай асосли ҳаракат қила олмаган ҳолда сотиш, банк тассаруфидаги сўндириш муддатигача сақланадиган бошқа барча қимматли қоғозларни сўндириш муддатигача сақлаш ишончини шубҳа остига солмайди. Бундай сотишга қуйидаги ҳолатлар мисол бўла олади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш1) эмитент кредит қобилиятининг сезиларли даражада ёмонлашуви. Мисол учун, ташқи ваколатли агентликлар томонидан баҳоланадиган кредит рейтингининг пасайиши натижасида рўй берадиган сотиш, агар рейтинг даражаси пасайиши вақтида эмитент кредит рейтингининг дастлабки тан олишдаги кўрсатгичлари билан таққослаб унинг кредит қобилияти сезиларли даражада ёмонлашувини тасдиқловчи далиллар мавжуд бўлса, банкда бошқа сўндириш муддатигача сақланадиган инвестицияларни ушлаб туришга бўлган мақсадини шубҳа остида қолдирмайди. Мос равишда, агар банк ташқи таъсирларни баҳолашда ички рейтингдан фойдаланса, мазкур ички рейтингдаги кўрсаткичлардаги ўзгаришлар кредит қобилияти сезиларли даражада ёмонлашуви кузатилган эмитентларни аниқлашда қўл келиши мумкин, фақат шу шарт биланки, банкнинг ушбу услуби ички рейтинг баҳолашишини ва мазкур баҳолашдаги ўзгаришларни олишда эмитентларнинг кредит қобилиятига нисбатан изчил, ишончли ва объектив хулосаларни қилишга имкон берсагина. Агар молиявий активнинг қадрсизланиши тўғрисида тасдиқловчи далиллар мавжуд бўлса, унда кредит қобилиятининг ёмонлашуви кўпчилик ҳолларда муҳим (существенный) омиллар деб қаралса;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш2) Сўндириш муддатигача сақланадиган қимматли қоғозлар бўйича фоизларнинг бир қисмини солиқдан озод қилишни бекор қилиш ёки сезиларни даражада қисқартириш билан боғлиқ солиқ қонунчилигидаги ўзгаришлар (солиқ қонунчилигидаги фоизли даромадга нисбатан қўлланиладиган солиқ ставкасини ўзгартириш билан боғлиқ ўзгаришлардан ташқари) рўй берса;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш3) банклар (хўжалик субъектлари) нинг йирик бирлашиши ёки йирик ҳисобдан чиқариш (масалан, кўпгина филиалларини сотиш) да банкнинг мавжуд фоиз ва кредит хатарлари сиёсати бўйича эгаллаган мавқеини қўллаб-қувватлаш мақсадида сўндириш муддатигача сақланадиган қимматли қоғозлар бўйича инвестицияларни сотиш ва беришга олиб келса (агар, банкларнинг йирик бирлашиши ёки йирик ҳисобдан чиқариш ҳодисалари банк назоратида бўлган тақдирда ҳам банкнинг мавжуд кредит хатарлари ва кредит хатарлари бўйича сиёсати бўйича эгаллаган мавқеини қўллаб-қувватлаш мақсадида амалга оширилган инвестиция портфелидаги ўзгаришлар олдиндан кўра билиш эмас, балки оқибат сифатида қабул қилиниши лозим);
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш4) қонунчилик ҳужжатларида инвестицияларга берилган рухсат ёки унинг алоҳида турларининг максимал даражасига ўрнатилган талабларни сезиларли ўзгариши натижасида инвестиция портфелларидан сўндириш муддатигача сақланадиган қимматли қоғозларни сотишга олиб келса;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш5) барча банкларга нисбатан уларнинг капиталига қўйиладиган меъёрий талабларнинг сезиларли даражада ўсиши банкларнинг сўндириш муддатигача сақланадиган инвестициялар ҳажмини уларни сотиш йўли билан қисқартиришга олиб келади;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш6) хавф-хатарни ҳисобга олган ҳолдаги регулятив капитални ҳисоб-китоб қилишда фойдаланиладиган, сўндириш муддатигача сақланадиган қимматли қоғозларга қилинган инвестициялар бўйича хавф-хатарни баҳолашдаги сезиларли ўсиш.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҲужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишТижорат банкларида молиявий активларнинг бухгалтерия ҳисобини юритиш тартиби тўғрисидаги низомга
4-ИЛОВА
4-ИЛОВА
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҚарз қимматли қоғозларини сотиб олишдаги бухгалтерия ўтказмалари
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҲужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш1 февралда банк номинал қиймати 1.000.000 сўм бўлган давлат облигациясини сотиб олди. Ушбу облигация 1 январда чиқарилган бўлиб, сўндириш муддати 31 декабрда келади. Фоизлар ҳар чоракда (облигация эгасига) йиллик 14% ҳисобида тўлаб борилади. Банк учун харид нархи 911.890 сўмни ташкил этади. Харид нархига 11.890 сўм (1.000.000 х 14% х 31/365) миқдоридаги сотиб олинган олиниши лозим бўлган ҳисобланган фоизлар қўшилган. Мазкур харид билан боғлиқ операция бўйича харажатлар 10.000 сўмга тенг.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҚуйида, молиявий активларнинг уч тоифаси бўйича юқоридаги шартлар асосида облигацияни сотиб олишдаги бухгалтерия ўтказмалари ва дисконтни ҳисоблаш амаллари келтирилган:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишОлди-сотди қимматли қоғозлари бўйича:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишДисконт = 1.000.000 – (911.890 – 11.890) = 100.000
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишСотиб олишдаги бухгалтерия ўтказмаси:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| Дт 10705 — «Давлат облигациялари» |
1.000.000 |
| |||
| Дт 16305 — «Олди-сотди қимматли қоғозлари бўйича ҳисобланган фоизлар» |
11.890 |
||||
| | Кт 10791 — «Олди-сотди қимматли қоғозлари бўйича дисконт (контр-актив)» |
|
100.000 | ||
| | Кт Банкнинг вакиллик ёки мижознинг депозит ҳисобварағи | |
911.890 | ||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишХарид қилишдаги харажатлар қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси орқали акс эттирилади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| Дт 55110 — «Қимматли қоғозлар олди-сотди операциялари бўйича тўланадиган хизмат ва воситачилик харажатлари» |
10.000 |
| |||
| | Кт Банкнинг вакиллик ёки мижознинг депозит ҳисобварағи | |
10.000 | ||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишСотиш учун мавжуд қимматли қоғозлар бўйича:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишДисконт = 1.000.000 – (911.890 – 11.890) = 100.000
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишСотиб олишдаги бухгалтерия ўтказмаси (харид қилишдаги харажатлар ҳам ҳисобга олинган ҳолда):
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| Дт 10805 — «Давлат облигациялари» | 1.000.000 | | |||
| Дт 16307 — «Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларга қилинган инвестициялар бўйича ҳисобланган фоизлар» | 11.890 | | |||
| Дт 10889 — «Сотиш учун мавжуд қарз қимматли қоғозларни харид қилиш бўйича харажатлар» | 10.000 | | |||
| |
Кт 10891 — «Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларга қилинган инвестициялар бўйича дисконт (контр-актив)» |
|
100.000 | ||
| |
Кт Банкнинг вакиллик ёки мижознинг депозит ҳисобварағи |
|
921.890 | ||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишСўндириш муддатигача сақланадиган қимматли қоғозлар бўйича:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишДисконт = 1.000.000 – (911.890 – 11.890) = 100.000
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишСотиб олишдаги бухгалтерия ўтказмаси (харид қилишдаги харажатлар ҳам ҳисобга олинган ҳолда):
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| Дт 15905 — «Давлат облигациялари» |
1.000.000 |
| |||
| Дт 16311 — «Сўндириш муддатигача сақланадиган қарз қимматли қоғозларга қилинган инвестициялар бўйича ҳисобланган фоизлар» |
11.890 |
| |||
| Дт 15989 — «Сўндириш муддатигача сақланадиган қарз қимматли қоғозларни харид қилиш бўйича харажатлар» |
10.000 |
| |||
| | Кт 15991 — «Сўндириш муддатигача сақланадиган қимматли қоғозлар бўйича дисконт» | |
100.000 | ||
| | Кт Банкнинг вакиллик ёки мижознинг депозит ҳисобварағи | |
921.890 | ||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҲужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишТижорат банкларида молиявий активларнинг бухгалтерия ҳисобини юритиш тартиби тўғрисидаги низомга
5-ИЛОВА
5-ИЛОВА
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишУлушли қимматли қоғозларни сотиб олишдаги бухгалтерия ўтказмалари
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҲужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишБанк, «А» акциядорлик жамиятининг ҳар бир акцияси учун 10.000 сўмдан 100 та акцияларини сотиб олаяпти. Ушбу операция бўйича харажатлар 20.000 сўмни ташкил этади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҚуйида, молиявий активларнинг ҳар бир тоифаси бўйича бухгалтерия ўтказмалари алоҳида келтирилган:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишОлди-сотди қимматли қоғозлари бўйича:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишСотиб олишдаги бухгалтерия ўтказмаси:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| Дт 10719 — «Корхоналарнинг улушли қимматли қоғозлари» |
1.000.000 |
| |||
| | Кт Банкнинг вакиллик ёки мижознинг депозит ҳисобварағи | |
1.000.000 | ||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишОперация бўйича харажатларни акс эттириш ўтказмаси:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| Дт 55110 — «Қимматли қоғозлар олди-сотди операциялари бўйича тўланадиган хизмат ва воситачилик харажатлари» |
20.000 |
| |||
| | Кт Банкнинг вакиллик ёки мижознинг депозит ҳисобварағи | |
20.000 | ||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишСотиш учун мавжуд қимматли қоғозлар бўйича:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишСотиб олишдаги бухгалтерия ўтказмаси:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| Дт 10821 — «Корхоналарнинг улушли қимматли қоғозлари» |
1.000.000 |
| |||
| | Кт Банкнинг вакиллик ёки мижознинг депозит ҳисобварағи | |
1.000.000 | ||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишОперация бўйича харажатларни акс эттириш ўтказмаси:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| Дт 55110 — «Қимматли қоғозлар олди-сотди операциялари бўйича тўланадиган хизмат ва воситачилик харажатлари» |
20.000 |
| |||
| | Кт Банкнинг вакиллик ёки мижознинг депозит ҳисобварағи | |
20.000 | ||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишСўндириш муддатигача сақланадиган қарз қимматли қоғозлари бўйича:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишУлушли қимматли қоғозлар «сўндириш муддатигача сақланадиган» тоифасида таснифланиши мумкин эмас, чунки уларнинг ўрнатилган сўндириш муддати йўқ.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҲужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишТижорат банкларида молиявий активларнинг бухгалтерия ҳисобини юритиш тартиби тўғрисидаги низомга
6-ИЛОВА
6-ИЛОВА
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишСавдога мўлжалланган қарз қимматли қоғозларнинг ҳисоби
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҲужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш7) 2003 йил 1 декабрда банк номинал қиймати 100.000.000 бўлган 12 ойлик давлат хазина векселларини 93.000.000 га сотиб олди. Сўндириш муддати 2004 йил 30 ноябрь. Мазкур қимматли қоғозлар кейинчалик қайта сотиш мақсадида сотиб олинган бўлиб, шунинг учун улар «савдога мўлжалланган» туркумда таснифланади. Савдога мўлжалланган қимматли қоғозларнинг ҳисоби 10700 — «Олди-сотди қимматли қоғозлари» ҳисобварақлар гуруҳида акс эттирилади. (Қимматли қоғозлар қанчалик савдога мўлжалланган бўлишига қарамасдан, уларни сотиб олиш билан боғлиқ харажатлар 55110 — «Қимматли қоғозларнинг олди-сотди операциялари бўйича тўланадиган хизмат ва воситачилик харажатлари» ҳисобварағига олиб борилади, ва шунинг учун, мазкур мисолда кўриб ўтилмайди). Сотиб олиш амалиёти қуйидагича акс эттирилади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| Дт 10701 — «Давлат хазина векселлари»(*) |
100.000.000 |
| |||
| | Кт 10791 — «Олди-сотди қимматли қоғозлари бўйича дисконт» | |
7.000.000 | ||
| | Кт Банкнинг вакиллик ёки мижознинг депозит ҳисобварағи | |
93.000.000 | ||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш(*) Таҳлилий (аналитик) ҳисобда банк мазкур хазина векселларини савдога мўлжалланмаган бошқа хазина векселларидан фарқлаш учун уларни банк «савдога мўлжалланган» туркумда таснифлайди, чунки банк савдога мўлжалланмаган хазина векселларини ҳам ҳисоб юритишни йўлга қўйиш мақсадида «олди-сотди қимматли қоғозлари» туркумида таснифлашга қарор қилган.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш8) 2003 йил 31 декабрда банк қимматли қоғозларни ҳаққоний қиймати бўйича қайта баҳолади. 2003 йил 31 декабрь ҳолатига ушбу хазина векселларининг ҳаққоний қиймати 92.500.000 сўмни ташкил қилган. Қайта баҳолашдаги тўғрилаш суммасини аниқлаб олиш учун, ҳаққоний қийматни қолдиқ қиймат билан таққослаш зарур, агар керак бўлса:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш(a) дастлаб баланс қиймати ҳисобот даврига реал фоиз ставкаси услубини қўллаш орқали дисконтни амортизациялаб қайта ҳисобланиши лозим. ( ВСД бўйича Excel функциясини қўллаш орқали дисконтни амортизациялаш графигига қаранг). Дисконтни амортизациялаш бўйича бухгалтерия ўтказмаси қуйидагича амалга оширилади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| Дт 10791 — «Олди-сотди қимматли қоғозлари бўйича дисконт» |
564.127 |
| |||
| | Кт 40601 — «Давлат хазина векселлари бўйича фоизли даромадлар» | |
564.127 | ||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш(b) Энди талаб қилинадиган тўғрилаш суммасини аниқлаш учун баланс қийматини ҳаққоний қийматига тенглаштириш зарур.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш2003 йил 31 декабрь ҳолатига қимматли қоғозларнинг баланс қиймати 93.564.127 сўмни ташкил этган. (100.000.000 – 6.435.873 = 93.564.127).
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишБунинг натижасида зарар қуйидагини ташкил этган:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш92.500.000 – 93.564.127 = (1.064.127)
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҲаққоний қийматни тўғрилаш қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси орқали акс эттирилади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш|
Дт 55610 — «Савдога мўлжалланган қимматли қоғозларнинг ҳақиқий қийматининг ўзгариши натижасида кўрилган зарарлар» |
1.064.127 |
| |||
|
|
Кт 10795 — «Олди-сотди қимматли қоғозлари ҳақиқий қийматининг ўзгариши» |
|
1.064.127 | ||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш9) 2004 йил 1 январда банк ушбу хазина векселларини 92.600.000 сўмга сотди. Сотиш амалиёти қуйидагича акс эттирилади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| Дт Банкнинг вакиллик ёки мижознинг депозит ҳисобварағи | 92.600.000 | | |||
| Дт 10795 — «Олди-сотди қимматли қоғозлари ҳақиқий қийматининг ўзгариши» | 1.064.127 | | |||
| Дт 10791 — «Олди-сотди қимматли қоғозлари бўйича дисконт» |
6.435.873 |
| |||
| |
Кт 10701 — «Давлат хазина векселлари» |
|
100.000.000 | ||
| |
Кт 45609 — «Савдога мўлжалланган қимматли қоғозлар ҳақиқий қийматининг ўзгариши натижасида олинган фойда» |
|
100.000 | ||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишМазкур мисол алоҳида қимматли қоғозга нисбатан ҳисоб юритишни акс эттиради. Агар банк тасарруфида савдога мўлжалланган қимматли қоғозларнинг бир бутун портфели мавжуд бўлса, одатда ҳар бир алоҳида қимматли қоғознинг сотувидан кейин ҳаққоний қийматни тўғрилаш ҳисобварағидаги қолдиқни тўғрилаш қабул қилинмаган. Бунинг ўрнига, портфелни ҳисобга олишда ҳақиқий қийматни тўғрилаш услуби ўзгаради ва бунда бутун бир портфель ҳаққоний қийматигача тўғриланади. Ушбу усулларнинг ихтиёрий бирини қўллашдан қатъи назар, даромад ва харажатлар тўғрисидаги ҳисоботга таъсир бир хил бўлади ва ўзида тан олишни тўхтатишдан кўрилган соф даромад(зарар)нинг якуний суммаси билан ҳисобот даври давомидаги ҳақиқий қийматнинг тўғрилаш суммасининг йиғиндисини акс эттиради.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишХазина Векселлари — Excel жадвалини қўллаган ҳолда реал ФОИЗ Excel жадвалини қўллаш орқали Давлат хазина векселларининг СТАВКАСИНИНГ ҳисоб-китоби
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишБажариш тартиби: Excel да «ВСД» формуласини қўлланг. Бу формула ўзгарувчан даромадлилик миқдорини (даражасини) билдиради (масалан пул оқимлари бўйича). Ушбу формулани топиш учун Excelнинг асосий менюсига кириб, «Қўйиш(Вставка)», «Вазифа (Функция)»..., «Молиявий (Финансовые)», «ВСД»лар босилади. Мазкур формула пул оқимларининг диапозонини сўрайди (С2:С14 катакчалар). Формула реал фоиз ставкаси бўйича зарурий қидирув жараён(цикл)лари сонини чегаралаб қўйиш учун «Тахмин (Предположение)»ни сўрайди. Одатда «Тахмин (Предположение)» майдонига 1% ни киритиш етарли ҳисобланади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| A |
B |
C |
D |
| 1 |
Сана |
Пул оқимлари |
Изоҳ |
| 2 | 01.12.х3 | -93.000.000 | Дастлабки пулнинг чиқиб кетиши манфий катталикда киритилган |
| 3 | 31.12.х3 | | Катакчани бўш ҳолда қолдирманг, «ноль»ни киритиш керак |
| 4 | 31.01.х4 | 0 | |
| 5 | 28.02.х4 | 0 | |
| 6 | 31.03.х4 | 0 | |
| 7 | 30.04.х4 | 0 | |
| 8 | 31.05.х4 | 0 | |
| 9 | 30.06.х4 | 0 | |
| 10 | 31.07.х4 | 0 | |
| 11 | 31.08.х4 | 0 | |
| 12 | 30.09.х4 | 0 | |
| 13 | 31.10.х4 | 0 | |
| 14 | 30.11.х4 | 100.000.000 | Муддати келганда сўндириш |
| 15 | | | |
| 16 | 0,6065881% | Ойлик реал фоиз миқдори | |
| 17 | | | =ВСД(C2:C14,1%) |
| 18 | | | |
| 19 | Аҳамият беринг: Ўрнатилган йиллик фоиз ставкаси миқдори 14% га нисбатан йиллик реал фоиз ставкасининг миқдори 7,279% (0,6065881 x 12) ни ташкил этади. Реал фоиз ставкаси миқдори пулнинг вақтинчалик қиймати ўзгариши ҳисобига паст. Сўндириш муддати келмагунча, ҳеч қандай фоизлар келиб тушмайди. Сўндириш муддати қанчалик узоқ бўлса, реал фоиз ставкаси миқдори шунчалик паст бўлади. | ||
| 20 | |||
| 21 | |||
| 22 | |||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишДавлат Хазина векселлари дисконтининг амортизацияланиш графиги
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишРеал фоиз ставкаси ҳисоб-китобидан сўнг дисконтнинг амортазацияланиш жадвалини тайёрлаш мумкин:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| Сана | Номинал |
Дисконтнинг амортизацияланиши (*) |
Қолган дисконт |
Соф баланс |
| 01.12.х3 – Сотиб олиш | 100.000.000 | | 7.000.000 | 93.000.000 |
| 31.12.х3 | 100.000.000 | 564.127 | 6.435.873 | 93.564.127 |
| 31.01.х4 | 100.000.000 | 567.549 | 5.868.324 | 94.131.676 |
| 28.02.х4 | 100.000.000 | 570.992 | 5.297.332 | 94.702.668 |
| 31.03.х4 | 100.000.000 | 574.455 | 4.722.877 | 95.277.123 |
| 30.04.х4 | 100.000.000 | 577.940 | 4.144.937 | 95.855.063 |
| 31.05.х4 | 100.000.000 | 581.445 | 3.563.492 | 96.436.508 |
| 30.06.х4 | 100.000.000 | 584.972 | 2.978.520 | 97.021.480 |
| 31.07.х4 | 100.000.000 | 588.521 | 2.389.999 | 97.610.001 |
| 31.08.х4 | 100.000.000 | 592.091 | 1.797.908 | 98.202.092 |
| 30.09.х4 | 100.000.000 | 595.682 | 1.202.226 | 98.797.774 |
| 31.10.х4 | 100.000.000 | 599.296 | 602.930 | 99.397.070 |
| 30.11.х4 | 100.000.000 | 602.930 | 0 | 100.000.000 |
| 30.11.х4 – Сўндириш | 0 | | | 0 |
| Итого | 7.000.000 | | |
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш(*) Дисконтнинг амортизацияланиши = Соф баланс қиймати (олдинги қатор) х Ойлик реал фоиз миқдори (0,6065881%)
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҲужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишТижорат банкларида молиявий активларнинг бухгалтерия ҳисобини юритиш тартиби тўғрисидаги низомга
7-ИЛОВА
7-ИЛОВА
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишФоизли купонлар билан сотиш учун мавжуд облигациялар ҳисоби
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҲужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш2003 йил 1 мартда банк номинал қиймати 1.000.000 сўм ва йиллик фоиз даражаси 12% бўлган 2003 йил 1 январда чиқарилган ЎзРМБ облигацияларини фоизли купонлари билан сотиб олди. Фоизлар облигация эгасига ҳар чоракда тўланади. Сотиб олиш вақтида бу облигациялар бўйича 2 ойга фоизлар ҳисобланган [1.000.000 x 12% x (59 кун / 365) = 19.397]. Сотиб олиш пайтида тўланган жами сумма 979.397 (1.000.000 номинал плюс 19.397 сотиб олинган 2 ойга ҳисобланган фоизлар минус 40.000 жорий бозор фоиз миқдорини акс эттириш учун дисконт). Сўндириш муддати 31 декабрь 2003 йил. Банк ушбу облигацияларни сўндириш муддатигача сақлаб туришни режалаштирган, лекин агар катта даромад келтирувчи бошқа молиявий воситаларга маблағ қўйиш имконияти пайдо бўлса, уларни сотиши мумкин, шунинг учун банк ушбу облигацияларни «сотиш учун мавжуд» тоифасида таснифлайди.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш(Мазкур мисолда, харид қилиш харажатлари назарда тутилмаган. Харид қилиш харажатларини амортизация қилиш тартибини кўриш учун 8-иловага қаранг).
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишСотиб олиш қуйидагича ҳисобга олинади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| Дт 10809 — «Ўзбекистон Республикаси Марказий банкининг облигациялари ва бошқа қарз қимматли қоғозлари» |
1.000.000 |
| |||
| Дт 16307 — «Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларга қилинган инвестициялар бўйича ҳисобланган фоизлар» |
19.397 |
| |||
| | Кт 10891 — «Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларга қилинган инвестициялар бўйича дисконт (контр-актив)» | |
40.000 | ||
| | Кт Банкнинг вакиллик ёки мижознинг депозит ҳисобварағи | |
979.397 | ||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишДисконтни амортизациялаш, фоизларни ҳисоблаш ва олиниши бўйича бухгалтерия ўтказмалари
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш2003 йил 31 март
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишДисконт реал фоиз ставкаси методини қўллаш орқали амортизацияланади, шартнома бўйича олиниши лозим бўлган фоизлар ҳар ойда ҳисоблаб борилади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишДисконтни амортизациялаш қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси орқали акс эттирилади (илова қилинаётган амортизациялаш графигига ва ҳисоблашга қаранг):
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| Дт 10891 — «Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларга қилинган инвестициялар бўйича дисконт (контр-актив)» |
3.739 |
| |||
| | Кт 40709 — «ЎзРМБининг облигациялари ва бошқа қарз қимматли қоғозлари бўйича фоизли даромадлар» | |
3.739 | ||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишШартнома бўйича олиниши лозим бўлган фоизларни ҳисоблаш 2003 йилнинг 31 мартида қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси орқали акс эттирилади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| Дт 16307 — «Сотиш учун мавжуд қиматли қоғозларга қилинган инвестициялар бўйича ҳисобланган фоизлар» |
10.192 |
| |||
| Кт 40709 — «ЎзРМБининг облигациялари ва бошқа қарз қимматли қоғозлари бўйича фоизли даромадлар» | |
10.192 | |||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш2003 йил 1 апрель.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишШартнома бўйича ҳисобланган фоизли тўловларнинг келиб тушиши (19.397 сотиб олинган олиниши лозим бўлган фоизлар плюс 10.192 март ойи учун ҳисобланган фоизлар):
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| Дт — Банкнинг вакиллик ёки мижознинг депозит ҳисобварағи |
29.589 |
| |||
| | Кт 16307 — «Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларга қилинган инвестициялар бўйича ҳисобланган фоизлар» | |
29.589 | ||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш2003 йил 30 апрель.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишДисконт амортизацияси:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| Дт 10891 — «Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларга қилинган инвестициялар бўйича дисконт (контр-актив)» |
3.846 |
| |||
| | Кт 40709 — «ЎзРМБининг облигациялари ва бошқа қарз қимматли қоғозлари бўйича фоизли даромадлар» | |
3.846 | ||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишШартнома бўйича фоизларни ҳисоблаш:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| Дт 16307 — «Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларга қилинган инвестициялар бўйича ҳисобланган фоизлар» |
9.862 |
| |||
| | Кт 40709 — «ЎзРМБининг облигациялари ва бошқа қарз қимматли қоғозлари бўйича фоизли даромадлар» | |
9.862 | ||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҚимматли қоғозларни ҳақиқий қийматигача қайта баҳолашдаги тўғрилашларнинг бухгалтерия ўтказмаси
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишБанк ўз раҳбарияти учун тузиладиган ишончли ҳисоботларни тайёрлаш учун сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларни ҳар ойда қайта баҳолашни амалга оширади. Қайта баҳолаш, ҳаққоний қийматнинг ўзгариши рўй берган ойда тегишли равишда баланс ҳисоботда ҳисобга олиниши учун ҳар ойнинг охирида ўтказилади. 2003 йилнинг 31 мартида Марказий банк облигациясининг ҳақиқий қиймати 992.000 сўм, баланс қиймати (ҳисобланган фоизларни билан бирга) эса 963.739 сўм (таблица илова қилинади) эди. Қайта баҳолашдаги тўғрилашни акс эттириш бўйича қуйидагича бухгалтерия ўтказмаси амалга оширилади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш2003 йил 31 март.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| Дт 10895 — «Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларга қилинган инвестициялар ҳақиқий қийматининг ўзгариши» |
28.261 |
| |||
| | Кт 30907 — «Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларнинг ҳақиқий қиймати ўзгариши натижасида ҳосил бўлган ўзлаштирилмаган фойда ёки зарарлар (актив-пассив)» | |
28.261 | ||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш2003 йил 30 апрель баланс қиймати (ҳисобланган фоизлар билан бирга) 1.005.708 (977.447 иловадаги таблицадан + 28.261 ҳақиқий қийматни тўғрилаш суммаси) сўмни, ҳақиқий қиймати эса 995.057 (аҳамият беринг, ҳақиқий қиймат ўзига битта ой учун ҳисобланган фоизларни қўшиб ҳисоблаяпти, чунки агар облигация сотиб юборилганида ушбу фоизлар облигация эгасига ўтиб кетган бўлар эди). Облигациялар ҳақиқий қийматининг камайиши қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси орқали акс эттирилади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш2003 йил 30 апрель.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| Дт 30907 — «Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларнинг ҳақиқий қиймати ўзгариши натижасида ҳосил бўлган ўзлаштирилмаган фойда ёки зарарлар (актив-пассив)» |
10.651 |
| |||
| | Кт 10895 — «Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларга қилинган инвестициялар ҳақиқий қийматининг ўзгариши» | |
10.651 | ||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишОблигацияларнинг сотилиши
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш2003 йил 17 май банк облигацияларни у бўйича ҳисобланган фоизларни қўшган ҳолда 990.000 сўмга сотди. Олдин дисконтни амортизациялаш ва қўшимча равишда сотиш вақтигача мазкур облигациялар бўйича фоизларни ҳисоблаш лозим.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш2003 йил 17 май.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишДисконт амортизацияси (17/31 x 3.711):
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| Дт 10891 — «Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларга қилинган инвестициялар бўйича дисконт (контр -актив)» |
2.035 |
| |||
| | Кт 40709 — «ЎзРМБининг облигациялари ва бошқа қарз қимматли қоғозлари бўйича фоизли даромадлар» | |
2.035 | ||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишФоизларни ҳисоблаш (17/31 x 10.192):
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| Дт 16307 — «Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларга қилинган инвестициялар бўйича ҳисобланган фоизлар» |
5.589 |
| |||
| | Кт 40709 — «ЎзРМБининг облигациялари ва бошқа қарз қимматли қоғозлари бўйича фоизли даромадлар» | |
5.589 | ||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишОблигацияларни сотиш қуйидагича акс эттирилади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| Дт Тегишли пул маблағлари ҳисобварағи (a) | 1.005.451 | | |||
| Дт 10891 — «Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларга қилинган инвестициялар бўйича дисконт (контр –актив» (б) | 30.380 | | |||
| Дт 30907 — «Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларнинг ҳақиқий қиймати ўзгариши натижасида ҳосил бўлган ўзлаштирилмаган фойда ёки зарарлар (актив-пассив)» (в) | 17.610 | | |||
| | Кт 10809 — «Ўзбекистон Республикаси Марказий банкининг облигациялари ва бошқа қарз қимматли қоғозлари» | | 1.000.000 | ||
| | Кт 16307 — «Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларга қилинган инвестициялар бўйича ҳисобланган фоизлар» (г) | | 15.451 | ||
| | Кт 10895 — «Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларга қилинган инвестициялар ҳақиқий қийматининг ўзгариши» (в) | | 17.610 | ||
| | Кт 45803 — «Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларни сотиш ёки диспозиция қилишдан олинган фойда» | | 20.380 | ||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш(a) Сотувдаги тушум = 990.000 + 15.451 (сотилган ҳисобланган фоизлар)
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш(b) Дисконт қолдиғи = 30 апрелга (32.415) амортизация бўйичатаблицадаги сумма минус май ойининг 17 куни учун ҳисобланган амортизация (2.035).
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш(c) Ҳақиқий қиймат кумулятиви 28.261 (31 мартда акс эттирилган)га ошганлигини ва 10.651 (30 апрелда акс эттирилган)га камайганлигини кўрсатади= 17.610 тўғрилашнинг соф мусбат қиймати.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш(d) Олиниши лозим бўлган ҳисобланган фоизлар = 9.862 (апрель) + 5.589 (май) = 15.451.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишЎзбекистон Республикаси марказий банкининг облигацияларини Excel жадвалини қўллаган ҳолда реал фоиз ставксининг ҳисоб-китоби
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишБажариш тартиби: Excel да «ВСД» формуласини қўлланг. Бу формула ўзгарувчан даромадлилик миқдорини (даражасини) билдиради (масалан пул оқимлари бўйича). Ушбу формулани топиш учун Excelнинг асосий менюсига кириб, «Қўйиш (Вставка)», «Вазифа (Функция)»..., «Молиявий (Финансовые)», «ВСД»лар босилади. Мазкур формула пул оқимларининг диапозонини сўрайди (С2:С12 катакчалар). Формула реал фоиз ставкаси бўйича зарурий қидирув жараён(цикл)лари сонини чегаралаб қўйиш учун «Тахмин(Предположение)»ни сўрайди. Одатда «Тахмин (Предположение)» майдонига 1% ни киритиш етарли ҳисобланади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш|
A |
B |
C |
D |
|
1 |
Сана |
Пул оқими |
Тушунтириш |
| 2 | 01.03.х3 | -979.397 | Дастлабки пулнинг чиқиб кетиши манфий катталикда киритилган |
| 3 | 31.03.х3 | 29.589 | Фоизлар бўйича олинган тўловлар |
| 4 | 30.04.х3 | 0 | Катакчани бўш ҳолда қолдирманг, «ноль»ни киритиш керак |
| 5 | 31.05.х3 | 0 | |
| 6 | 30.06.х3 | 29.917 | Фоизлар бўйича олинган тўловлар |
| 7 | 31.07.х3 | 0 | |
| 8 | 31.08.х3 | 0 | |
| 9 | 30.09.х3 | 30.247 | Фоизлар бўйича олинган тўловлар |
| 10 | 31.10.х3 | 0 | |
| 11 | 31.10.х3 | 0 | |
| 12 | 31.12.х3 | 1.030.247 | Фоизлар бўйича олинган тўловлар ва муддати келгандаги сўндириш тўловлари |
| 13 | | | |
| 14 | | 1,422357% | Йиллик реал фоиз миқдори |
| 15 | | | =ВСД(C2:C12, 1%) |
| 16 | | | |
|
Аҳамият беринг: Ўрнатилган йиллик фоиз миқдори 12% га нисбатан йиллик реал фоиз миқдори 7,068% | |||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишЎЗРМБининг облигациялари дисконтини амортизациялаш жадвали
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишРеал фоиз ставкаси ҳисоб-китобидан кейин амортизация бўйича жадвални тайёрлаш мумкин. «Соф қолдиқ қиймат» устуни ўзида ҳисобланган фоизларни ҳисоблаган ҳолда акс эттиради, чунки фоизлар облигация эгасига тўланади. Шу сабабли, ҳақиқий қийматни тўғрилаш мақсадида олиниши лозим бўлган ҳисобланган фоизлар қийматини ҳисобга олиш зарур.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш|
(Суммалар яхлитланган ҳолда келтирилган) | ||||||
|
Сана |
Номинал |
Олиниши лозим бўлган |
..... дан олинган йиллик |
Дисконт |
Соф | |
| | |
(a) |
Купонлар |
Дисконт |
| |
| 1.03.х3 – харид қилинган | 1.000.000 | 19.397 | | | 40.000 | 979.397 |
| 31.03.х3 | 1.000.000 | 0 | 10.192 | 3.739 | 36.261 | 963.739 |
| 30.04.х3 | 1.000.000 | 9.862 | 9.862 | 3.846 | 32.415 | 977.447 |
| 31.05.х3 | 1.000.000 | 20.054 | 10.192 | 3.711 | 28.704 | 991.350 |
| 30.06.х3 | 1.000.000 | 0 | 9.863 | 4.238 | 24.466 | 975.534 |
| 31.07.х3 | 1.000.000 | 10.192 | 10.192 | 3.684 | 20.782 | 989.410 |
| 31.08.х3 | 1.000.000 | 20.384 | 10.192 | 3.881 | 16.901 | 1.003.483 |
| 30.09.х3 | 1.000.000 | 0 | 9.863 | 4.410 | 12.491 | 987.509 |
| 31.10.х3 | 1.000.000 | 10.192 | 10.192 | 3.854 | 8.637 | 1.001.555 |
| 30.11.х3 | 1.000.000 | 20.055 | 9.863 | 4.383 | 4.254 | 1.015.801 |
| 31.12.х3 | 1.000.000 | 0 | 10.192 | 4.254 | 0 | 1.000.000 |
| 31.12.х3 сўндирилган | 0 | 0 | | | | 0 |
| Жами | | | 100.603 | 40.000 | | |
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш10) Купонлар бўйича фоизлар ҳар чоракнинг охирги кунига келиб тушиши тахмин қилинади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш11) Дисконт амортизацияси = Соф баланс қиймати (олдинги қатор) х Ойлик реал фоиз ставкаси (1,4223570%) минус купонлар бўйича ўша ойга ҳисобланган фоизлар).
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш12) Соф баланс қиймати ўз ичига олиниши лозим бўлган ҳисобланган фоизларни ҳам олади, лекин ҳақиқий қиймати ўзгариши натижасида илгари қилиниши мумкин бўлган тўғрилаш суммаларини акс эттирмайди.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҲужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишТижорат банкларида молиявий активларнинг бухгалтерия ҳисобини юритиш тартиби тўғрисидаги низомга
8-ИЛОВА
8-ИЛОВА
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишХарид қилиш билан боғлиқ харажатлар амортизацияси
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҲужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш2003 йил 1 январь куни банк 12 ой муддатга, 2003 йил 30 июнь куни сўндириш муддати билан давлат облигацияларини сотиб олади (сўндиришгача 6 ой қолганда).
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| Номинал суммаси | 1.000.000 | ||
| + Харид қилишдаги харажатлар | 18.000 | ||
| – Дисконт | (50.000) | ||
| = | 968.000 | ||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишОблигациялар бўйича йиллик 12 фоизли тўловлар ҳар ой охирида амалга оширилади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишФоизли даромад реал фоиз миқдори усулида ҳисобланиши лозим. Дисконт амортизацияси фоизли даромадни оширади, харид қилишдаги харажатлар амортизацияси эса фоизли даромадни камайтиради. Мазкур мисолдаги ҳисоб-китоблар «сотишга мўлжаллаган» ёки «сўндириш муддатигача сақланадиган» тоифаларда таснифланган облигациялар учун ўринли. «Олди-сотди қимматли қоғозлари» туркумида таснифланган облигацияларни харид қилишдаги харажатлар дарҳол банк харажатига олиб борилади. Excelдан фойдаланган ҳолда реал фоиз миқдорини ҳисоб-китоби иловадаги жадвалда кўрсатилган.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишШу билан бирга дисконт амортизацияси ва харид қилишдаги харажатлар жадваллари илова қилинган. Харид қилишдаги харажатлар амортизацияси бухгалтерия ҳисобини енгиллантириш учун тўғри чизиқли услубда кўрсатилган. Моҳияти бўйича ушбу услуб самарали фоиз миқдоридан фойдаланган ҳолда ҳисобланган умумий соф амортизацияни ҳисобга олади ва бухгалтерия ҳисобини енгиллаштириш учун уни иккита суммага бўлади, ва бу суммалар облигацияларни сўндириш муддати етиб келган вақтда дисконт ва харид қилишдаги харажатлар суммалари тўлиқ миқдорда амортизацияланиб бўлинади. Мазкур ҳолат реал фоиз ставкаси услубининг ишончлилигини шубҳа остида қолдирмайди, чунки умумий ойлик фоизли даромадлар облигациялар соф баланс қийматининг реал фоиз ставкасига кўпайтирилганлигига тенг.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишМисол учун, январь ойи учун умумий фоизли даромадлар қуйидагилардан иборат (суммани илова қилинган амортизация графигидан қаранг):
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| Шартнома бўйича фоизлар | 10.192 | ||
| Минус харид қилишдаги харажатлар амортизацияси | (3.000) | ||
| Плюс дисконт амортизацияси | 7.854 | ||
| Январь ойи учун жами фоизли даромадлар = | 15.046 | ||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишЮқорида келтирилган умумий фоизли даромад суммаси ҳам қуйидагича ҳисобланиши мумкин:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| Ой бошига баланс қиймати | 968.000 | ||
| х Ойлик реал фоиз ставкаси | х 1.5543787% | ||
| Реал фоиз ставкаси услубини қўллаган ҳолда январь ойи учун ҳисобланган фоизли даромадлар | 15.046 | ||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишАгар облигациялар «сўндириш муддатигача сақланадиган» тоифасида таснифланган деб тахмин қилинса, у ҳолда январь ойи учун фоизли даромад қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси орқали акс эттирилади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишДисконт амортизацияси қуйидагича акс эттирилади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| Дт 15991 — «Сўндириш муддатигача сақланадиган қимматли қоғозлар бўйича дисконт (контр-актив)» |
7.854 |
| |||
| | Кт 44805 — «Давлат облигацияларига қилинган инвестициялар бўйича фоизли даромадлар» | |
7.854 | ||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишХарид қилиш харажатлари амортизациясини акс эттириш учун қуйидагича бухгалтерия ўтказмаси амалга оширилади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| Дт 44805 — «Давлат облигацияларига қилинган инвестициялар бўйича фоизли даромадлар» |
3.000 |
| |||
| | Кт 15989 — «Сўндириш муддатигача сақланадиган қарз қимматли қоғозларни харид қилиш бўйича харажатлар» | |
3.000 | ||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишШартнома бўйича фоизларни (фоизлар ой охирида олинади деб фараз қилинсин) акс эттириш учун қуйидагича бухгалтерия ўтказмаси амалга оширилади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| Дт Банкнинг вакиллик ёки мижознинг депозит ҳисобварағи |
10.192 |
| |||
| | Кт 44805 — «Давлат облигацияларига қилинган инвестициялар бўйича фоизли даромадлар» | |
10.192 | ||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишExcel жадвалини қўллаган ҳолда давлат облигациялари бўйича реал фоиз ставкасининг ҳисоб-китоби
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишБажариш тартиби: Excel да «ВСД» формуласини қўлланг. Бу формула ўзгарувчан даромадлилик миқдорини (даражасини) билдиради (масалан пул оқимлари бўйича). Ушбу формулани топиш учун Excelнинг асосий менюсига кириб, «Қўйиш (Вставка)», «Вазифа (Функция)»..., «Молиявий (Финансовые)», «ВСД»лар босилади. Мазкур формула пул оқимларининг диапозонини сўрайди (С2:С18 катакчалар). Формула реал фоиз ставкаси бўйича зарурий қидирув жараён(цикл)лари сонини чегаралаб қўйиш учун «Тахмин (Предположение)»ни сўрайди. Одатда «Тахмин (Предположение)» майдонига 1% ни киритиш етарли ҳисобланади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш|
A |
B |
C |
D |
|
1 |
Сана |
Пул |
Тушунтириш |
| 2 | 01.01.х3 | -968.000 | Дастлабки пулнинг чиқиб кетиши манфий катталикда киритилган (а) |
| 3 | 31.01.х3 | 10.192 | Фоизлар бўйича олинган тўловлар |
| 4 | 28.02.х3 | 9.205 | Фоизлар бўйича олинган тўловлар |
| 5 | 31.03.х3 | 10.192 | Фоизлар бўйича олинган тўловлар |
| 6 | 30.04.х3 | 9.863 | Фоизлар бўйича олинган тўловлар |
| 7 | 31.05.х3 | 10.192 | Фоизлар бўйича олинган тўловлар |
| 8 | 30.06.х3 | 1.009.863 | Фоизлар бўйича олинган тўловлар ва муддатига келгандаги сўндиришлар |
| 9 | | | |
| 10 | | 1,5543787% | Ойлик реал фоиз миқдори (б) |
| 11 | | =ВСД(C2:C8, 1%) | |
| 12 | | | |
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш3) Дастлабки пул оқими = 1.000.000 сўм номинал суммада, 50.000 сўм дисконтни чегирган ҳолда, плюс
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишЎрнатилган йиллик 12% ставкага нисбатан йиллик реал фоиз миқдори 18.653% (1.554787х12) ни ташкил қилади. Облигациялар қанчалик соф дисконт (50.000 – 18.000 = 32.000 соф дисконт) билан сотиб олинган бўлмасин, реал фоиз миқдори ўрнатилган фоиз миқдорига нисбатан юқори. (Агар ВСД ҳисоблаши харид қилишдаги харажатлар ҳисобисиз амалга оширилганда эди, у ҳолда йиллик реал фоиз миқдори 22.57% ни ташкил қилган бўлар эди.)
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишДавлат облигацияларининг амортизация графиги
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| | |
| ||||
|
Сана |
Ойлик фоизли даромад [Манфий сумма (дебет фоизли даромад ҳисобварағи) қавс ичида кўрсатилган] |
Соф дисконт қолдиғи (д) |
Қолдиқ қиймат (е) | |||
|
|
Харид қилишдаги харажатлар амортизацияси (а) |
Дисконт амортизацияси (б) |
Шартнома бўйича олинган фоизлар (в) |
Умумий акс эттирилган ойлик фоизли даромадлар (г) |
|
|
| 1.01.х3 – сотиб олиш | (3.000) | | | | 32.000 | 968.000 |
| 31.01.х3 | (3.000) | 7.854 | 10.192 | 15.046 | 27.146 | 972.854 |
| 28.02.х3 | (3.000) | 8.917 | 9.205 | 15.122 | 21.229 | 978.771 |
| 31.03.х3 | (3.000) | 8.022 | 10.192 | 15.214 | 16.207 | 983.793 |
| 30.04.х3 | (3.000) | 8.429 | 9.863 | 15.292 | 10.778 | 989.222 |
| 31.05.х3 | (3.000) | 8.184 | 10.192 | 15.376 | 5.594 | 994.406 |
| 30.06.х3 | (3.000) | 8.594 | 9.863 | 15.457 | 0 | 1.000.000 |
| 30.06.х3 сўндириш | (3.000) | | | | 0 | 0 |
| Жами | (18.000) | 50.000 | 59.507 | 91.507 | | |
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш3) Оддийлик учун харид қилиш харажатлари тўғри чизиқли методда амортизацияланади. Умумий ойлик даромад реал фоиз ставкаси методидан фойдаланган ҳолда акс эттирилади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш4) Дисконт амортизацияси (олдинги қатордаги соф баланс қиймати х ойлик реал фоиз миқдори) плюс 3.000 сўм каби ҳисобланади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш5) Шартнома бўйича фоизли тўловлар ҳар ойнинг охирги кунида олиниши тахмин қилинади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш6) Жами = (а) + (б) + (в)
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш7) Соф дисконт = олдинги қолдиқ + (а) – (б). Эътибор беринг, «соф дисконт» 15991 (дисконт) ва 15989 (харид қилиш харажатлари) ҳисобварақларидаги қолдиқ суммаларни акс эттиради. Молиявий ҳисобот учун ушбу иккита ҳисобварақ ҳам қанчалик сотиб олишдаги харажат қилинган пул маблағлари билан қимматли қоғознинг номинал суммаси ўртасидаги фарқни акс эттиришмасин, соф қийматни акс эттираолмайди.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш8) Баланс қиймати = 1.000.000 сўм номинал сумма – (д). Мазкур баланс қиймат қолдиқларни айиргандаги қийматга тенг:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш15905 (номинал сумма) ҳисобварақ бўйича
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш+ 15989 (харид қилиш харажатлари)
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш– 15991 (дисконт)
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҲужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишТижорат банкларида молиявий активларнинг бухгалтерия ҳисобини юритиш тартиби тўғрисидаги низомга
9-ИЛОВА
9-ИЛОВА
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишБерилган активлар устидан назорат ўрнатиш ва эгалик қилиш билан боғлиқ хавф-хатар ва мукофотларни беришни баҳолаш
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҲужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишХавф-хатар ва мукофотлар
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишХавф-хатар ва мукофотлар берилганлигини, берилган активлар бўйича соф пул оқими суммаси ва вақт тақсимотидаги ўзгаришини ҳисобга олган ҳолда активларни беришгача ва бергандан кейинги банкнинг ташқи омиллар бўйича тортилган хатарини солиштириш йўли билан баҳоланади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишАгар ушбу активни бериш натижасида, ушбу молиявий актив бўйича келажакдаги соф пул оқимларининг жорий қийматидаги ўзгаришлар билан боғлиқ хавф-хатар бўйича банк тортилган хатар ўзгармаса, у ҳолда банк молиявий активга эгалик қилиш билан боғлиқ барча хавф-хатар ва мукофотларни ўзида сақлаб қолган деб ҳисобланади (масалан, банк молиявий активни ягона имкониятли шарт билан яъни қайта сотиб олишдаги белгиланган қиймати ёки харид баҳосига кредитор даромади қўшган ҳолда сотиб олиш шарти билан сотди).
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишАгар банкнинг бундай молиявий актив билан боғлиқ келажакдаги соф пул оқимларининг жорий қийматдаги умумий якуний ўзгаришларига нисбатан бундай хавф-хатар ўзгаришлари унчалик муҳим бўлмаса, у ҳолда банк молиявий активга эгалик қилиш билан боғлиқ барча хавф-хатар ва мукофотларни берган ҳисобланади (масалан, банк молиявий активни ягона имкониятли шарт билан яъни қайта сотиб олишдаги ҳақиқий қиймати бўйича сотиб олиш шарти билан сотди, ёки банк келишув бўйича рухсат берувчи, масалан, мазкур Низомнинг36-бандидаги шартга жавоб берувчи ссудада қисман иштирок этганда, йирик молиявий актив бўйича барча пул оқимларидаги барча мутаносиб улушларини тўлиқ бериб юборса).
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишКўпинча маълум бўладики, банк томонидан молиявий активга эга қилиш билан боғлиқ барча хавф-хатар ва мукофотлар берилган ёки сақлаб қолинган, у ҳолда ҳисоблашларни амалга ошириш зарурати бўлмайди.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишБошқа ҳолатларда, активни беришгача ва бергандан кейинги келажакдаги соф пул оқимларининг жорий қийматидаги банкнинг хавф-хатарлар ўзгариши бўйича тасдиғини таққослаш ва ҳисоблашни амалга ошириш зарур. Ҳисоблаш ва таққослашлар дисконт ставкаси сифатида жорий бозор фоиз ставкасини қўллаган ҳолда ўтказилади. Соф пул оқимларидаги барча асосли бўлиши мумкин бўлган ўзгаришлар, муҳим жиҳатдаги катта эҳтимолий натижалар билан кўриб чиқилади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишНазорат
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишБерилган активлар устидан банкнинг ўз назоратини сақлаб қолиши, олувчининг ушбу активни сотиш имконияти билан боғлиқ. Агар олувчида ушбу активни бутунлай қандайдир бошқа бир мустақил учинчи томонга сотишнинг реал имконияти бор бўлса, ва у буни бир томонлама ва ушбу активни беришга нисбатан қўшимча чеклашларсиз амалга ошириши мумкин бўлса, бунда банк учун ушбу актив устидан назорат қилиш ваколати қолмайди. Қолган барча ҳолатларда банк ўзида назоратни сақлаб қолади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҲужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишТижорат банкларида молиявий активларнинг бухгалтерия ҳисобини юритиш тартиби тўғрисидаги низомга
10-ИЛОВА
10-ИЛОВА
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишЯнги актив ёки мажбурият пайдо бўлишига олиб келадиган, молиявий активларни бериш бўйича асосий қоидалар
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҲужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш1. Агар банк молиявий активни бутунлай ҳисобдан чиқаришни ва тўлов (мукофот) учун ушбу активга хизмат кўрсатиш бўйича ўзида ҳуқуқни сақлаб қолишни талаб қилувчи категория талаблари остида берадиган бўлса, у ҳолда банк хизмат кўрсатиш бўйича мазкур шартномага нисбатан ёхуд хизмат кўрсатиш бўйича активни ёхуд хизмат кўрсатиш бўйича мажбуриятни тан олади. Агар олиниши лозим бўлган мукофот хизмат кўрсатиш бўйича банкка етарли даражадаги компенсацияни қила олмаса, у ҳолда бу шартномавий мажбуриятга нисбатан хизмат кўрсатиш бўйича мажбурият ҳақиқий қиймати бўйича тан олинади. Агар олиниши лозим бўлган мукофот хизмат кўрсатиш бўйича банкка етарли даражадаги компенсацияни қила олса, у ҳолда бу шартномавий ҳуқуқ бўйича актив суммаси қуйидаги 3-бандга мувофиқ сотиб олинган молиявий активнинг қолдиқ қийматидаги тақсимланган улуши асосида аниқланадиган суммага тенг бўлади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш2. Агар активни бериш натижасида молиявий активни тўлиқ ҳисобдан чиқариш рўй берса, у ҳолда бунинг натижасида банк янги молиявий актив, молиявий мажбурият қабул қилиб олади ёки хизмат кўрсатиш бўйича мажбуриятларни олади, лекин банк уларни ҳақиқий қийматлари бўйича тан олади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш3. Агар бериладиган актив қандайдир йирик молиявий активнинг бир қисми бўлса ва бериладиган мазкур қисмга нисбатан унинг бутунлай тўлиқ ҳисобдан чиқарилиши талаб этилса, у ҳолда йирик активнинг олдинги баланс қиймати тан олиниши давом эттириладиган ва ҳисобдан чиқариладиган қисмлари ўртасида ҳар бир қисм бўйича бериш санасига, ҳақиқий қийматидан нисбатан келиб чиққан ҳолда (қуйидаги келтирилган мисолга қаранг) ўзаро тақсимланади. Ўртадаги фарқ, яъни:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш1) ҳисобдан чиқарилувчи қисмининг баланс қиймати билан;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш2) қуйидаги катталиклар суммалари ўртасидаги фарқ:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиша) ҳисобдан чиқарилган қисми бўйича олинган тўлов (возмещения) (шу билан бирга, ихтиёрий қабул қилинган янги актив, қабул қилинган ихтиёрий янги мажбурият чегириб ташланган ҳолда);
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишб) ҳисобдан чиқарилувчи қисмга тааллуқли бўлган ва бевосита тўғридан-тўғри капиталда тан олинган ихтиёрий йиғилган (кумулятив) фойда ёки зарарлар.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишфойда ва зарарлар ҳисоботида тан олинади. Капиталда тан олинган йиғилган (кумулятив) фойда ёки зарарлар суммалари тан олиниши давом эттириладиган ва ҳисобдан чиқариладиган қисмлар ўртасида ҳар бир қисмнинг ҳақиқий қийматидан нисбатан келиб чиққан ҳолда (қуйидаги келтирилган мисолга қаранг) ўзаро тақсимланади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишМисол
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишБанк «А» сотиб олиш санасига бозор фоиз ставкасига тенг бўлган 11% даромад келтирувчи облигацияларни фоизли купонлар билан бирга сотиб олади. Кейинчалик банк ушбу облигациялар бўйича умумий асосий қарз суммасини учинчи томонга сотади. Сотиш тўғрисидаги келишув шартига мувофиқ, учинчи томон 6% даромадлилик билан облигацияларнинг 80% сотиб олади, бунда банк учинчи томонга 6% даромадни олиши тўғрисида кафолат (гарантия) беради. Банк ўзида облигацияларнинг қолган 20%ини ва учинчи томонга сотилган облигациялар бўйича қўшимча 5% даромадни сақлаб қолади. «А» банкнинг ушбу облигациялардаги қолган улуши учинчи томонга сотилган 80% улушли облигациялар билан боғлиқ зарарларни қоплаш учун гаров таъминоти бўлиб ҳисобланади. Мазкур операция тан олишни тўхтатиш критериясига жавоб беради ва «А» банк мазкур операцияни сотишга мўлжалланган сингари ҳисобга олади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишСавол: Банк қанчалик молиявий активнинг бир қисмини берган ва активнинг бошқа қисмини ўзида қолдирган, мазкур активнинг баланс қиймати қолдирилган ва сотилган қисмлари ўртасида ҳар бир қисмнинг сотиш санасидаги ҳақиқий қийматидан нисбатан келиб чиққан ҳолда ўзаро тақсимланиши лозим. Фойда ёки зарарлар сотилган қисмдан олинадиган тушумга асосланган ҳолда тан олиниши лозим. Бундай ҳолда банк қандай қилиб ушбу активнинг баланс қийматини тақсимлаши лозим?
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишМазкур мисолда облигацияларнинг сотилган қисмининг ҳақиқий қиймати учинчи томон ҳисобидан тўланган бўлиб, облигацияларнинг 80% ташкил этади. Банкдаги облигацияларнинг қолган қисми учун бозорда талаб йўқ, шу билан бирга банк уларни илгари сотмаган. Шунингдек, сотилиши лозим бўлган облигациялар бўйича мос аналогик типдаги бозор котировкалари мавжуд эмас. Ўз навбатида, ушбу облигацияларнинг ҳақиқий қийматини баҳолашни амалга ошириш учун имкониятлар йўқ.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишЕчим: Банк «А» кўриб чиқиладиган облигациялар бўйича келгуси пул оқимларини шартнома бўйича уларга тааллуқли тўловлардан келиб чиқиб баҳолайди ва мазкур кўзда тутилган пул оқимларидан муддатли сўндириш ва кўрилиши мумкин бўлган зарарлар суммаларини чегириб ташлайди. Кейин эса бу пул оқимларини кўзда тутилган хавф-хатарлар бўйича мос тўғрилашларни ҳисобга олган ҳолда баҳоланган бозор фоиз ставкаси бўйича дисконтлайди.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишФараз қилайлик, мазкур услубда улушли қолдиқнинг ҳақиқий қиймати асосий сумманинг 25% тенг бўлсин. У ҳолда сотилган компонентга тегишли сумма қуйидагича ҳисобланади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш80% / (80% + 25%) = 76,19% (бу ҳисобдан чиқарилувчи актив суммасини ҳосил қилади).
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишСотишдан тушган тушум қуйидаги тартибда ҳисобланади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишАсосий сумманинг 80% – асосий сумманинг 76,19% = асосий сумманинг 3,81%
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҲужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишТижорат банкларида молиявий активларнинг бухгалтерия ҳисобини юритиш тартиби тўғрисидаги низомга
11-ИЛОВА
11-ИЛОВА
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишБанкда назорати ва эгалик қилишдаги иштирок улуши қоладиган молиявий активларни бериш (передача)
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҲужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишАгар банк умуман олганда узатилган активлар бўйича эгалик қилишдаги барча хавф-хатар ва мукофотларни бермаса ва ўзида сақлаб қолмаса, ва узатилган активлар устидан ўзида назоратни сақлаб қолса, у ҳолда банк ушбу активни унга эгалик қилишдаги ўз улуши миқдорида тан олишни давом эттиради. Банкнинг узатилган активлар бўйича ўз улуши банкнинг узатилган актив қийматининг ўзгариши хавф-хатарини тасдиқлаш даражасига боғлиқ.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишМисоллар:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш1) Агар банкнинг эгалик қилишдаги ўз улуши берилган активлар бўйича кафолат (гарантия) шаклида бўлса, у ҳолда банкнинг эгалик қилишдаги иштирокли улуши даражаси қуйидаги иккита катталикнинг кичик қийматга эга бўлганлигига тенг: (а) актив суммаси ёки (в) банкдан қоплашни талаб қилувчи олган максимал кафолат (гарантия ) суммаси.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш2) Агар банкнинг эгалик қилишдаги ўз улуши узатилган актив бўйича ёзма шаклда ёки сотиб олинган опцион (ёки шунга ўхшаш ва бошқача) шаклида бўлса, у ҳолда банкнинг берилган актив бўйича эгалик қилишдаги иштирокли улуши даражаси банк қайтиб сотиб олиши мумкин бўлган берилган актив суммасига тенг бўлади. Баъзида, ҳақиқий қиймати бўйича баҳоланувчи активни сотиш бўйича ёзма опцион ҳолатида, банкнинг эгалик қилишдаги иштирокли улуши даражаси қуйидаги иккита катталикларнинг кичик қийматга эга бўлганлиги билан чегараланади: берилган активнинг ҳақиқий қиймати ёки фойдаланилган опцион нархи билан.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш3) Агар банкнинг эгалик қилишдаги иштирокли улуши пул кўринишида сўндириш ёки берилган актив бўйича мос шарт билан опцион шаклида қабул қилинса, у ҳолда банкнинг эгалик қилишдаги улушли даражаси юқорида ўрнатилган нақд пулсиз шаклда қоплашдаги опцион йўли сингари баҳоланади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишБоғлиқ мажбуриятларнинг тан олиниши:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишАгар банк активни ўзининг эгалик қилишдаги иштирокли улуши доирасида тан олишни давом эттирса, у ҳолда банк у билан боғлиқ мажбуриятни ҳам тан олади. Берилган актив ва у билан боғлиқ мажбурият шундай баҳоланадики, бунда банк ўзида сақлаб қолувчи ҳуқуқ ва мажбуриятлар ҳам акс эттирилган бўлиши лозим. Боғлиқ мажбуриятлар шундай баҳоланадики, берилган активнинг соф баланс қиймати ва у билан боғлиқ мажбурият:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш1) агар берилган актив амортизация қиймати бўйича ҳисобга олинган бўлса, банк ўзида сақлаб қолган ҳуқуқ ва мажбуриятларнинг амортизация қиймати бўлиб ҳисобланиши лозим;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш2) агар берилган актив ҳақиқий қиймати бўйича ҳисобга олинган бўлса, автоном асосда (алоҳида-алоҳида) олиб борилган баҳолашдаги, банк ўзида сақлаб қолган ҳуқуқ ва мажбуриятларнинг ҳақиқий қийматига тенг бўлиб ҳисобланиши лозим.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишБанк берилган актив бўйича пайдо бўладиган барча даромадларни эгалик қилишдаги улуши доирасида тан олишни ва боғлиқ мажбурият бўйича пайдо бўладиган барча харажатларни тан олишни давом эттиради.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишКейинчалик баҳолаш мақсадида, берилган активнинг ва у билан боғлиқ мажбуриятнинг ҳақиқий қийматидаги тан олинган ўзгаришлар алоҳида-алоҳида ҳисобга олинади ва ўзаро компенсация қилинмайди (яъни баланс ҳисоботда бир-биридан чегирган ҳолда кўрсатилмайди).
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишАгар банкнинг эгалик қилишдаги иштирокли улуши фақат молиявий актив қисмигагина тааллуқли бўлса, у ҳолда банк молиявий активнинг олдинги қолдиқ қийматини шундай қисмлар ўртасида, яъни бунда активни бериш санасидаги ҳар бир қисмнинг ҳақиқий қийматидан нисбатан келиб чиққан ҳолда, тан олишни давом эттирадиган ва бошқа тан олмайдиган қисмлар ўртасида тақсимлайди (мазкур Низомнинг 10-иловасига қаранг).
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҲужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишТижорат банкларида молиявий активларнинг бухгалтерия ҳисобини юритиш тартиби тўғрисидаги низомга
12-ИЛОВА
12-ИЛОВА
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишАктивларни «сотиш учун мавжуд» тоифадан «сўндириш муддатигача сақланадиган» тоифага ўтказиш ҳисоби
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҲужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишСўндириш муддати ўрнатилган актив
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишБанк тасарруфидаги сотишга мўлжалланган қимматли қоғозлар тоифасида таснифланган хазина векселлари билан боғлиқ ҳисобварақларида қуйидагича қолдиқлар мавжуд:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш|
Ҳисобварақ таърифи |
Ҳисобварақдаги қолдиқ | |
|
|
Дебет |
Кредит |
| 10801 — «Давлат хазина векселлари» (сотишга мўлжалланган) | 1.000.000 | |
| 10893 — «Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларга қилинган инвестициялар бўйича мукофот» |
18.500 | |
| 10895 — «Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларга қилинган инвестициялар ҳақиқий қийматининг ўзгариши» |
| 25.000 |
| 30907 — «Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларнинг ҳақиқий қиймати ўзгариши натижасида ҳосил бўлган ўзлаштирилмаган фойда ёки зарарлар (актив-пассив)» |
25.000 | |
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишБанк мазкур хазина векселени «сўндириш муддатигача сақланадиган» тоифага ўтказига қарор қабул қилди. Мазкур қайта таснифлашни акс эттиришдан олдин «сотишга мўлжалланган» тоифадаги қимматли қоғозларнинг ҳақиқий қийматини тўғрилаш амалга оширилган бўлиши лозим. Фараз қилайлик, ушбу тўғрилаш юқорида қайд қилинган ҳисобварақларда амалга оширилган ва акс эттирилган бўлсин. У ҳолда, ўз навбатида, хазина векселининг ҳақиқий қиймати бошқа тоифага ўтказиш санасига 993.500 (1.000.000+18.500-25.000) сўмни ташкил этади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҚайта таснифлашни акс эттириш учун қуйидагича бухгалтерия ўтказмаси амалга оширилади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш| Дт 15901 — Давлат хазина векселлари (сўндириш муддатигача сақланадиган) |
1.000.000 |
| |||
| Дт 10895 — «Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларга қилинган инвестициялар ҳақиқий қийматининг ўзгариши» |
25.000 |
| |||
| Кт 10801 — «Давлат хазина векселлари» (сотишга мўлжалланган) | |
1.000.000 | |||
| | Кт 10893 — «Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларга қилинган инвестициялар бўйича мукофот» | |
18.500 | ||
| | Кт 15991 — «Сўндириш муддатигача сақланадиган қимматли қоғозлар бўйича дисконт (контр-актив)» | |
6.500 | ||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишСўндириш муддатигача сақланадиган хазина векселининг янги амортизация қиймати 1.000.000 – 6.500 = 993.500 сўмни ташкил этади. 6.500 сўм миқдоридаги дисконт реал фоиз методини қўллаган ҳолда ушбу векселнинг қолган сўндириш муддати давомида даромадни тўғрилаш (фоизли даромадни кредитлаш) йўли билан амортизацияланиб борилади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш30907 — «Сотиш учун мавжуд қимматли қоғозларнинг ҳақиқий қиймати ўзгариши натижасида ҳосил бўлган ўзлаштирилмаган фойда ёки зарарлар (актив-пассив)» ҳисобварағидаги дебет қолдиқ бекор қилинмайди. Ушбу қолдиқ сумма реал фоиз методини қўллаган ҳолда ушбу векселнинг қолган сўндириш муддати давомида даромадни тўғрилаш (фоизли даромадни дебитлаш) ҳисобига амортизацияланиб борилади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҲужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишТижорат банкларида молиявий активларнинг бухгалтерия ҳисобини юритиш тартиби тўғрисидаги низомга
13-ИЛОВА
13-ИЛОВА
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишМолиявий активларнинг қадрсизланиши
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҲужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишБанклар, молиявий активларни таснифлаш ва баҳолашда Марказий банкнинг Тижорат банклари томонидан активлар сифат даражасини таснифлаш ва улар бўйича кўрилиши мумкин бўлган йўқотишларни қоплаш учун заҳираларни шакллантириш ва улардан фойдаланиш тартибига (1999 йил 11 февраль, рўйхат рақами 632) белгиланган талабларга риоя этишлари шарт. Мазкур илова эса МҲХСларига мувофиқ молиявий активларнинг қадрсизланишини баҳолаш услубини умумлаштиради. Бу ҳужжатларда қўлланилган услубларнинг бир-биридан кичкина фарқи бўлсада, мазкур иккала ҳужжатдаги асосий тамойиллар бир хил. Ушбу иккала услубга асосан баҳолангандаги зарарлар суммаси унчалик фарқ қилмаслиги лозим ва банклар катта зарар суммаларини акс эттирадилар.
Кейинги таҳрирга қаранг.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишМҲХСларида «қадрсизланишдан кўрилган зарар» иборасидан фойдаланилган бўлиб, у мазкур Низомга мувофиқ «кўрилиши мумкин бўлган зарарлар» иборасига ўриндош ҳисобланади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишМҲХСларига мувофиқ, қачонки молиявий актив ёки молиявий активлар гуруҳи дастлабки тан олингандан кейин рўй берган бир ва ундан ортиқ ҳодисалар натижасида уларнинг қардсизланиши тўғрисида гувоҳлик берувчи маълумотлар мавжуд бўлса ва бу ўз навбатида ушбу молиявий актив ёки молиявий активлар гуруҳи бўйича кўзда тутилган келгуси пул оқимларига салбий таъсир кўрсатиб, зарар кўришга олиб келса ва у ишончли тарзда баҳоланган бўлса, мазкур молиявий актив ёки молиявий активлар гуруҳи қадрсизланган ҳисобланади ва бу ҳолат зарарларнинг пайдо бўлишига олиб келади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишБалки қадрсизланишга олиб келувчи алоҳида, ягона ҳодисаларни аниқлаш имкони йўқ бўлиши мумкин. Қадрсизланиш асосан умумий таъсир этувчи рўй берган бир қанча ҳодисалар туфайли вужудга келиш эҳтимоли катта бўлади. Келгуси ҳодисалар натижасида кўрилиши кутилаётган зарарлар тан олинмайди.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишКўрилиши мумкин бўлган зарарга олиб келадиган ҳодисаларга банк томонидан кузатилган ва мавжуд маълумотлар асосида молиявий активнинг ёки молиявий активлар гуруҳининг қадрсизланганлигини тасдиқловчи қуйидаги объектив далиллар хизмат қилади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш1) эмитент ёки мажбурият олган шахс томонидан кўрилган муҳим (существенные) молиявий қийинчиликлар;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш2) шартноманинг бузилиши, мисол учун, асосий қарз ёки фоизлар бўйича тўловларнинг бажарилмаслиги ёки кечиктирилиши;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш3) кредитор, иқтисодий ёки ҳуқуқий кучга эга бўлган сабаблар таъсирида, ўз фаолиятида молиявий қийинчиликларни ўтказаётган қарздорнинг қарзидан воз кечган ҳолда ён бериши мумкин, бошқа ҳар қандай ҳолатда бу кўзда тутилмаган бўлса.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш4) қарздорни банкротлик ёки бошқа молиявий қайта ташкил этиш эҳтимоллари пайдо бўлганда;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш5) молиявий қийинчиликлар сабабли мазкур молиявий актив бўйича фаол бозорнинг ёпилиши;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш6) кузатилаётган далиллар молиявий активни дастлабки тан олиш вақтидан бошлаб молиявий активлар гуруҳи бўйича кўзда тутилган келгуси пул оқимларини қисқартириб ўлчашни кўрсатади, мазкур қисқартириш ушбу гуруҳдаги алоҳида молиявий активлар бўйича аниқ тушунтириш бера олмасада, шу билан бирга:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиша) ушбу гуруҳ бўйича қарздорларнинг тўлов қобилиятининг ёмонлашуви (масалан, кечиктирилган тўловлар миқдорининг ёки лимити тугаган кредит карточкалар бўйича қарздорлар сонининг ўсиши ва ойлик минимал суммалар тўлаб борилиши);
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишб) ушбу гуруҳдаги активлар бўйича мажбуриятларнинг бажарилмаслигига боғлиқ бўлган миллий ёки маҳаллий миқёсдаги иқтисодий шарт-шароитлар (масалан, қарздор жойлашган географик муҳитдаги ишсизлар сонининг ошиши, тегишли регионда гаровга олинган мулк нархининг тушиб кетиши, нефт қазиб чиқарувчи компанияларга берилган ссудалар (шунга ўхшаш активлар) бўйича нефт нархининг тушиб кетиши, ёки тармоқдаги кўнгилсиз ўзгаришлар натижасида ушбу гуруҳ бўйича қарздорларнинг қийин аҳволга тушиб қолиши).
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишХўжалик юритувчи субъектнинг молиявий воситаларини бошқа бемалол очиқчасига сотилишига таъсир қилувчи фаол бозорнинг ёпилиши мазкур молиявий воситаларнинг қадрсизланишидан гувоҳлик берувчи далил бўла олмайди. Хўжалик юритувчи субъект кредит қобилияти рейтингининг пасайиши, ўз-ўзидан қадрсизланиш тўғрисида маълумот берувчи далил бўлиб хизмат қила олмайди, хатто қадрсизланиш маълумоти сифатида у бошқа мавжуд маълумотлар билан бирга кўриб чиқилганда ҳам. Агар молиявий активнинг ҳақиқий қиймати унинг ҳақиқатдаги қийматидан ёки амортизация қийматидан кичик бўлиши, унинг қадрсизланиши тўғрисида ҳеч қандай далил бўла олмайди (мисол учун, ишончли (хавф-хатарсиз) фоиз ставкаларининг ўсиши натижасида қарз инструмент (восита) ларига қилинган инвестицияларнинг ҳаққоний қийматининг пасайиши).
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишЮқорида баён этилганлардан ташқари, улушли воситалар қилинган инвестицияларнинг қадрсизланиши тўғрисида маълумот берувчи объектив далиллар сифатида, эмитент ўз фаолиятини технологик, бозор, иқтисодий ёки ҳуқуқий шарт-шароитларда амалга оширганда кўнгилсиз (неблагоприятный) таъсир этувчи муҳим ўзгаришлар тўғрисидаги маълумотлар ҳам хизмат қилиши мумкин ва бу қарз инструментларига қилинган инвестициялар қайтарилмаслиги (не будут возмещены) мумкинлигини кўрсатади. Улушли воситаларга қилинган инвестицияларнинг ҳақиқий қийматининг сезиларли ва давомли даражада пасайиши, яъни ҳақиқатдаги қийматидан кичик бўлиши ҳам қадрсизланиш тўғрисида маълумот берувчи объектив далиллар бўлиб хизмат қилиши мумкин.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишБаъзи ҳолларда, молиявий актив бўйича қадрсизланишдан кўрилган зарар суммасини баҳолаш учун талаб этиладиган, кузатиладиган маълумотлар чегараланган ёки жорий мажбуриятларга тўлиқ мос келмаслиги мумкин. Масалан, бу қуйидаги ҳолда рўй бериши мумкин, яъни қарздор (заемщик) қийин молиявий ҳолатга тушиб қолганда ва ўхшаш қарздорлар (аналогичных заемщиков) тўғисида жуда кам статистик маълумотларга эга бўлганда. Бундай ҳолларда, банк қадрсизланишдан кўрилган зарар суммасини баҳолаш учун ўзининг профессионал даражадаги фикрлаш хулосасини қўллаши лозим. Албатта, банк молиявий активлар группаси бўйича кузатилаётган маълумотларни жорий шарт-шароитларга мувофиқлаштириш мақсадида ўзининг профессионал даражадаги фикрлаш хулосасини қўллаши лозим. Онгли равишда кутилаётган баҳолашлардан фойдаланиш молиявий ҳисоботларни тайёрлаш жараёнининг узвий жараёни ҳисобланади ва бунда асло унинг ишончини йўқотмайди.
(Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2005 й., 47-48-сон, 363-модда; 2015 й., 42-сон, 543-модда)