Ўзбекистон Республикасининг Иқтисодий процессуал кодексига ўзгартириш ва қўшимчалар киритилганлигини инобатга олиб ҳамда қонун нормаларини бир хилда ва тўғри қўлланилишини таъминлаш мақсадида, «Судлар тўғрисида»ги Қонуннинг 22-моддасига асосланиб, Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленуми қарор қилади:

2. Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодекси (бундан буён матнда ИПК деб юритилади)нинг 50, 259, 282-моддаларига мувофиқ апелляция, кассация инстанцияси судида иш юритиш:

3. Судларга тушунтирилсинки, ИПК 50-моддасининг биринчи қисмига мувофиқ, давлат органлари ва бошқа шахслар (масалан, фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ер эгалари кенгашлари ва ҳ.к.) даъво (ариза) улар томонидан тақдим этилган ҳолдагина суд ҳужжати устидан апелляция ёки кассация тартибида шикоят бериши мумкин, Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш бўйича вакил ҳамда Ўзбекистон Савдо-саноат палатаси ва унинг ҳудудий бошқармалари бундан мустасно.

ИПК 50-моддаси биринчи қисмининг мазмунига кўра, Ўзбекистон Савдо-саноат палатаси ва унинг ҳудудий бошқармалари ўз аъзоларининг манфаатини кўзлаб киритган даъво бўйича даъвогарнинг барча ҳуқуқларидан фойдаланиши ва мажбуриятини ўз зиммасига олиши сабабли, судларнинг эътибори Ўзбекистон Савдо-саноат палатаси ва унинг ҳудудий бошқармалари ўзлари киритган даъво бўйича низодаги жавобгарнинг манфаатида апелляция, кассация шикояти тақдим эта олмаслигига қаратилиши лозим. Бундай шикоятни қабул қилиш ИПК 268-моддаси биринчи қисмининг 1-банди ҳамда ИПК 291-моддаси биринчи қисмининг 1-бандига мос ҳолда рад этилади.

Ишда иштирок этувчи шахслар, шунингдек, ишда иштирок этишга жалб қилинмаган, аммо ҳуқуқлари ва мажбуриятлари тўғрисида суд ҳал қилув қарори қабул қилган шахслар ИПКнинг 189-моддасига мувофиқ қабул қилинган қўшимча ҳал қилув қарори устидан ҳам апелляция, кассация шикояти (протести) беришга ҳақлидирлар.

ИПК 189-моддасининг бешинчи ва олтинчи қисмлари мазмунига кўра, қўшимча ҳал қилув қарори устидан апелляция шикояти (протести) бериш муддати асосий ҳал қилув қарори қабул қилинган, кассация шикояти (протести) эса, қонуний кучга кирган кундан ҳисобланади.

Судларга тушунтирилсинки, апелляция, кассация шикояти (протести) ИПК 262-моддасининг биринчи ва иккинчи қисмлари ҳамда 285-моддасининг иккинчи қисмида белгиланган муддат ўтганидан кейин берилган бўлса ва ўтказиб юборилган муддатни тиклаш тўғрисида илтимоснома мавжуд бўлмаса, апелляция, кассация инстанцияси суди шикоят (протест)ни қайтариш тўғрисида ажрим чиқаради.

8. Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, ИПК 268-моддасининг биринчи қисми ва 291-моддасининг биринчи қисмида белгиланган апелляция, кассация шикоятини (протестини) иш юритишга қабул қилишни рад этиш асослари рўйхати тугал ҳисобланади.

9. ИПК 269-моддасининг биринчи қисми ва 292-моддасининг биринчи қисмида белгиланган апелляция, кассация шикоятини (протестини) қайтариш асослари рўйхати тугал ҳисобланади ва унинг кенгайтирилган тарзда талқин қилинишига йўл қўйилмайди.

Судларга тушунтирилсинки, апелляция, кассация шикоятини (протестини) қайтариш тўғрисидаги ажримнинг кўчирма нусхаси ИПКнинг 197-моддасида белгиланган муддатда ва тартибда ишда иштирок этувчи шахсларга ва ажрим дахлдор бўлган бошқа шахсларга топширилганлиги маълум қилинадиган буюртма хат орқали юборилади ёки тилхат олиб топширилади, уларнинг электрон манзиллари мавжуд бўлган тақдирда эса, ажрим электрон тарзда юборилиши мумкин.

ИПК 269-моддаси биринчи қисмининг 2, 3, 4-бандлари ва 292-моддаси биринчи қисмининг 2, 3, 4-бандларида назарда тутилган апелляция ёки кассация шикоятини (протестини) қайтариш асослари суд томонидан апелляция, кассация шикояти (протести) иш юритишга қабул қилинганидан сўнг аниқланган ҳолларда, иш апелляция, кассация инстанциясида мазмунан кўриб чиқилиши лозим.

10. Агар шикоятни қабул қилишда судьяда шикоятни имзолаган шахсда таъсис ҳужжатларига мувофиқ уни имзолаш ҳуқуқи мавжудлиги борасида шубҳа туғилса, судья апелляция, кассация шикоятини иш юритишга қабул қилади ва аризачига унинг шикоятни имзолаш ваколатини тасдиқловчи далилни тақдим этишни таклиф қилади. Шикоятни имзолаш ваколатини тасдиқловчи далил тақдим этилмаганда, апелляция, кассация инстанцияси суди шикоятни ИПК 272-моддасининг биринчи қисми ва 295-моддасининг биринчи қисмига асосан кўрмасдан қолдиради.

11. ИПКнинг 271-моддасига мувофиқ апелляция шикояти (протести) уни бериш муддати ўтказиб юборилган ҳолда берилган ва ушбу муддатни тиклаш тўғрисидаги илтимоснома қаноатлантирилганда, апелляция инстанцияси суди биринчи инстанция суди томонидан қабул қилинган ҳал қилув қарорининг ижросини ишда иштирок этувчи шахслар, шунингдек, ишда иштирок этишга жалб қилинмаган, аммо ҳуқуқ ва мажбуриятлари ҳақида суд қарор қабул қилган шахсларнинг илтимосномасига кўра тўхтатиб туришга ҳақли.

Судларга тушунтирилсинки, апелляция тартибида ишни кўриш жараёнида, айнан шу суд ҳужжати устидан бошқа шахслар томонидан кассация шикояти тақдим этилган тақдирда, кассация шикоятини (протестини) иш юритишга қабул қилиш ИПК 291-моддаси биринчи қисмининг 2-бандига асосан рад этилади ва шикоят берган шахсга апелляция шикояти билан мурожаат қилиш ҳуқуқи тушунтирилади.

13. Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, тўловга қобилиятсизлик тўғрисидаги иш бўйича чиқарилган ажримлар устидан ИПК ва «Тўловга қобилиятсизлик тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикасининг Қонунида назарда тутилган ҳоллардагина шикоят қилиниши мумкин.

Агар апелляция, кассация шикояти (протести) иш юритишга қабул қилинганидан сўнг шикоятга (протестга) имзо қўйган шахснинг уни имзолашга ваколатли эканлигига шубҳа туғилса, аризачига тегишли далилларни тақдим этиш таклиф этилади. Бундай далиллар тақдим этилмаганда, апелляция, кассация шикояти (протести) ИПК 272-моддасининг биринчи қисми ва 295-моддасининг биринчи қисмига мос ҳолда кўрмасдан қолдирилади.

Судларга тушунтирилсинки, апелляция, кассация шикоятида (протестида) уни имзолаган шахснинг фамилияси кўрсатилиб, исми ёки исми ва отасининг исми кўрсатилмаганлиги шикоятни (протестни) ИПК 269-моддаси биринчи қисмининг 1-бандига ҳамда 292-моддаси биринчи қисмининг 1-бандига асосан қайтариш, агар шикоят (протест) иш юритишга қабул қилинган бўлса, шикоятни (протестни) кўрмасдан қолдириш учун асос бўлмайди.

15. Судларнинг эътибори ишни апелляция, кассация тартибида кўришда ИПК 277 ва 300-моддаларида белгиланган муддатларга риоя қилиниши лозимлигига қаратилсин.

16. ИПК 16-моддасининг иккинчи қисмига мувофиқ апелляция, кассация инстанциясида барча ишлар ҳайъатда кўрилади. Агар судда апелляция, кассация шикоятини (протестини) кўриб чиқиш учун суд таркибини шакллантиришнинг имкони бўлмаса (масалан, судья ўзини-ўзи рад этиши натижасида ёки бошқа сабаблар бўйича судьяларнинг сони етарли бўлмаса), иш апелляция, кассация тартибида кўриш учун бошқа судга ўтказилади. Бундай ҳолатда ишни бошқа судга ўтказиш масаласи ИПКнинг 32-моддасига асосан Олий суд томонидан ҳал этилади.

17. Апелляция, кассация шикоятини иш юритишга қабул қилиш тўғрисида ажрим чиқарилгунига қадар шикоятни берган шахс уни қайтариб олишга ҳақли. Бундай ҳолатда шикоят ИПК 269-моддаси биринчи қисмининг 6-банди ва 292-моддаси биринчи қисмининг 6-бандига асосан қайтарилади.

Иш кўрилаётган вақтда шикоятни берган шахс шикоятидан воз кечганда, протест келтирган прокурор ёки юқори турувчи прокурор суд ҳужжати чиқарилгунига қадар протестни чақириб олганда, шикоят (протест) бўйича иш юритиш ИПК 273-моддаси биринчи қисмининг 4 ва 5-бандлари, 296-моддаси биринчи қисмининг 4 ва 5-бандларига асосан тугатилади.

Агар ишни тегишли инстанция судида кўриш жараёнида ишда тараф бўлган юридик шахс судга даъво аризаси билан мурожаат қилгунга қадар ёки биринчи инстанция суди томонидан суд ҳужжати қабул қилингунига қадар тугатилганлиги аниқланса, суд ҳужжати бекор қилинади ва иш юритиш ИПК 110-моддаси биринчи қисмининг 4-бандига асосан тугатилади.

Ишни апелляция, кассация инстанцияси судида кўриш жараёнида ишда тараф бўлган юридик шахс биринчи инстанция суди томонидан суд ҳужжати қабул қилинганидан кейин тугатилганлиги аниқланса, шикоят бўйича иш юритиш ИПК 273-моддаси биринчи қисмининг 6-банди ҳамда 296-моддаси биринчи қисмининг 6-бандига асосан тугатилади.

Судларнинг эътибори апелляция, кассация шикояти (протести) бўйича иш юритишни тугатиш асослари ИПК 273-моддасининг биринчи ва иккинчи қисмлари ҳамда 296-моддасининг биринчи ва иккинчи қисмларига асосан тугал ҳисобланиши ва уларнинг кенгайтирилган тарзда талқин қилинишига йўл қўйилмаслигига қаратилиши керак.

18. Судларга тушунтирилсинки, иш апелляция, кассация инстанцияси судида кўрилаётганда ҳал қилув қарори биринчи инстанция суди томонидан янги очилган ҳолатлар бўйича кўриб чиқилиб, бекор қилинганлиги аниқланган тақдирда, апелляция, кассация шикояти (протести) бўйича иш юритиш ИПК 273-моддаси биринчи қисмининг 1-банди, 296-моддаси биринчи қисмининг 1-бандига мос ҳолда тугатилиши керак.

20. ИПКнинг 276 ва 299-моддаларига кўра, биринчи инстанция судида кўриб чиқиш предмети бўлмаган янги талаблар апелляция, кассация инстанцияси суди томонидан кўрилмайди.

21. ИПК 276-моддасининг иккинчи қисми ва 299-моддасининг иккинчи қисмига мувофиқ апелляция, кассация инстанцияси суди биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини тўлиқ ҳажмда текшириши шарт.

23. ИПКнинг 101, 102-моддаларида назарда тутилган иш юритишни тўхтатиб туриш асослари апелляция, кассация инстанцияси судида ҳам қўлланилади.

Бунда, судлар шуни эътиборга олишлари лозимки, ИПКнинг 101-моддасида назарда тутилган ҳолатлар мавжуд бўлганда, суд иш юритишни тўхтатиб туриши шарт, ИПКнинг 102-моддасида қайд этилган асослар мавжуд бўлганида эса, иш юритишни тўхтатиб туриш масаласи суд томонидан иш ҳолатларидан келиб чиқиб ҳал этилади.

ИПК 101-моддаси биринчи қисмининг 1-бандини қўллашда шуни назарда тутиш керакки, иқтисодий суд шикоят бўйича иш юритишни ушбу ишни Конституциявий, фуқаролик, жиноят, маъмурий ёки иқтисодий суд томонидан кўрилаётган бошқа иш ёки масала юзасидан, шунингдек, тергов ҳаракатлари олиб борилаётган иш юзасидан қарор қабул қилингунига қадар кўриш мумкин бўлмаганда тўхтатиб туришга мажбур. Агар кўрсатилган ҳолатлар ишни кўришга тўсқинлик қилмаса, иш юритишни тўхтатиб туришга йўл қўйилмайди.

Судларга тушунтирилсинки, иш кассация инстанцияси судининг иш юритувида бўлган вақтда қонуний кучга кирган суд ҳужжатини янги очилган ҳолатлар бўйича қайта кўриш ҳақида ариза биринчи инстанция судига келиб тушса, кассация инстанцияси суди суд ҳужжатини янги очилган ҳолатлар бўйича қайта кўриш натижалари олингунга қадар иш юритишни ИПК 101-моддасининг 1-бандига мос равишда тўхтатиб туради.

25. Судлар ИПКнинг 278 ва 301-моддаларида санаб ўтилган ваколатларнинг рўйхати қатъий бўлиб, унинг кенгайтирилган тарзда талқин қилинишига йўл қўйилмаслигини ҳисобга олишлари керак.

Апелляция, кассация инстанцияси судининг қарори ИПКнинг 280 ва 303-моддалари талабларига мувофиқ бўлиши лозим.

27. Апелляция, кассация инстанцияси суди ҳал қилув қарорини тўлиқ ёки қисман бекор қилишга ва иш юритишни тугатишга ёхуд даъвони тўлиқ ёки қисман кўрмасдан қолдиришга, ИПК 279-моддаси бешинчи қисмининг 7-банди ва 302-моддаси бешинчи қисмининг 7-бандида назарда тутилган асос мавжуд бўлган тақдирда эса, ҳал қилув қарорини бекор қилишга ва иш материалларини тааллуқлилигига кўра бошқа судга юборишга ҳақли.

Агар биринчи инстанция суди ҳал қилув қарори билан билдирилган талаблардан бирини ёки бир нечтасини кўрмасдан қолдирган ёхуд талаб (талаблар) бўйича иш юритишни тугатган, қолган талаб (талаблар)ни эса мазмунан кўрган бўлса, апелляция, кассация инстанцияси суди биринчи инстанция судининг талабнинг кўрмасдан қолдирилган ёки иш юритиш тугатилганлиги ҳақидаги хулосаси билан келишмаса, ИПК 279-моддаси бешинчи қисмининг 6-банди ва 302-моддаси бешинчи қисмининг 6-банди асослари бўйича ишни биринчи инстанция судида иш юритиш қоидалари бўйича кўради.

28. Судларнинг эътибори ИПК 279-моддаси бешинчи қисмининг 2, 3 ва 6-бандлари ва 302-моддаси бешинчи қисмининг 2, 3 ва 6-бандларида назарда тутилган асослар аниқланганда, апелляция, кассация инстанцияси суди ишни биринчи инстанция судида иш юритиш қоидалари бўйича кўриб чиқилишига қаратилсин.

30. Шуни назарда тутиш лозимки, суд харажатларини тақсимлаш тўғрисидаги масала ҳал қилинмаганлиги ёки нотўғри ҳал қилинганлиги суднинг ҳал қилув қарорини бекор қилиш ёки ўзгартириш учун асос бўлмайди. Бундай ҳолда, қарорнинг хулоса қисмида суд харажатлари ИПКнинг 118-моддасида назарда тутилган қоидалар бўйича тақсимлаш ҳақида кўрсатилади.

ишни ёпиқ суд мажлисида муҳокама қилиш (ИПКнинг 11-моддаси);

ўзини ўзи рад қилиш ёки судья, прокурор, эксперт, мутахассис, суд мажлиси котиби, таржимонни рад қилиш тўғрисидаги масалани кўриш натижалари (ИПКнинг 23-моддаси);

ишни бир суддан бошқасига ўтказиш (ИПКнинг 39-моддаси);

бошқа жавобгарни ишда иштирок этишга жалб этиш ёки жалб этишни рад қилиш (ИПКнинг 44-моддаси);

ишга дахлдор бўлмаган жавобгарни алмаштириш (ИПКнинг 45-моддаси);

ишда иштирок этишга учинчи шахсларни жалб қилиш (ИПКнинг 47, 48-моддалари);

мутахассисни суд мажлисида иштирок этиш учун жалб қилиш (ИПКнинг 57-моддаси);

далилларни талаб қилиб олиш ва уларни турган жойида кўздан кечириш (ИПКнинг 69, 70-моддалари);

ашёвий далилларни қайтариш (ИПКнинг 79-моддаси);

экспертиза тайинлаш ёки экспертиза тайинлаш ҳақидаги илтимосномани қаноатлантиришни рад этиш (ИПКнинг 80-моддаси);

суд топшириғи (ИПКнинг 91-моддаси);

суд топшириғининг ижроси (ИПКнинг 92-моддаси);

иш юритишни тиклаш (ИПКнинг 105-моддаси);

процессуал муддатларни тиклаш (ИПКнинг 123-моддаси);

процессуал муддатни узайтириш ёки узайтиришни рад этиш (ИПКнинг 124-моддаси);

келишув битимини тасдиқлашни рад этиш (ИПКнинг 134-моддаси);

суд буйруғини бекор қилиш (ИПКнинг 147-моддаси);

даъво аризасини иш юритишга қабул қилиш ва иш қўзғатиш (ИПКнинг 153-моддаси);

даъвонинг асосини ёки предметини ўзгартиришни, даъво талаблари миқдорини кўпайтиришни ёки камайтиришни, даъводан тўлиқ ёки қисман воз кечишини қабул қилиш ёхуд қабул қилишни рад этиш (ИПКнинг 157-моддаси);

ишларни бирлаштириш (ИПКнинг 158-моддаси);

талабларнинг бир қисмини алоҳида иш юритишга ажратиш (ИПКнинг 159-моддаси);

қарши даъвони қабул қилиш (ИПКнинг 161-моддаси);

ишни суд муҳокамасига тайёрлаш (ИПКнинг 162-моддаси);

ишда иштирок этувчи шахсларнинг аризалари ва илтимосномаларини ҳал этиш (ИПКнинг 169-моддаси);

суд муҳокамасини кейинга қолдириш (ИПКнинг 171-моддаси);

қўшимча ҳал қилув қарорини қабул қилишни рад этиш ҳақидаги ажрим (ИПКнинг 189-моддаси);

апелляция шикоятини (протестини) иш юритишга қабул қилиш (ИПКнинг 267-моддаси);

қонуний кучга кирган суд ҳужжатини янги очилган ҳолатлар бўйича қайта кўриш тўғрисидаги аризани иш юритишга қабул қилиш (ИПКнинг 330-моддаси);

ижро ишини юритишни тиклаш (ИПКнинг 346-моддаси) ҳақидаги ажримлари устидан апелляция, кассация тартибида шикоят қилиниши (протест келтирилиши) мумкин эмас.

Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, қонунга кўра, суд буйруғи (ИПК 147-модда) ва ижро варақаси (ИПК 336-моддаси) устидан шикоят қилинмайди (протест келтирилмайди).

34. ИПКнинг 202-моддасига мувофиқ, апелляция, кассация инстанцияси судининг ҳар бир мажлисида, шунингдек суд мажлиси залидан ташқарида алоҳида процессуал ҳаракат амалга оширилганда баённома тузилади.

Ишда иштирок этувчи шахслар суд мажлиси баённомаси билан ИПКнинг 203-моддасида белгиланган тартиб ва муддатларда танишишга ҳақли. Суд мажлисининг баённомаси юзасидан берилган фикр-мулоҳазалар раислик қилувчи томонидан кўриб чиқилади.

35. Апелляция, кассация инстанцияси судида ишни кўришда давлат органи ёки бошқа органнинг, юридик шахснинг, мансабдор шахснинг ёки фуқаронинг фаолиятида қонунчилик ҳужжатлари бузилганлиги аниқланган тақдирда, уларнинг ишда иштирокидан қатъий назар, суд ИПКнинг 200-моддасига мувофиқ хусусий ажрим чиқаришга ҳақли.

37. Ушбу қарор қабул қилиниши муносабати билан Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг «Судлар томонидан иқтисодий ишларни апелляция тартибида кўриш амалиёти тўғрисида» 2021 йил 20 апрелдаги 16-сонли ҳамда «Иқтисодий ишларни кассация тартибида кўриш бўйича суд амалиёти тўғрисида» 2021 йил 27 ноябрдаги 36-сонли қарорлари ўз кучини йўқотган деб ҳисоблансин.