Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi bozor munosabatlarini rivojlantirishga qaratilgan mamlakatimiz iqtisodiyotining negizini tashkil qilgan turli mulk shakllarining teng huquqligini va huquqiy jihatdan bab-baravar muhofaza etilishini kafolatlab berdi. Mulk va mulk huquqini vujudga keltiruvchi obyektlardan biri — meros huquqi davlat himoyasida ekanligi eʼtirof etilib, mulkdorlarning huquq va erkinliklari kengaytirildi.

Shuningdek, yangi qabul qilingan Fuqarolik kodeksida meros qonunchiligiga jiddiy oʻzgarishlar kiritilganligi hamda ushbu qonunlarni qoʻllashda sud amaliyotida ayrim tushunmovchilik va muammolar kelib chiqayotganligi mazkur qonun mohiyatini atroflicha yoritib berishni taqozo qilmoqda.

Shuning uchun sudlarga tegishli tushuntirish va koʻrsatmalar berish maqsadida “Sudlar toʻgʻrisida”gi Qonunning 17-moddasiga asosan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi:

1. Sudlar Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida belgilangan, meros huquqi qonun bilan kafolatlanishi, mulkdorning mulkiga oʻz xohishicha egalik qilishi, undan foydalanishi va uni tasarruf etishi toʻgʻrisidagi huquqlarining buzilishi yuzasidan kelib chiqqan nizolarni har taraflama, toʻliq, xolisona va sinchkovlik bilan koʻrib, qonunchilikka qatʼiy amal qilgan holda adolatli qarorlar chiqarishlari lozim.

“Dehqon xoʻjaligi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasining 1998-yil 30-apreldagi Qonuni 9-moddasiga muvofiq, tomorqa yer uchastkasiga meros qilib qoldiriladigan umrbod egalik qilish huquqi, “Fermer xoʻjaligi toʻgʻrisida”gi Qonunning 12-moddasiga muvofiq yer uchastkasini ijaraga olish huquqi, dehqon va fermer xoʻjaligining boshligʻi (rahbari) vafot etgan taqdirda — shu xoʻjalik aʼzolarining oʻzaro kelishuvi asosida dehqon, fermer xoʻjaligi faoliyatini davom ettirish istagini bildirgan xoʻjalik aʼzolaridan biriga meros boʻlib oʻtadi. Dehqon, fermer xoʻjaliklariga berilgan tomorqa yer uchastkalari boʻlinishi mumkin emas.

Meros qoldiruvchining oldi-sotdi, ayirboshlash, hadya va boshqa shartnomalar orqali tasarruf etilgan mulklari keyinchalik bunday shartnomalar (FKning 113—128-moddalari) sud tomonidan haqiqiy emas, deb topilgan taqdirdagina meros tarkibiga kiradi.

Omonatni bank muassasalariga qoʻygan omonatchi oʻzining vafotidan keyin omonatlarini boshqa shaxslarga berish yoki davlatga oʻtkazish haqida vasiyat qoldirgan boʻlsa va bu omonat FKning 18-bobida yoki Oila kodeksining 23-moddasida belgilangan umumiy mulkni tashkil etsa, omonatchining vasiyati faqatgina oʻzining ulushiga nisbatan tatbiq qilinadi.

3. Fuqarolik kodeksining 1118-moddasi talabiga muvofiq meros ochilgan paytda hayot boʻlgan fuqarolar, shuningdek, meros qoldiruvchining hayotlik paytida homila holida boʻlgan va meros ochilgandan keyin tirik tugʻilgan bolalari vasiyat boʻyicha merosxoʻrlar boʻlishi mumkin.

Meros ochilgan paytda hayot boʻlgan meros qoldiruvchi bilan qarindoshlik munosabatlarida boʻlgan shaxslar qonun boʻyicha merosxoʻrlar doirasiga kiradi, hamda qarindoshlik darajasiga qarab, Fuqarolik kodeksining 1135—1138-moddalari talabiga muvofiq vorislikka chaqiriladilar. Oldingi navbatdagi merosxoʻrlarning boʻlmasligi, noloyiq merosxoʻrlarning merosdan chetlashtirilgan boʻlishi yoki merosni qabul qilmagan yoxud undan voz kechganligi tasdiqlangan taqdirda, meros olish huquqi keyingi navbatdagi merosxoʻrlarga oʻtishi sudlarga tushuntirilsin.

4. Fuqarolik kodeksining 1139, 1141-moddalarida koʻrsatilgan meros qoldiruvchining mehnatga qobiliyatsiz boqimlarini uch toifasini bir-biridan ajratish lozim.

Fuqarolik kodeksining 1141-moddasi 1-qismida koʻrsatilgan boqimlar (1-toifa) boʻlishi uchun, birinchidan, ular meros qoldiruvchining vafotiga qadar kamida bir yil uning qaramogʻida boʻlishi, ikkinchidan, u bilan birga yashagan boʻlishi, uchinchidan, mehnatga qobiliyatsiz boʻlishi kerak.

Fuqarolik kodeksining 1141-moddasi 2-qismida koʻrsatilgan boqimlar (2-toifa) boʻlishi uchun, birinchidan, Fuqarolik kodeksining 1136—1138-moddalarida koʻrsatilgan merosxoʻrlar jumlasiga mansub boʻlgan meros qoldiruvchining ikkinchi, uchinchi, toʻrtinchi navbatdagi merosxoʻrlari boʻlishi, ikkinchidan meros qoldiruvchining vafotiga qadar kamida bir yil uning qaramogʻida boʻlishi, uchinchidan, mehnatga qobiliyatsiz boʻlishi lozim.

Fuqarolik kodeksining 1139-moddasida koʻrsatilgan boqimlar (3-toifa) boʻlishi uchun, birinchidan, meros qoldiruvchining qarindoshlari jumlasiga kirmaydigan, ikkinchidan, merosxoʻr bilan birga yashamagan yoki bir yil muddatdan kam yashagan, uchinchidan hayot kechirishi uchun birdan bir manba sifatida meros qoldiruvchining qaramogʻida boʻlib, undan moddiy yordam olib turgan mehnatga qobiliyatsiz shaxs boʻlishi kerak.

6. Taqdim qilish huquqi boʻyicha vorislik qonun boʻyicha merosxoʻr meros ochilgunga qadar vafot etgan taqdirda, unga tegishli ulush, uning avlodlariga oʻtishini nazarda tutadi. Bunda ulush, taqdim qilish huquqi boʻyicha bir xil darajada qarindosh boʻlgan avlodlar oʻrtasida teng taqsimlanadi. Shu qoidadan kelib chiqib, agar oʻgʻil (qiz) ota yoki onadan oldin vafot etgan boʻlsa, undan keyin vafot etgan ota yoki onaning mulkiga oʻlgan farzandning bolalari taqdim qilish huquqi boʻyicha voris boʻladi. Vafot etgan shaxsning turmush oʻrtogʻi taqdim qilish huquqi boʻyicha merosxoʻr boʻla olmaydi (FK 1140-moddasi).

7. FKning 1119-moddasi 4-qismiga muvofiq, meros qoldiruvchi yoki ehtimol tutilgan merosxoʻrlardan birortasini qasddan oʻldirgan yoki ularning hayotiga suiqasd qilgan meros olish huquqiga ega boʻlgan shaxsga nisbatan chiqarilgan sudning hukmi yoxud shaxslarning ota-onalik huquqidan mahrum etilgani haqidagi sudning hal qiluv qarori mavjudligi vasiyat boʻyicha ham, qonun boʻyicha ham vorislikka daʼvo qilishda daʼvo arizani qabul qilishni rad etish uchun asos boʻla olmaydi va sud majlisida daʼvoni mazmunan koʻrishga toʻsqinlik qilolmaydi. Qaysiki, noloyiq merosxoʻrlarni vorislikdan chetlatish uchun asos boʻladigan holatlar, faqat, sud tomonidan belgilanadi.

Voris tomonidan taqdim qilingan vasiyatnoma haqiqiy emas, deb topilganda, u vasiyatnoma boʻyicha merosxoʻr boʻla olmaydi, biroq, FKning 1130-moddasi 4-qismiga muvofiq. meros qoldiruvchining oxirgi xohish-irodasidan kelib chiqqan holda, bu shaxs, umumiy asoslarda qonun boʻyicha meros olish huquqlaridan mahrum etilmaydi.

8. Meros qoldiruvchi oʻziga tegishli mol-mulkning hammasini yoki bir qismini xohlagan bir yoki bir necha shaxsga, shuningdek, yuridik shaxslarga, fuqarolarning oʻzini-oʻzi boshqarish organiga va davlatga vasiyat qilib qoldirishi mumkin. Vasiyatnomaning mazmunidan qatʼi nazar, meros qoldiruvchining voyaga yetmagan bolalari yoki mehnatga qobiliyatsiz bolalari, shu jumladan, farzandlikka olgan voyaga yetmagan bolalari, mehnatga qobiliyatsiz eri (xotini) va mehnatga qobiliyatsiz ota-onasi, shu jumladan uni farzandlikka olgan mehnatga qobiliyatsiz shaxslar merosdan majburiy ulush olish huquqiga egadirlar. Majburiy ulush oluvchilarning hissasi, ular qonun boʻyicha voris boʻlganda olishi lozim boʻlgan hissaning yarmidan kam boʻlmasligi lozim (FKning 1142-moddasi).

9. Vasiyatnoma bir tomonlama bitim boʻlganligi sababli, vasiyatnomalarni haqiqiy emas deb, topish haqidagi nizolar Fuqarolik kodeksining bitimlarni haqiqiy emasligi toʻgʻrisidagi qoidalariga rioya qilib hal etiladi (FKning 113—128-moddalari). Ushbu turdagi nizolarni hal etishda, sudlar, ish holatlaridan kelib chiqib yetarli asoslar boʻlgan taqdirda, tegishli ekspertizalar tayinlash masalalarini muhokama etishlari lozim.

10. Merosga boʻlgan huquq toʻgʻrisidagi guvohnoma meros ochilgan kundan eʼtiboran olti oy oʻtgandan keyin merosni qabul qilib olgan merosxoʻrlarga beriladi. Ayrim hollarda FKning 1146-moddasi uchinchi qismi talabiga muvofiq, guvohnoma olti oylik muddat tugamasdan ham berilishi mumkin. Merosga boʻlgan huquq toʻgʻrisidagi guvohnomani olish vorisning huquqi boʻlib, majburiyat hisoblanmaydi va shuning uchun guvohnoma olinmaganligi vorislik huquqini yoʻqotgan degan, tushunchani bermaydi. Merosga boʻlgan huquq toʻgʻrisidagi guvohnomalar boʻyicha kelib chiqadigan barcha nizolar sud tomonidan koʻrilib, umumiy tartibda hal qilinadi.

12. Fuqarolik kodeksining 1132-moddasiga muvofiq, vasiyat majburiyati yuzasidan huquq oluvchilarning turar joydan umrbod foydalanish huquqi, bu turar joyga mulk huquqi keyinchalik boshqa shaxsga oʻtganida ham oʻz kuchida saqlanib qoladi. Shu sababli, bu holat taraflar oʻrtasida tuziladigan shartnomada qayd etilmogʻi lozim boʻladi.

13. Meros qoldiruvchiga taalluqli nomoddiy neʼmatlarga boʻlgan huquqlar, uning vorislari tomonidan amalga oshirilishi va himoya qilinishi mumkin. (FKning 99-moddasi).

Fuqarolik kodeksining 100-moddasi 2-qismiga binoan, vorislar meros qoldiruvchining vafotidan keyin uning shaʼni va qadr-qimmatini himoya etishni talab qilishga haqlidirlar. Bunday holda, vafot etgan shaxsga yetkazilgan maʼnaviy zarar qoplanmaydi va bu huquq vorislarga oʻtmaydi. Ammo, sud, meros qoldiruvchining shaʼn va qadr-qimmati orqali bevosita uning vorislariga yetkazilgan maʼnaviy zararni qoplash toʻgʻrisidagi daʼvo talablarini koʻrib chiqishi mumkin.

14. Agar, merosxoʻr merosni qabul qilmagan va meros mulki fuqarolarning oʻzini-oʻzi boshqarish organiga, davlatga yoxud biror-bir shaxsning egaligiga oʻtkazilmagan boʻlsa, merosxoʻr istagan vaqtida merosga boʻlgan huquq toʻgʻrisida guvohnoma olish uchun notariusga murojaat qilishi mumkin. Bunday guvohnomani berish rad etilgan taqdirda, merosxoʻr notariusning harakati yuzasidan FPKning 273-moddasiga muvofiq sudga shikoyat qilishga haqli va shikoyat alohida ish yurituv tartibida koʻrilishi lozim. Meros mulki fuqarolarning oʻzini-oʻzi boshqarish organiga, davlatga yoki biror-bir shaxsning egaligiga oʻtkazilganligi uchun merosxoʻrlarga notarius tomonidan merosga boʻlgan huquq toʻgʻrisida guvohnoma berish rad etilsa, merosxoʻr sudga shikoyat qilishga haqli va bunday shikoyat daʼvo yuritish tartibida koʻrib hal etilishi, sudlarga tushuntirilsin.

15. Ishni sud majlisida koʻrishga tayyorlashda, sudya FPKning 158-159-moddalari talablarini toʻliq bajarishi kerak, yaʼni, taraflarning huquqiy munosabatlarini, ishni koʻrishda amal qilishi lozim boʻlgan qonunni, taraflarning talab va eʼtirozlarini asoslovchi faktlarni aniqlashi, ishga qoʻshimcha javobgar va uchinchi shaxslarni jalb qilishi, dalillar toʻplash doirasini aniqlashi zarur.

17. Fuqarolik kodeksining 1151-moddasi talabidan kelib chiqqan holda, sudlarga uqtirilsinki, meros qabul qilish uchun muddat tatbiq qilinmaydi.

18. Fuqarolik kodeksining 1147-moddasiga muvofiq, qonun yoki vasiyat boʻyicha merosxoʻr oʻzining vorislikka chaqirilganini bilgan yoki bilishi lozim boʻlgan kundan boshlab olti oy ichida merosxoʻrlar jumlasiga kiradigan navbatdagi boshqa shaxslar foydasiga merosdan voz kechishga haqli. Merosdan voz kechish, bir necha merosxoʻrlar foydasiga boʻlganda, merosxoʻr, ularning har biriga tegadigan ulushni belgilab berishi shart. Aks holda, merosdan voz kechgan vorisning meros mulkidagi ulushi barcha merosxoʻrlar foydasiga kechilgan hisoblanib, ularga teng taqsimlanadi. Merosdan voz kechishga qonunda belgilangan muddat oʻtganidan soʻng yoʻl qoʻyilmaydi.

19. FKning 1153-moddasiga muvofiq, meros ochilgunga qadar uch yil va undan ortiq yillar mobaynida meros qoldiruvchi bilan birgalikda yashagan merosxoʻrlar, meros taqsimlanishida, meros tarkibidan uy-joy, kvartira yoki boshqa turar joyni, shuningdek, uy-joy ashyolari va roʻzgʻor buyumlarini natura holida olishga imtiyozli huquqqa ega boʻladilar.

20. Mol-mulkni egasiz qolgan deb topish haqidagi ariza, meros ochilgan kundan eʼtiboran, bir yil oʻtgandan keyin FPKning 298—300-moddalari asosida alohida ish yuritish tartibida koʻriladi (FKning 1157-moddasi). Qonun boʻyicha merosxoʻrlar hozir boʻlgan taqdirda, ular FKning 1144-moddasi talabiga koʻra, notariusdan meros boshqaruvchisini chaqirib olinishini talab qilishlari, shu bilan birga, merosni boshqaruvchidan hisobot berish va meros mulkini qaytarishni talab qilishlari, mulk egasiz qolgan deb topilgan hollarda, bu qarorni bekor qilishni soʻrab, sudga ariza bilan murojaat qilishlari mumkin.

21. Meros amaldagi Fuqarolik kodeksi harakatga kiritilgunga qadar ochilgan boʻlib, 1997-yilning 1-mart kuniga qadar merosxoʻrlarning hech biri tomonidan qabul qilib olinmagan va meros huquqi boʻyicha fuqarolarning oʻzini-oʻzi boshqarish organi va davlat mulkiga oʻtkazilmagan boʻlsa, meros yuzasidan kelib chiqadigan nizolarga nisbatan amaldagi kodeks tatbiq qilinadi. Agar, meros vorislarning birortasi tomonidan qabul qilingan boʻlsa yoki fuqarolarning oʻzini-oʻzi boshqarish organi, davlat mulkiga oʻtkazilgan boʻlsa, u holda 1963-yil tahriridagi Fuqarolik kodeksi qoidalari tatbiq qilinadi.