Ҳужжат 13.05.2020 00 санаси ҳолатига
Амалдаги версияга ўтиш
Ўзбекистон Республикаси Президентининг
Фармони
2020 — 2025 йилларга мўлжалланган Ўзбекистон Республикасининг банк тизимини ислоҳ қилиш стратегияси тўғрисида
Молиявий секторни изчил ислоҳ қилиш давомида қатор чора-тадбирлар амалга оширилди ва натижада илғор банк бизнесини юритиш ҳамда ушбу секторда рақобат муҳитини кучайтириш учун зарур ҳуқуқий шарт-шароитлар яратилди.
Хусусан, халқаро стандартларга мувофиқ келадиган ва молиявий соҳага хорижий инвестициялар киритиш учун жозибадор ҳуқуқий муҳитни яратадиган Ўзбекистон Республикасининг «Ўзбекистон Республикасининг Марказий банки тўғрисида»ги, «Банклар ва банк фаолияти тўғрисида»ги, «Валютани тартибга солиш тўғрисида»ги ҳамда «Тўловлар ва тўлов тизимлари тўғрисида»ги янгиланган қонунлари қабул қилинди.
Шу билан бирга, банк соҳасидаги ҳозирги ҳолат таҳлили банк секторида давлатнинг юқори даражадаги аралашуви, давлат иштирокидаги банкларда менежмент ва таваккалчиликларни бошқариш сифатининг етарли эмаслиги, иқтисодиётда молиявий воситачиликнинг паст даражаси каби банк секторини иқтисодий янгиланишлар ва жамият эҳтиёжларига мос равишда ривожлантиришга тўсқинлик қилаётган қатор тизимли муаммолар мавжудлигини кўрсатмоқда.
Молиявий хизматларнинг оммабоплигини ошириш, банкларнинг ҳудудларга кириб боришини кенгайтириш ва барча аҳоли пунктларида бир хил турдаги хизматлар кўрсатилишини таъминлаш бўйича қўшимча чоралар кўрилиши лозим.
Банк тизимига замонавий сервис ечимлари асосида ахборот технологияларини, молиявий технологияларни кенг жорий этиш, ахборот хавфсизлигини лозим даражада таъминлаш, шунингдек, молиявий хизматлар кўрсатишда инсон омили таъсирини камайтириш бўйича тезкор чора-тадбирлар кўриш талаб этилмоқда.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 2 мартдаги ПФ-5953-сон Фармони билан тасдиқланган 2017 — 2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегиясини «Илм, маърифат ва рақамли иқтисодиётни ривожлантириш йили»да амалга оширишга оид Давлат дастурида белгиланган вазифалардан келиб чиққан ҳолда, шунингдек, хусусий сектор ривожланишини рағбатлантириш, банкларнинг инвестициявий жозибадорлигини, банк хизматлари оммабоплиги ва сифатини ошириш учун банк секторини тубдан трансформация қилиш мақсадида:
1. Қуйидагилар Ўзбекистон Республикасида банк секторини ислоҳ қилишнинг асосий йўналишлари этиб белгилансин:
молия бозорида тенг рақобат шароитларини яратиш, кредитлашни фақат бозор шартлари асосида амалга ошириш, банкларнинг давлат ресурсларига қарамлигини пасайтириш, банк хизмати кўрсатишни модернизация қилиш, банкларнинг самарали инфратузилмасини яратиш ва фаолиятини автоматлаштириш, шунингдек, банклар фаолиятига хос бўлмаган функцияларни босқичма-босқич бекор қилиш орқали банк тизимининг самарадорлигини ошириш;
кредит портфели ва таваккалчиликларни бошқариш сифатини яхшилаш, кредитлаш ҳажмларининг мўътадил ўсишига амал қилиш, мувозанатлашган макроиқтисодий сиёсат юритиш, корпоратив бошқарувни такомиллаштириш ва халқаро амалий тажрибага эга бўлган менежерларни жалб қилиш, молиявий таваккалчиликларни баҳолаш учун технологик ечимларни татбиқ этиш орқали банк тизимининг молиявий барқарорлигини таъминлаш;
давлат улуши мавжуд тижорат банкларини комплекс трансформация қилиш, банк ишининг замонавий стандартларини, ахборот технологиялари ва дастурий маҳсулотларни жорий этиш, банклардаги давлат акциялари пакетини зарур тажриба ва билимга эга бўлган инвесторларга танлов асосида сотиш, шунингдек, давлат улуши мавжуд тижорат банклари ва корхоналарни бир вақтнинг ўзида ислоҳ қилиш орқали банк секторида давлатнинг улушини камайтириш;
етарли даражада хизмат кўрсатилмаётган ва заиф қатламларда давлат иштирокини кучайтириш ва манзилли чора-тадбирларни амалга ошириш, аҳоли ва кичик бизнес учун масофавий хизматларни кенг жорий қилиш, камхарж хизмат кўрсатиш нуқталари тармоғини ривожлантириш, шунингдек, республика ягона молия тизимининг ўзаро тўлдирувчи қисми сифатида нобанк кредит ташкилотларининг шаклланиши ва ривожланиши учун қулай шарт-шароитлар яратиш орқали молиявий хизматлар оммабоплигини ва сифатини ошириш.
2. Қуйидагилар:
2020 — 2025 йилларга мўлжалланган Ўзбекистон Республикасининг банк тизимини ислоҳ қилиш стратегияси 1-иловага мувофиқ;
Ўзбекистон Республикаси банк тизимини ислоҳ қилиш бўйича «Йўл харитаси» 2-иловага мувофиқ тасдиқлансин.
3. 2020 — 2025 йилларга мўлжалланган Ўзбекистон Республикасининг банк тизимини ислоҳ қилиш стратегиясини амалга ошириш бўйича, шу жумладан қуйидагиларни назарда тутувчи мақсадли кўрсаткичлар 3-иловага мувофиқ белгилансин:
банк тизими активларининг умумий ҳажмида давлат улуши бўлмаган банклар активлари улушини жорий 15 фоиздан 2025 йилга келиб 60 фоизгача ошириш;
банклар мажбуриятларининг умумий ҳажмида банкларнинг хусусий сектор олдидаги мажбуриятлари улушини жорий 28 фоиздан 2025 йил якунига 70 фоизгача ошириш;
2025 йилга келиб давлат улуши мавжуд камида учта банк капиталларига зарур тажриба, билим ва обрўга эга камида учта стратегик хорижий инвесторларни жалб қилиш;
умумий кредитлаш ҳажмида нобанк кредит ташкилотлари улушини жорий 0,35 фоиздан 2025 йилга келиб 4 фоизгача ошириш.
4. Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги ва Марказий банкининг қуйидагилар тўғрисидаги таклифлари маъқуллансин:
халқаро молия институтлари кўмагида «Ипотека-банк» АТИБ, «Ўзсаноатқурилишбанк» АТБ, «Асака» АТБ, АТ «Алоқабанк», «Қишлоқ қурилиш банк» АТБ ва «Туронбанк» АТБдаги давлат улушларини босқичма-босқич хусусийлаштириш, бунда биринчи босқичда уларни институционал ўзгартиришни (фаолиятини трансформация қилиш), иккинчи босқичда эса давлат акциялари пакетини сотишни назарда тутиш;
банк тизимини ислоҳ қилиш даврида аҳолининг молиявий хизматларга бўлган талабини қондириш, инвестиция лойиҳаларини қўллаб-қувватлаш механизмини («лойиҳалар фабрикаси») кенг жорий қилиш, банк хизматларининг ҳудудий қамровини таъминлаш мақсадида «Ташқи иқтисодий фаолият Миллий банки» АЖ, «Агробанк» АТБ ва «Микрокредитбанк» АТБ устав капиталларида давлат улушини сақлаб қолиш;
айрим банкларнинг фаолиятини диагностика қилиш ва молиявий аҳволини баҳолаш асосида, меъёрий талабларидан ҳамда уларни қайта ташкил этишнинг иқтисодий жиҳатдан мақсадга мувофиқлигидан келиб чиққан ҳолда қонун ҳужжатларига мувофиқ уларни консолидациялаш.
5. Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги ҳузурида вазирликнинг тасдиқланган штатлар сони доирасида Давлат улушига эга тижорат банкларини трансформация қилиш ва хусусийлаштириш бўйича лойиҳа офиси ташкил этилсин ҳамда унга қуйидаги ҳуқуқлар берилсин:
тижорат банкларини трансформация қилиш ва хусусийлаштириш жараёнларига маслаҳатчи сифатида халқаро консультантларни жалб қилиш;
тижорат банкларини трансформация қилиш ва хусусийлаштириш масалаларида халқаро молия институтлари ва салоҳиятли хорижий инвесторлар билан музокаралар олиб бориш ва битимлар тузиш.
Белгилансинки, Лойиҳа офисига Ўзбекистон Республикаси молия вазирининг биринчи ўринбосари раҳбарлик қилади.
6. Ўзбекистон Республикаси Марказий банки ва Молия вазирлиги 2024 йилдан кечиктирмай Халқаро валюта жамғармаси ва Жаҳон банки дастури (FSAP) асосида молиявий сектор ҳолатини баҳолашни ўтказиш чораларни кўрсин.
7. Вазирликлар, идоралар ва маҳаллий давлат ҳокимияти органлари раҳбарлари томонидан банкларнинг, шу жумладан кредит портфели ва банк активларини шакллантириш билан боғлиқ тадбиркорлик таваккалчиликларини бошқариш фаолиятига аралашиш тақиқлансин.
Ўзбекистон Республикаси Бош прокуратураси банклар ва банк фаолияти тўғрисидаги қонунчиликнинг банклар фаолиятига давлат органларининг маъмурий аралашувига йўл қўймаслик қисми ижро этилиши устидан назоратни кучайтирсин.
Кейинги таҳрирга қаранг.
8. Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий тараққиёт ва камбағалликни қисқартириш вазирлиги Молия вазирлиги билан биргаликда икки ой муддатда Тадбиркорлик фаолиятини қўллаб-қувватлаш давлат жамғармасини бошқариш бўйича кенгаш таркибига мустақил аъзоларни киритиш орқали уни институционал жиҳатдан мустаҳкамлаш чораларини кўрсин.
9. Ўзбекистон Республикаси Марказий банки ва Молия вазирлиги бошқа манфаатдор вазирликлар ва идоралар билан биргаликда уч ой муддатда қонун ҳужжатларига ушбу Фармондан келиб чиқадиган ўзгартириш ва қўшимчалар тўғрисида Вазирлар Маҳкамасига таклифлар киритсин.
10. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 29 апрелдаги «Республика иқтисодиётига тўғридан-тўғри хорижий инвестицияларни жалб қилиш механизмларини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги ПҚ-4300-сон қарорига 1-илованинг 1 — 3-позициялари ўз кучини йўқотган деб ҳисоблансин.
11. Мазкур Фармоннинг ижросини назорат қилиш Ўзбекистон Республикасининг Бош вазири А.Н. Арипов ва Ўзбекистон Республикаси Марказий банки раиси М.Б. Нурмуратов зиммасига юклансин.
Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш. МИРЗИЁЕВ
Тошкент ш.,
2020 йил 12 май,
ПФ-5992-сон
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 12 майдаги ПФ-5992-сон Фармонига
1-ИЛОВА
2020 — 2025 йилларга мўлжалланган Ўзбекистон Республикасининг банк тизимини ислоҳ қилиш
СТРАТЕГИЯСИ
2020 — 2025 йилларга мўлжалланган Ўзбекистон Республикасининг банк тизимини ислоҳ қилиш стратегияси (кейинги ўринларда — Стратегия) Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 2 мартдаги ПФ-5953-сон Фармони билан тасдиқланган 2017 — 2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегиясини «Илм, маърифат ва рақамли иқтисодиётни ривожлантириш йили»да амалга оширишга оид давлат дастурига мувофиқ, шунингдек, Жаҳон банкининг мамлакат банк тизими жорий ҳолатини ўрганиш натижалари бўйича асосий хулосалари ва тавсияларини инобатга олган ҳолда ишлаб чиқилган.
Стратегия банк тизимини ривожлантиришнинг мақсадлари, вазифалари ва устувор соҳаларини, 2020 — 2025 йилларда банк тизимини трансформация ва ислоҳ қилиш йўналишларини, хорижий мамлакатларнинг молия секторини трансформация қилиш тажрибаси асосида ва молиявий соҳадаги жаҳон тенденцияларини ҳисобга олган ҳолда эҳтимолий ечимларни излаш йўлларини белгилайди.
I. Банк тизимининг жорий ҳолати
Ўзбекистон Республикаси банк тизими бугунги кунда банк хизматларининг анъанавий соҳалари — кредитлаш, депозит операциялари, ҳисоб-китоб ва касса каби хизматларини кўрсатувчи 31 та тижорат банкидан (кейинги ўринларда — банклар) ташкил топган.
Мамлакатимиз мустақиллиги даврида банклар давлат иштирокидаги корхоналарни ва давлат ривожланиш дастурларини имтиёзли фоиз ставкаларида молиялаштиришга фаол жалб этган ҳолда муайян мақсад ва вазифалар учун ташкил этилди. Натижада имтиёзли кредитларнинг банк тизими умумий портфелидаги улуши 60 фоиздан кўпроқни ташкил этмоқда.
Банк секторида давлат устун мавқега эга — 31 та банкдан 13 тасининг капиталида давлат иштироки мавжуд бўлиб, уларнинг капитали банк тизими жами капиталнинг 87 фоизидан кўпроғини, активлари эса умумий активларнинг 85 фоизидан кўпроғини ташкил қилади.
2017 йилда бошланган банк секторини ислоҳ қилишнинг фаол босқичи валюта бозорини либераллаштириш, банк фаолиятидаги эскирган чекловларни олиб ташлаш ва банкларни уларга хос бўлмаган функциялардан озод қилиш, банк хизматлари оммабоплигини оширишга қаратилди.
2019 йилда банк тизимида бир қатор сифат ўзгаришлари амалга оширилди. Хусусан:
банк ишининг замонавий стандарт ва тамойилларига мос келувчи янги таҳрирдаги «Банклар ва банк фаолияти тўғрисида»ги ва «Ўзбекистон Республикаси Марказий банки тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси қонунларининг қабул қилиниши;
Ўзбекистон Республикаси Тикланиш ва тараққиёт жамғармаси иштирокида инвестиция лойиҳаларини молиялаштириш механизмларининг ислоҳ қилиниши;
давлат дастурларини Марказий банкнинг асосий ставкасидан кам бўлган ставкаларда кредитлаш амалиётидан воз кечилиши ва 2021 йилдан кредитлашнинг бозор шартларига ўтилиши;
тадбиркорликни ривожлантириш давлат мақсадли дастурлари доирасида кредитлашнинг 3 та банк — АТ Халқ банки, «Агробанк» АТБ ва «Микрокредитбанк» АТБда жамланиши;
тадбиркорлик фаолиятини давлат томонидан имтиёзли молиявий қўллаб-қувватлаш механизмининг Тадбиркорлик фаолиятини қўллаб-қувватлаш давлат жамғармаси орқали ташкил этилиши;
бозор тамойиллари асосида ипотека кредитлари ҳисобидан аҳолини уй-жой билан таъминлашнинг янги тартиби жорий этилиши;
Жаҳон банки билан ҳамкорликда тижорат банклари фаолияти устидан пруденциал назорат механизмлари ва тартиб-таомилларини уларнинг Базель қўмитаси тамойилларига мос келиши нуқтаи назаридан баҳолашдан ўтказилиши.
II. Банк тизимини ривожлантиришдаги қийинчиликлар ва муаммолар
Банк секторида давлатнинг устун мавқеи, банкларнинг турли давлат дастурлари ва корхоналарини молиялаштириш учун воситачи сифатида фаол жалб қилиниши қуйидаги тизимли хатарлар ва муаммоларга олиб келди:
Жаҳон банкининг «Бизнес юритиш» рейтингидаги паст кўрсаткичлар — рейтингнинг «Кредит олиш» йўналишида Ўзбекистон 67-ўринни эгаллаб турибди;
йирик тижорат банкларининг тармоқдаги замонавий талабларга мувофиқ трансформация жараёнларида ортда қолиши, корпоратив бошқарув стандартлари, ахборот технологиялари маҳсулотлари, активлар ва пассивларни бошқариш, мижозлар билан алоқа қилиш бўйича замонавий усулларни амалиётга жорий қилишда кечикиши;
давлат иштирокидаги банкларнинг устувор дастурлар, секторлар ва давлат улушига эга корхоналарга бозор ставкаларидан паст ставкаларда кредитлар берувчи анъанавий «ривожлантириш банклари» вазифасини қисман бажариши. Чет эл валютасида узоқ муддатли имтиёзли молиялаштиришнинг мавжудлиги даромад эгри чизиғининг пасайишига олиб келиб, бу, ўз навбатида, давлат иштирокидаги корхоналар учун узоқ муддатли кредитларнинг қисқа муддатли кредитлардан кўра арзонроқ бўлишига сабаб бўлади ва уларнинг миллий валютада эмас, балки чет эл валютасида қарз олишини рағбатлантиради;
активлар ва пассивлар долларлашувининг юқори даражаси мавжудлиги, кредитлар ва депозитларнинг йирик компаниялар ва иқтисодиётнинг алоҳида секторларида жамланиши банкларни валюта ва кредит хатарларига, шунингдек, ликвидлик хавфига дучор қилади. 2020 йил бошида хорижий валютада номиналлаштирилган кредитлар жами кредитлар ҳажмининг 48 фоизини, чет эл валютасидаги депозитлар ва фондлар эса жами депозитлар ҳажмининг 44 фоизини ташкил этади. Давлат иштирокидаги банклар томонидан берилган кредитлар умумий ҳажмининг 36 фоизи 10 та энг йирик қарз олувчилар ҳиссасига тўғри келади;
банклар бизнес-моделларининг корпоратив мижозларга хизмат кўрсатишга йўналтирилганлиги, нобанк молия ташкилотлари, инновациялар ва ахборот тизимларининг суст ривожланганлиги сабабли молиявий оммабопликнинг паст даражадалиги. Натижада, бошқа мамлакатларда жисмоний шахслар ва корпоратив мижозларга ажратилган кредитлар бир меъёрда тақсимланган бир вақтда, мамлакатимизда жисмоний шахсларга ажратилган кредитлар жами кредит портфели ҳажмининг 19 фоизини, корпоратив мижозларга ажратилган кредитлар эса 81 фоизни ташкил этмоқда;
нобанк кредит ташкилотлари, шу жумладан микромолиялаштириш институтларининг етарли даражада ривожланмаганлиги. Бунинг оқибатида фаолиятини энди бошлаётган тадбиркорлар қатламини қамраб оладиган, уларнинг босқичма-босқич банк кредитларини жалб қила оладиган тўлақонли бизнес даражасигача «ўсишига» имкон яратувчи самарали механизмлар яратилмаган.
III. Ислоҳотларнинг мақсадлари ва устувор йўналишлари
Стратегиянинг мақсади замонавий банк тизимини шакллантириш, банкларнинг инвестициявий жозибадорлигини ошириш ва банк хизматларининг янги стандартларини жорий этишга қаратилган банк тизимида комплекс ўзгартиришларни амалга оширишдан иборат.
Қуйидагилар Ўзбекистон Республикасининг банк тизимини ислоҳ қилишнинг устувор йўналишлари ҳисобланади:
молия бозорида тенг рақобат шароитларини яратиш, фақатгина бозор талаблари асосида кредитлаш, банкларнинг давлат ресурсларига бўлган қарамлигини камайтириш, банк хизматларини модернизация қилиш, самарали инфратузилма яратиш ва банклар фаолиятини автоматлаштириш, шунингдек, банкларнинг асосий фаолият тури билан боғлиқ бўлмаган функцияларини босқичма-босқич бекор қилиш орқали банк тизимининг самарадорлигини ошириш;
кредит портфели сифати ва таваккалчиликларни бошқариш сифатини яхшилаш, кредитлаш ҳажмлари ўсишининг мўътадил даражасига амал қилиш, мувозанатлашган макроиқтисодий сиёсат юритиш, корпоратив бошқарувни такомиллаштириш ва халқаро миқёсда амалий тажрибага эга бўлган менежерларни жалб қилиш, молиявий таваккалчиликларни баҳолаш учун технологик ечимларни татбиқ этиш орқали банк тизимининг молиявий барқарорлигини таъминлаш;
давлат улуши мавжуд бўлган тижорат банкларини комплекс трансформация қилиш, банк ишининг замонавий стандартларини, ахборот технологияларини ва дастурий маҳсулотларни жорий этиш, банклардаги давлат акциялари пакетини зарур тажриба ва билимга эга бўлган инвесторларга танлов савдолари асосида сотиш, шунингдек, давлат улуши мавжуд бўлган тижорат банклари ва корхоналарни бир вақтнинг ўзида ислоҳ қилиш орқали банк секторида давлатнинг улушини камайтириш;
етарли даражада хизмат кўрсатилмаётган ва заиф қатламларда давлат иштирокини кўпайтириш ва манзилли чора-тадбирларни амалга ошириш, аҳоли ва кичик бизнес учун масофавий хизматларни кенг жорий қилиш, камхарж хизмат кўрсатиш нуқталари тармоғини ривожлантириш, шунингдек, республиканинг ягона молия тизимидаги ўзаро тўлдирувчи қисм сифатида нобанк кредит ташкилотларининг шаклланиши ва ривожланиши учун қулай шарт-шароитлар яратиш орқали молиявий хизматлар оммабоплигини ва сифатини ошириш.
1. Банк тизимининг самарадорлигини ошириш
Банк тизими самарадорлигини ошириш тадбиркорлик субъектлари ва аҳолининг арзон ва сифатли молиявий хизматларга ўсиб бораётган эҳтиёжларини таъминлаш учун иқтисодий ривожланишнинг энг муҳим омили ҳисобланади.
Шу муносабат билан, Стратегия доирасида қуйидаги чора-тадбирларни амалга ошириш кўзда тутилмоқда:
1) илғор халқаро тажриба ва технологияларни жалб қилиш ҳисобига банк хизматлари кўламини кенгайтириш ва сифатини ошириш;
2) корпоратив бошқарувнинг илғор стандартлари ва тажрибасини жорий этиш орқали банкларда бошқарувни такомиллаштириш, банк бошқаруви органлари ҳисобдорлиги ва фаолиятининг шаффофлигини ҳамда улар томонидан маълумотларни лозим даражада ошкор этилишини таъминлаш;
3) банклар фаолиятини тижоратлаштиришни ошириш, банк тизимининг молиявий барқарорлигини таъминлаш, шунингдек, пул-кредит сиёсати инструментларининг самарадорлигини ошириш учун субсидияланган кредит беришдан воз кечиш;
4) тижорат банкларининг жамғармаларни инвестицияларга сафарбар қилиш ҳамда уларни молиявий ва иқтисодий нуқтаи назардан энг самарали соҳаларни молиялаштиришга йўналтиришни таъминловчи молиявий воситачи сифатидаги ролини ошириш;
5) стратегик хорижий инвесторларни жалб қилиш ва молия тизимининг халқаро молия бозорларига босқичма-босқич интеграциялашувини таъминлаш учун зарур шарт-шароитларни яратиш мақсадида банк фаолиятини изчил либераллаштириш ва уни энг яхши халқаро амалиёт билан уйғунлаштириш;
6) нобанк кредит ташкилотларини, шу жумладан ушбу сегментда рақобатни ривожлантириш, пруденциал тартибга солишнинг тегишли нормаларини ривожлантириш орқали, шунингдек, молиявий хизматлардан фойдаланиш имкониятларини енгиллаштириш ҳисобига ривожлантириш учун қулай шарт-шароитлар яратиш.
2. Банк тизимининг молиявий барқарорлигини таъминлаш
Банк секторининг молиявий барқарорлиги ва бардошлилиги режалаштирилган ислоҳотларни муваффақиятли амалга оширишнинг ҳамда бизнес ва аҳолининг миллий банк тизимига бўлган ишончини мустаҳкамлашнинг асосий шарти ҳисобланади.
Банк сектори молиявий барқарорлигини оширишнинг стратегик мақсадларига эришиш учун қуйидаги тадбирларни амалга ошириш кўзда тутилмоқда:
1) кредитлашнинг ўсиш суръатлари мўътадиллигини таъминлаш ва кредит портфели сифатини яхшилаш;
2) банк сектори назоратини такомиллаштириш ва банкларда таваккалчиликларни бошқаришнинг замонавий тизимини татбиқ этиш;
3) банк тизими ва иқтисодиётнинг реал секторидаги давлат улуши мавжуд корхоналарни ўзаро мувофиқ равишда ислоҳ қилишни таъминлаш, банклар томонидан давлат корхоналари ва ташкилотлари фаолиятини трансформация қилишда тижорат асосида фаол иштирок этиш, реал сектор ва молия секторидаги ўзгаришлар уйғун тарзда кечишини таъминлаш;
4) банкларнинг капиталига қўйиладиган минимал талабларни, шу жумладан Ўзбекистон Республикасининг халқаро иқтисодий ташкилотларга қўшилиши ва республика банк тизимининг халқаро молия тизимига интеграциялашувини ҳисобга олган ҳолда ошириш;
5) энг яхши халқаро тажриба асосида депозитларни ҳимоялаш тизимини изчиллик билан ривожлантириш.
Кўрсатиб ўтилган чора-тадбирлар доирасида қуйидагилар банкларнинг молиявий барқарорлигини мустаҳкамлашга хизмат қилади:
давлат улуши мавжуд корхоналарни бошқариш самарадорлигини ошириш бўйича комплекс чора-тадбирларнинг амалга оширилиши, жумладан улар доирасида мазкур корхоналарни бошқариш, молиявий барқарорлигини ошириш ва хусусийлаштиришнинг энг мақбул усуллари ишлаб чиқилади;
давлат улуши мавжуд банклар активлари сифатининг мустақил баҳолашдан ўтказилиши ва, шу жумладан ҳаракатсиз кредитларга амалий кўмаклашиш орқали уларнинг кредит портфеллари сифатини яхшилаш бўйича чоралар кўрилиши;
кредит бюролари фаолияти, шу жумладан уларнинг маълумотлар базаларини уй-жой коммунал хўжалик комплекси, солиқ ва пенсия тизимларининг ахборот тизимлари билан интеграциялаш орқали ривожлантирилиши;
банк ишини юритиш, шу жумладан корпоратив бошқарув ва мижозларга хизмат кўрсатишда илғор халқаро стандартларни жорий этиш тамойиллари асосида молия секторининг халқаро интеграциялашуви;
низоларни суддан ташқари ҳал қилиш тартиб-таомиллари, банкротлик, мажбурий ижро соҳаларидаги қонунчиликни ва қарздорларнинг инсофсиз ҳаракатларидан банкларни ҳуқуқий ҳимоя қилишнинг бошқа чораларини такомиллаштириш.
Кейинги таҳрирга қаранг.
3. Банк секторида давлат улушини камайтириш
Тижорат банкларини хусусийлаштириш банк тизимини ислоҳ қилишнинг муҳим омили ҳисобланади.
Мазкур вазифани бажариш мақсадида қуйидагилар кўзда тутилмоқда:
1) кредит ташкилотларини уларга хос бўлмаган функцияларни бажаришдан, шунингдек, ортиқча юкламалардан озод қилиш орқали маъмурий юкни изчиллик билан бартараф этиш;
2) замонавий ахборот-коммуникация технологияларини кенг жорий этиш, тижорат банкларининг бизнес жараёнларини автоматлаштириш ва масофавий банк хизматлари турларини кенгайтириш учун зарур шарт-шароитлар яратиш;
3) банк ишида етарли даражада тажриба, билим ва обрўга эга бўлган стратегик инвесторларни жалб қилган ҳолда, қатор тижорат банкларида давлат улушини камайтириш;
4) банк тизимини ислоҳ қилиш даврида аҳолининг молиявий хизматларга бўлган талабини қондириш, инвестиция лойиҳаларини қўллаб-қувватлаш механизми («лойиҳалар фабрикаси»)ни жорий қилиш, банк хизматларининг ҳудудий қамровини таъминлаш мақсадида бир қанча банклардаги давлат улушини ўрта муддатли истиқболда сақлаб қолиш;
5) назорат юкларини, шу жумладан банкларнинг регулятор ва давлат органлари билан ахборот алмашинувини такомиллаштириш ҳамда ҳисоботларни шакллантириш жараёнларини соддалаштириш ва автоматлаштириш орқали уларни тақдим этиш билан боғлиқ бўлган юкларни камайтириш.
Йирик банкларни хусусийлаштиришда асосий ёндашув икки босқични, шу жумладан 2020-2021 йилларда институционал ўзгаришларни ва ундан кейинги даврда давлат улушини стратегик инвесторларга тўлиқ сотишни назарда тутади.
Биринчи босқич давомида банкларни институционал ўзгартириш халқаро молия институтлари билан ҳамкорликни ҳамда банкларнинг молиявий ҳолатини чуқур таҳлил қилиш, мавжуд муаммоларни аниқлаш ва тегишли трансформация стратегиясини ишлаб чиқиш учун халқаро консалтинг компанияларини жалб қилишни назарда тутади.
Халқаро молия институтлари билан кенг қамровли ҳамкорлик корпоратив бошқарув, бизнес-стратегия ва операцияларга замонавий ечимларни жорий этишга асосланади. Бундан ташқари, уларнинг иштироки потенциал стратегик инвесторлар учун ижобий белги ҳисобланади.
Давлат улушига эга бўлган банкларни корпоратив трансформация қилиш жараёни тўртта устувор йўналиш бўйича амалга оширилади:
1. Корпоратив бошқарувни такомиллаштириш:
банк кузатув кенгашларига банк соҳасида халқаро тажрибага эга бўлган мустақил аъзоларни киритган ҳолда, уларнинг таркибини янгилаш, тижорат банклари бошқарув органлари ўртасида ваколат ва мажбуриятларни аниқ тақсимлаш;
самарали назорат учун кузатув кенгашлари ҳузурида махсус қўмиталарни ташкил этиш;
замонавий халқаро тажриба асосида банк бошқарувининг ташкилий тузилмасини қайта кўриб чиқиш, ижро органлари фаолияти сифатини баҳолаш учун «самарадорликнинг энг муҳим кўрсаткичлари»ни белгилаш амалиётини жорий қилиш;
молиявий ҳисоботларнинг халқаро стандартларига ўтиш, миноритар акциядорлар, мижозлар ва бошқа манфаатдор томонларга маълумотларнинг етарли даражада ошкор этилишини таъминлаш;
2. Банк хизматлари сифатини ошириш ва кўламини кенгайтириш:
бизнес жараёнларни мақбуллаштириш ва бошқарув сифатининг халқаро стандартларини жорий қилиш;
таваккалчиликларни бошқариш тизимини такомиллаштириш орқали кредитлар ажратиш жараёнларини соддалаштириш;
мижозларга кенг кўламли хизматларни (молиявий маслаҳат, инвестицион банкинг, факторинг, лойиҳавий молиялаштириш, лизинг ва бошқалар) таклиф этиш;
3. Замонавий ахборот технологияларини жорий қилиш:
масофавий банк хизматлари, шу жумладан контактсиз тўловлар сони ва қамровини кенгайтириш;
автоматлаштирилган скоринг тизими, рақамли идентификациялаш ва кредит конвейеридан кенг фойдаланиш;
банк маълумотлари ва тизимларининг ахборот хавфсизлигини кучайтириш;
банк соҳасидаги янги концепция ва технологияларни жорий қилиш (финтех, маркетплейс, рақамли банк);
4. Кадрлар салоҳиятини ошириш:
кадрларни бошқаришнинг корпоратив стратегиясини такомиллаштириш;
банк кадрларини узлуксиз ўқитиш тизимини жорий қилиш;
ҳар бир ходимнинг фаолияти натижаларини баҳолаш асосида меҳнатга ҳақ тўлашнинг замонавий тизимларига ўтиш (KPI, бонус).
Банк тизимидаги кадрлар салоҳиятини оширишда Банк-молия академияси фаолиятини янгича ташкил этишга алоҳида эътибор қаратилади. Бунда, етакчи хорижий банклар ва консультантлар билан ҳамкорлик қилиш асосида узлуксиз таълим тизимини ташкил этиш, назария ва амалиёт ўртасидаги узвий алоқани таъминлаш назарда тутилади.
Иккинчи босқич — давлат улушини хусусийлаштириш банкларнинг трансформацияси муваффақиятли якунланганидан сўнг амалга оширилади ва зарур тажриба, билим ва обрўга эга бўлган стратегик инвесторларга банк акцияларини сотишни назарда тутади.
Юқоридагиларни инобатга олган ҳолда, мазкур Стратегия доирасида қуйидаги банкларни трансформация қилиш ва хусусийлаштириш кўзда тутилмоқда:
1) «Ипотека-банк» АТИБ ва «Ўзсаноатқурилишбанк» АТБни Халқаро молия корпорациясининг кўмагида;
2) «Алоқабанк» АТБни Европа тикланиш ва тараққиёт банки ҳамда Осиё тараққиёт банкининг кўмагида;
3) «Асака» АТБни Европа тикланиш ва тараққиёт банкининг кўмагида;
4) «Қишлоқ қурилиш банк» АТБ ва «Турон банк» АТБни халқаро молия институтлари ва консалтинг ташкилотларини жалб қилиш орқали уларни қўшиб юбориш масаласини кўриб чиққан ҳолда.
Мазкур Стратегияни амалга ошириш доирасида АТ «Халқ банки» ва «Asia Alliance Bank» АТБдаги давлат акциялари пакетини хорижий стратегик инвесторларга сотиш кўзда тутилган.
Бундан ташқари, АТ Халқ банкини хусусийлаштиришга тайёрлаш жараёнида жамғариб бориладиган пенсия тизимини банкдан ажратиб олиш кўзда тутилмоқда.
Банк тизимини ислоҳ қилиш даврида барча аҳоли қатламларининг молиявий хизматларга бўлган талабини қондириш, банк хизматларининг ҳудудий қамровини таъминлаш мақсадида давлат иштироки устувор равишда учта банкда — «Ўзбекистон Республикаси Ташқи иқтисодий фаолият миллий банки» АЖ (кейинги ўринларда – Ўзмиллийбанк), «Агробанк» АТБ ва «Микрокредитбанк» АТБда сақлаб қолинади.
Ўзмиллийбанк фаолияти устувор равишда стратегик корхоналар ва инвестиция лойиҳаларига бозор шартларида банк хизматларини кўрсатиш, шунингдек, кенг қамровли банк маҳсулотларини тақдим этишга қаратилган тизимли аҳамиятга молик банк сифатида белгиланади.
Бундан ташқари Ўзмиллийбанк халқаро тажрибани инобатга олган ҳолда, инвестиция лойиҳаларини ишлаб чиқиш, кўриб чиқиш, молиялаштириш ва амалга оширишни қўллаб-қувватлашнинг ягона механизмини («лойиҳалар фабрикаси») жорий этиш билан шуғулланади.
«Агробанк» АТБ ва «Микрокредитбанк» АТБнинг ҳудудлардаги тармоғи афзаллигини инобатга олган ҳолда, уларнинг фаолияти кичик ва ўрта бизнесни, қишлоқ хўжалигидаги ишлаб чиқарувчиларни давлат томонидан кредит орқали қўллаб-қувватлашга, ҳудудларда, шу жумладан молиявий хизматлар кўрсатиш қийин бўлган олис туманларда жисмоний шахсларга хизмат кўрсатиш ва кичик тадбиркорлик субъектларини молиявий қўллаб-қувватлашга йўналтирилади.
Бунда, мазкур банкларда қуйидагиларни амалга ошириш назарда тутилмоқда:
профессионал кузатув кенгашларини шакллантириш, уларга малакали мутахассисларни жалб қилиш;
операциялар ва бизнес натижаларнинг самарадорлигини комплекс мониторинги тизимини жорий қилиш;
ташқи аудиторлар ва давлат назорат органлари билан ўзаро тизимли ҳамкорликни таъминлаш.
Давлат улуши мавжуд бўлган айрим банкларнинг фаолиятини диагностика қилиш ва молиявий аҳволини баҳолаш асосида, меъёрий талабларидан ҳамда иқтисодий жиҳатдан мақсадга мувофиқлигидан келиб чиққан ҳолда қонун ҳужжатларига мувофиқ уларни қайта ташкил этиш масаласи кўриб чиқилади.
4. Молиявий хизматларнинг оммабоплиги ва сифатини ошириш
Молиявий хизматларнинг оммабоплигини ошириш аҳоли ва тадбиркорлик субъектлари, шу жумладан, етарли даражада хизмат кўрсатилмаётган сегментлар (кам даромадли жисмоний шахслар, қишлоқ аҳолиси, микрофирма ва кичик корхоналар) учун банкнинг базавий хизматларидан (депозит, кредит ва тўлов хизматлари) фойдаланиш имкониятини кенгайтиришни назарда тутади.
Молиявий хизматлар оммабоплигини ошириш мақсадида қуйидаги чора-тадбирларни амалга ошириш назарда тутилмоқда:
1) Жаҳон банки кўмаги билан молиявий оммабопликни оширишнинг аниқ ва мувофиқлаштирилган йўналишларини белгиловчи Молиявий оммабопликни оширишнинг миллий стратегиясини ишлаб чиқиш ва уни амалга ошириш;
2) субсидияланадиган кредит дастурларини етарлича хизмат кўрсатилмаётган ва заиф қатламларга йўналтириш ҳамда субсидияларни вақт бўйича чеклаш мақсадида давлатнинг иштирокини етарли даражада хизмат кўрсатилмаётган сегментларда жамлаш;
3) мавжуд бўшлиқларни тўлдириш мақсадида яхлит ва иқтисодий самарадор молиявий воситачилик ва маҳсулотлар тизимини, жумладан ушбу қатламлар учун мақсадли ечимларни ишлаб чиқиш имкониятига эга микрокредит ташкилотлари, лизинг, факторинг ва молиявий технологик (финтех) компаниялар, электрон пул операторлари, ихтисослаштирилган кредит-воситачиларини ривожлантириш.
Кейинги таҳрирга қаранг.
Банкларнинг ҳудудлардаги иштироки базавий банк хизматлари тўпламини кўрсатувчи ва кўп сонли бошқарув ходимларини талаб қилмайдиган ихчам «банк хизматлари офислари» тармоғини барча ҳудудларда кенгайтирган ҳолда мавжуд филиаллар тармоғини мақбуллаштириш, шунингдек, «мобил банкинг» хизматларини кенг жорий қилиш ҳисобига таъминланади.
Молиявий хизматлар оммабоплигини ошириш учун қуйидаги чора-тадбирларни амалга ошириш назарда тутилмоқда:
айрим банклар капиталида давлат улуши мавжудлигидан қатъи назар банклар фаолиятини амалга ошириш учун тенг шароитлар яратиш орқали банк секторида рақобат муҳитини таъминлаш;
банкларнинг янги, шу жумладан «рақамли банкинг» тамойилларига асосланган бизнес-моделларини жорий қилиш;
банк хизматлари кўрсатишнинг халқаро сифат стандартларини қўллаш;
банкларнинг операцион ва капитал харажатларини оптималлаштириш;
биринчи навбатда, юридик ва жисмоний шахсларнинг миллий валютадаги депозитларини янада ошириш, шунингдек, банкларнинг халқаро капитал бозорларига чиқиши ҳисобига банк тизимига қўшимча ресурсларни жалб қилиш;
кичик ва ўрта бизнес субъектларига кўрсатилаётган хизматларнинг кўлами ва сифатини, шу жумладан тадбиркорлик субъектларига ахборот-коммуникация технологияларидан фойдаланган ҳолда хизмат кўрсатиш орқали ошириш;
ипотека бозорида аҳолининг ошиб бораётган эҳтиёжларини қаноатлантирувчи тегишли банк ва нобанк маҳсулотлар турини кенгайтириш учун қулай шарт-шароитлар яратиш орқали шаҳар ва қишлоқ жойларида ипотекани кредитлашни ривожлантириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар қабул қилиш.
IV. Халқаро рейтингларда Ўзбекистон банк тизимининг мавқеини ошириш
Иқтисодий фаолиятнинг асосий ўринларидан бирини эгаллар экан, банк тизимининг ривожланиш ва самарадорлик даражаси кўрсаткичлари, қоида тариқасида, турли халқаро рейтингларга киритилади ва уларнинг асосийларидан бири Жаҳон банкининг «Бизнес юритиш» рейтинги ҳисобланади.
Кредитлар оммабоплигини ва мазкур рейтингда Ўзбекистоннинг мавқеини ошириш мақсадида 2019-2020 йилларда 4 та қонун ва Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2 та қарори қабул қилинди. Уларга мувофиқ:
кредиторларнинг ҳуқуқий ҳимоясини кучайтириш учун гаров мулкига қўйилган талаблар халқаро амалиётга мувофиқлаштирилди;
гаров реестрига ёзув киритилган сана ундирув навбатини ва кредиторнинг бошқа кредиторлар ва учинчи шахсларга нисбатан устувор ҳуқуқини аниқлаш учун асос ҳисобланади;
ундирувни мол-мулкка (мулкий ҳуқуққа) қаратишнинг ягона тартиби белгиланди;
гаровни белгилаш ва ундирувни унга қаратиш тартиб-таомиллари соддалаштирилди;
қарздор ва кредиторга банкротлик тўғрисидаги ишни кўриб чиқишнинг ҳар қандай босқичида келишув битими тузиш ҳуқуқи берилди;
Кейинги таҳрирга қаранг.
бир турдаги кредиторлар тушунчаси киритилди.
Қайд этилган чоралар миллий қонунчиликни халқаро амалиётга мувофиқлаштиришга, уларни қўллаш амалиётини такомиллаштириш эса мамлакат рейтингини оширишга хизмат қилади.
Шу билан бирга, Жаҳон банки рейтингида мазкур Стратегиянинг мақсадли кўрсаткичларига эришиш учун қуйидагилар кўзда тутилмоқда:
1. Кредит ахбороти манбаларини кенгайтириш ва кўчмас мулк объекти тўғрисидаги маълумотларни кредит реестрида акс эттиришнинг янги механизм ва воситаларини жорий этиш.
2. Қонун ҳужжатларига қарз олувчининг қарзини мажбурий ундириш жараёнида кредиторларнинг гаров билан таъминланган ҳуқуқларини ҳимоя қилишни такомиллаштиришни назарда тутувчи ўзгартиришлар киритиш.
3. Давлат персоналлаштириш маркази, Давлат солиқ қўмитаси, Ер ресурслари, геодезия, картография ва давлат кадастри давлат қўмитаси, Мажбурий ижро бюроси, Давлат хизматлари агентлиги, шунингдек, коммунал хизматлар ташкилотлари, суғурта компаниялари ва бошқа хўжалик юритувчи субъектларнинг маълумотлар базаси билан интеграциялашган ҳолда қарз олувчиларнинг скоринг тизимини янада такомиллаштириш.
Кейинги таҳрирга қаранг.
V. Нобанк молия институтларини ривожлантириш
1. Тадбиркорлик фаолиятини қўллаб-қувватлаш давлат жамғармаси
Банк секторининг тижоратлашувини ошириш, унга хусусий капитални жалб қилиш ва мазкур секторни босқичма-босқич хусусийлаштириш бўйича вазифаларни амалга ошириш асносида Тадбиркорлик фаолиятини қўллаб-қувватлаш давлат жамғармаси (кейинги ўринларда — Жамғарма) фаолиятини такомиллаштириш масаласи долзарб аҳамият касб этади.
Ҳозирги вақтда Жамғарманинг фаолияти фоиз ставкаларини қоплаш ва кредитлар бўйича кафилликлар бериш орқали молиявий қўллаб-қувватлашга қаратилган.
Банк секторини ислоҳ қилиш Жамғарма фаолиятини такомиллаштириш заруриятини кучайтиради. Хусусан, қарз олувчининг гаровга қўйилган мол-мулки билан бир қаторда кафолатлар бўйича ундиришни кўзда тутувчи маҳсулотларни жорий этиш бўйича ишлар олиб борилади. Бундан ташқари, Жамғарма фаолиятининг барқарорлигини ошириш, шунингдек, кафилликлар бўйича табақалаштирилган комиссияларга босқичма-босқич ўтиш учун молиявий модель ишлаб чиқилади.
Жамғарманинг корпоратив бошқаруви унинг кузатув кенгашида мустақил аъзолар, шу жумладан хусусий сектор ва/ёки илмий доира мутахассисларининг иштироки ҳисобига кучайтирилади.
Жамғарманинг молиявий ҳисоботлари аудиторлик текширувидан ўтади, шаффофлик ва ҳисобдорликни ошириш мақсадида бюджет ижроси тўғрисидаги ҳисоботлар эълон қилинади.
Таваккалчиликларни мониторинг қилиш ва бошқариш соҳасида Жамғарманинг салоҳияти кучайтирилади, шунингдек, банклар томонидан кредит ажратиш жараёнининг мақбуллиги ва тўғрилигини баҳолаш методологияси ишлаб чиқилади.
Жамғарманинг таваккалчиликларни бошқариш тизими такомиллаштирилиши билан портфелни кафолатлаш ва унда кутилаётган йўқотишлар асосида турли воситачилик тўловларини ундириш маҳсулотлари жорий этилади.
Жамғарма операциялари ҳажмининг янада кенгайиши ва банк сектори барқарорлиги учун унинг тизимли аҳамияти ортишини ҳисобга олган ҳолда, унинг фаолиятини самарали пруденциал назорат қилиш механизми ишлаб чиқилади.
2. Ўзбекистон Республикаси Тикланиш ва тараққиёт жамғармаси
Ўзбекистон Республикаси Тикланиш ва тараққиёт жамғармаси (кейинги ўринларда — ЎТТЖ) республика молия тизимида муҳим ўрин эгаллайди. 2019 йилда инвестиция лойиҳалари ва дастурлари доирасида ЎТТЖга банклар томонидан қайта молиялаштириладиган кредитларни тўғридан-тўғри бериш билан, банк тизими орқали унинг ресурсларини ажратишни чеклаш чоралари кўрилди.
Шу муносабат билан, зарур ҳолларда, халқаро молия институтлари экспертлари ва хорижий консультантларни жалб этган ҳолда ЎТТЖ фаолияти самарадорлигини ошириш мақсадида уни янада ислоҳ қилиш бўйича чора-тадбирлар давом эттирилади.
3. Нобанк кредит ташкилотлари
Молиявий оммабопликни ошириш банк секторини ислоҳ қилиш бўйича режаларни муваффақиятли амалга оширишни таъминловчи омил эканлигини ҳисобга олиб, мазкур Стратегия нобанк кредит ташкилотларини (НКТ) ривожлантириш бўйича ташаббусларни шакллантиришни ҳам кўзда тутади.
Банкларнинг устун мавқеига қарамай, улар аҳолининг муайян қатламларини қамраб олмайди, хусусийлаштириш жараёнида ва хусусийлаштиришдан кейин эса уларнинг фаолияти юқори даромадли йирик корхоналар ва жисмоний шахсларга янада кўпроқ қаратилиши мумкин. Бу эса НКТ фаолиятини кичик бизнес ва кам даромадли аҳолига хизмат кўрсатишга қаратган ҳолда, уларни ривожлантириш зарурлигини тақозо этади.
Шу муносабат билан, молиявий хизматлардан фойдаланиш имкониятларини кенгайтиришда НКТнинг ролини ошириш учун ўрта муддатли истиқболда Марказий банк ва бошқа ваколатли органларнинг саъй-ҳаракатлари қуйидагиларни назарда тутади:
НКТнинг барқарор ривожланишини рағбатлантириш учун лицензиялаш тартиб-таомилларини соддалаштириш, таваккалчилик соҳаларини мутаносиб равишда тартибга солиш ва тегишли инфратузилмадан фойдаланиш имкониятини таъминлаш орқали тенг шароитларни яратиш йўли билан томонларнинг иштирок этиш имкониятини енгиллаштиришга қаратилган қулай норматив-ҳуқуқий базани таъминлаш;
нобанк молия хизматларига оид маҳсулот таклифлари, шакл ва турларини, шу жумладан молия технологиялари соҳасида янги ечимларни кенгайтириш;
таваккалчиликка йўналтирилган назоратни қўллаш, бухгалтерия ҳисоби қоидалари ва талабларига риоя этилиши нуқтаи назаридан лозим даражада тартибга солиш, шунингдек, кредит бюролари билан ўзаро ҳамкорликни таъминлаш ҳисобига пруденциал тартибга солишнинг сифати ва қулайлигини ошириш;
молиявий хизматлар истеъмолчиларининг ҳуқуқларига риоя этилиши, шу жумладан «масъулиятли кредитлаш», хизматлар қиймати тўғрисида маълумотларнинг лозим даражада ошкор этилиши, истеъмолчилар шикоятларини кўриб чиқиш механизмларининг тартибга солиниши нуқтаи назаридан НКТни тартибга солиш;
НКТнинг банкротлик тартиб-тамоилларини кредиторларнинг йўқотишларини камайтириш мақсадида тартибга солиш.
Кейинги таҳрирга қаранг.
VI. Марказий банк ва пруденциал назоратнинг роли
Кредитлашнинг юқори ўсиш суръатлари сақланиб қолаётган шароитда, шунингдек, банк тизимини ислоҳ қилиш ва хусусийлаштиришга тайёрлашда Марказий банкнинг банк тизими регулятори сифатидаги ролини ошириш орқали лозим даражадаги пруденциал назоратнинг бўлиши молия тизими барқарорлигини таъминлашнинг муҳим шарти ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Марказий банки томонидан Жаҳон банки билан биргаликда банклар фаолиятини пруденциал назорат қилиш механизмлари ва тартиб-таомилларининг Базель қўмитаси «Банкларни самарали назорат қилишнинг асосий тамойиллари»га мувофиқлиги баҳоланди.
Баҳолаш натижаларидан келиб чиқиб, Марказий банк томонидан банкларни тартибга солиш ва назорат қилишни такомиллаштириш бўйича қуйидагиларни назарда тутувчи чора-тадбирларни амалга оширилади:
давлат устунлик қилаётган банк секторидан хусусий инвесторларнинг роли сезиларли бўлган секторга бир текис ўтишни таъминлаш, шунингдек, банкларга нисбатан халқаро эътироф этилган минимал стандартлар ва талабларни белгилаш учун норматив ва назорат базасини қайта кўриб чиқиш, уни Ўзбекистон Республикасининг «Банклар ва банк фаолияти тўғрисида»ги ва «Ўзбекистон Республикасининг Марказий банки тўғрисида»ги қонунларига мувофиқ назорат циклининг бутун спектри бўйича ислоҳ қилиш;
секторнинг барқарорлиги ва яхлитлигини сақлаб қолиш учун аниқ, узоқ муддатли, реал стратегик ташаббуслар ва ҳаётий бизнес режаларга эга бўлган барқарор иштирокчиларнинг бозорга киришини таъминлаш мақсадида банкларни лицензиялаш қоидаларини қайта кўриб чиқиш;
норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни Банк назорати бўйича Базель қўмитасининг тавсияларини ҳисобга олган ҳолда ишлаб чиқиш ва тасдиқлаш;
тизимли аҳамиятга молик банклар учун капитал буферларини жорий қилиш орқали кредит портфелининг ҳаддан зиёд ўсиб кетишини жиловлаш;
банкларнинг шаффофлигига ва банклар томонидан мунтазам равишда чоп этиладиган ахборотларга қўйилган талабларни ишлаб чиқиш;
назорат фаолиятига жалб этилган ходимларнинг салоҳиятини доимий ва тизимли равишда ошириш;
муаммоларни барвақт, хатарлар амалда рўй беришидан олдин бартараф этиш мақсадида, жумладан банкларнинг ўзи томонидан олдини олувчи чоралар кўрилишини назарда тутувчи тезкор тузатиш ҳаракатларини (барвақт жавоб қайтариш чоралари) қўллаш механизмини ишлаб чиқиш;
назорат жараёнида ва маълумотлар алмашинувини амалга оширишда, шунингдек, ҳисоботларни шакллантиришда ахборот технологияларининг ролини кенгайтириш,
банкларнинг асосий фаолият турига хос бўлмаган функцияларини ҳамда уларнинг банк фаолияти ҳисобланмайдиган фаолият билан шуғулланувчи юридик шахсларнинг устав фондлари (устав капитали)да иштирокини босқичма-босқич қисқартириш;
консолидациялашган назоратнинг норматив базасини ишлаб чиқиш (шу жумладан банк гуруҳларини аниқлаш, гуруҳларни идентификациялаш, консолидациялашган ҳисобот, консолидациялашган асосда пруденциал коэффициентлар);
капиталнинг етарлилиги ва ликвидлик кўрсаткичи талабларига қатъий риоя этилишини, шу жумладан мавжуд талабларни қайта кўриб чиқиш ва уларни Банк назорати бўйича Базель қўмитасининг стандартларига мувофиқлаштириш орқали таъминлаш;
корпоратив бошқарув, ички назорат ва таваккалчиликларни бошқариш тўғрисидаги низомларни банклар учун корпоратив бошқарувнинг умумэътироф этилган тамойиллари ва бошқа илғор тажрибаларга мувофиқлаштириш мақсадида қайта кўриб чиқиш;
банкларда стресс-тестларнинг ишончли тизимига қўйиладиган батафсил талабларни ишлаб чиқиш, унинг натижаларини банклар капиталининг етарлилик кўрсаткичларини ва ликвидлилигини режалаштиришда қўллаш;
самарали назорат олиб бориш учун ҳисоботларга оид кераксиз ва эскирган талабларни камайтириш ҳамда ҳисоботларни шакллантириш жараёнини автоматлаштириш орқали ҳисобот тизимини такомиллаштириш;
энг юқори таваккалчиликка эга — йирик, тизимли аҳамиятга молик банклар, юқори ёки ёмонлашаётган таваккалчилик-профилига эга ва/ёки бизнес фаолияти жараёнида таваккалчиликларни бошқариш сифати паст бўлган ва юқори даражадаги ички таваккалчиликларга эга банкларга нисбатан назоратга оид ресурсларни ажратишни назарда тутувчи таваккалчиликларни бошқаришга асосланган назоратга (таваккалчиликка йўналтирилган назорат) ўтиш;
банк фаолияти узлуксизлиги ва молиявий барқарорлик каби жамият манфаатлари ҳимоясини таъминлаш мақсадида банкларни тартибга солиш ва санациялаш ҳамда омонатларни суғурталашга оид тегишли тизимни жорий қилиш;
халқаро амалиётга мувофиқ турли таваккалчиликларни (концентрация ва ликвидлик хавфи, кредит, операцион, валюта таваккалчилиги ва бошқалар) бошқариш бўйича қўлланмаларни ишлаб чиқиш.
VII. Молия вазирлигининг роли ва асосий вазифалари
Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлигига тижорат банкларида давлат улуши бўйича акциядор вазифасини юклаган ҳолда давлат улуши бўлган тижорат банкларини трансформация қилиш ва уларга замонавий бошқарув усулларини жорий этиш ҳамда қуйидаги вазифаларни бажариш бўйича масъулият юклатилган:
тижорат банкларининг ривожланиш стратегиясида белгиланган мақсадли вазифалар ва мўлжалларнинг бажарилишини баҳолаш ва назорат қилиш, шу жумладан ҳукумат қарорларига мувофиқ банкларни капиталлаштиришга йўналтирилган маблағлардан фойдаланиш самарадорлигини баҳолаш;
тижорат банкларининг кузатув кенгашларини кучайтириш учун халқаро консультантларни маслаҳатчи сифатида жалб қилиш, шунингдек, тижорат банкларининг халқаро молия институтлари ва консалтинг компаниялари билан ислоҳотларни амалга ошириш ва хусусийлаштиришга тайёргарлик доирасидаги ўзаро ҳамкорлигини мувофиқлаштириш;
молиявий самарадорликка, инвестиция ва кредит портфели сифатига, шунингдек, депозитларни жалб қилиш соҳасидаги фаоллигига тўғридан-тўғри боғлиқ бўлган ижро этувчи (бошқарув) органларининг самарадорлиги мезонларни ишлаб чиқиш ва ўрнатиш.
Молия вазирлиги давлат улушига эга бўлган банкларни трансформация қилиш юзасидан ўзига тақдим этилган ваколатлар доирасида қуйидагиларни таъминлайди:
мазкур Стратегиянинг мақсад ва вазифаларига мувофиқ давлат улушига эга бўлган банкларни ўз вақтида ва сифатли трансформация қилиш ҳамда уларни хусусийлаштириш бўйича чора-тадбирларни изчил амалга ошириш;
банклар ижро этувчи (бошқарув) органлари ва кузатув кенгашлари таркибини, шу жумладан мустақил аъзолар билан кучайтириш, корпоратив бошқарув стандартларига қўйиладиган талабларни ошириш, молиявий самарадорлик ва таваккалчиликларни бошқариш сифати мезонларини белгилаш;
банкларни ислоҳ қилиш ва хусусийлаштиришга қадар тайёрлаш жараёнларига жалб қилиш учун халқаро молия институтлари ва консалтинг компаниялари билан ўзаро ҳамкорлик қилиш.
Қуйидагилар Стратегияни амалга ошириш доирасида Молия вазирлиги томонидан бажарилиши лозим бўлган вазифалар ҳисобланади:
тегишли банклар томонидан мазкур Стратегия қоидаларига мувофиқ равишда ҳамда халқаро молия институтлари ва консалтинг компаниялари билан ўзаро ҳамкорликда трансформация режаларини ишлаб чиқилишини мувофиқлаштириб бориш;
Жамғариб бориладиган пенсия тизими маблағларини самарали бошқариш ва фойдаланишни таъминлаш;
банкларнинг трансформация жараёнини ҳамда базавий тармоқлар ва давлат иштирокидаги корхоналарда таркибий ўзгартиришлар киритишни узвий амалга ошириш ва мувофиқлаштириш чораларини кўриш.
VIII. Стратегиянинг мақсадли кўрсаткичлари ва уни рўёбга чиқариш устидан мониторинг
Банк секторини ислоҳ қилиш бўйича белгиланган мақсадларга ўз вақтида эришилишини ва қилинган саъй-ҳаракатлар муваффақиятини баҳолаш мақсадида мазкур Стратегия қуйидаги мақсадли кўрсаткичларни ўз ичига олади:
1) банк тизими активларининг жами ҳажмида давлат улуши бўлмаган банклар активлари ҳиссасини жорий 15 фоиздан 2025 йилга келиб 60 фоизгача ошириш;
2) банклар мажбуриятларининг умумий ҳажмида хусусий сектор олдидаги мажбуриятлар ҳиссасини жорий 28 фоиздан 2025 йил якунига 70 фоизгача ошириш;
3) 2025 йилга келиб давлат улуши мавжуд камида учта банк капиталига зарур тажриба, билим ва обрўга эга бўлган камида учта стратегик хорижий инвесторларни жалб қилиш;
4) умумий кредитлаш ҳажмида нобанк кредит ташкилотлари ҳиссасини жорий 0,35 фоиздан 2025 йилга келиб 4 фоизгача ошириш.
Стратегиянинг амалга оширилиши устидан тизимли мониторинг олиб бориш, умумий мувофиқлаштириш, банк тизимини ислоҳ қилишга тўсқинлик қилувчи муаммоли масалаларни тезкор кўриб чиқиш ва ҳал этиш Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги ва Марказий банки томонидан амалга оширилади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 12 майдаги ПФ-5992-сон Фармонига
2-ИЛОВА
Ўзбекистон Республикаси банк тизимини ислоҳ қилиш бўйича 2020 — 2025 йилларга мўлжалланган
«ЙЎЛ ХАРИТАСИ»

Т/р

Чора-тадбирлар

Амалга ошириш механизми

Амалга ошириш шакли

Ижро муддати

Ижро учун масъуллар

I. Банк секторини реструктуризация қилиш

1.

«Ташқи иқтисодий фаолият миллий банки» АЖ фаолиятини трансформация қилиш.

1. Банкнинг кузатув кенгаши таркибига мустақил аъзоларни киритиш.

2. Кадрлар сиёсати ва энг муҳим самарадорлик кўрсаткичлари (KPI) тизимини тасдиқлаш.

3. Халқаро аудиторлик компанияларини жалб қилган ҳолда мавжуд ҳолатни диагностика қилиш ва активлар сифатини баҳолаш (AQR).

4. Консультантларни жалб қилган ҳолда 2021 — 2023 йилларда банкни трансформация қилиш дастурини тасдиқлаш.

Акциядорлар умумий йиғилиши қарори

Кузатув кенгаши қарори

Диагностика якунлари бўйича ҳисобот

Кузатув кенгаши қарори

2020 йил август


2020 йил август

2020 йил декабрь

2020 йил декабрь

Ўзмиллийбанк (Мирсоатов),

Молия вазирлиги (Насритдинходжаев)

2.

Ўзмиллийбанкнинг инвестиция лойиҳаларини қўллаб-қувватлаш бўйича таркибий тузилмаси («лойиҳалар фабрикаси»)ни ташкил этиш.

1. Хорижий консультантларни жалб қилган ҳолда «лойиҳалар фабрикаси» концепцияси ва бизнес режасини ишлаб чиқиш.

2. «Лойиҳалар фабрикаси» фаолиятини ташкил этиш.

«Лойиҳалар фабрикаси» концепцияси

Чора-тадбирлар комплекси

2020 йил октябрь

2020 йил декабрь

Ўзмиллийбанк (Мирсоатов)

3.

«Агробанк» АТБ ва «Микрокредитбанк» АТБ фаолиятини трансформация қилиш.

1. Халқаро аудиторлик компанияларини жалб қилган ҳолда жорий ҳолатни диагностика қилиш ва активлар сифатини баҳолаш (AQR).

2. Халқаро консалтинг компаниялари иштирокида трансформация ва банк хизматлари оммабоплигини ошириш дастурларини ишлаб чиқиш.

3. Банкларни трансформация қилиш дастурларини амалга оширишга кўмаклашиш мақсадида банк соҳасида халқаро тажрибага эга юқори малакали экспертларни банклар бошқаруви органларига жалб қилиш.

Диагностика якунлари бўйича ҳисобот

Кузатув кенгаши қарори

Бошқарув органлари қарори

2020 йил декабрь



2020 йил декабрь

2020 йил декабрь

«Агробанк» АТБ (Маматқулов),
«Микрокредитбанк» АТБ (Бутаев),

Молия вазирлиги (Насритдинходжаев)

4.

Шахсий жамғариб бориладиган пенсия тизими (ШЖБПТ) маблағларини бошқаришни Молия вазирлиги тасарруфига ўтказиш.

Қуйидагиларни назарда тутувчи норматив-ҳуқуқий ҳужжат лойиҳасини киритиш:

ШЖБПТ маблағларини бошқаришни Молия вазирлигига ўтказиш;

ШЖБПТ маблағларини юқори ликвидли ва кам хатарли активларга инвестиция қилиш регламентларини жорий қилиш.

Норматив-ҳуқуқий ҳужжат

2020 йил сентябрь

Молия вазирлиги (Насритдинходжаев),

АТ Халқ банки (Саломов)

5.

«Ўзагроэкспортбанк» АТБ ва «Пойтахт банк» АТБ фаолиятини қайта ташкил этиш масалаларини кўриб чиқиш.

1. Банклар фаолиятини диагностика қилиш ва молиявий ҳолатини баҳолаш.

2. Банклар фаолиятини қайта ташкил этиш масалалари бўйича қарорлар қабул қилиш.

Диагностика натижалари бўйича хулоса

Акциядорлар умумий йиғилиши қарори

2020 йил июнь

2020 йил сентябрь

ЎТТЖ (Вафаев),
Тошкент шаҳар ҳокимлиги (Артикходжаев)

Молия вазирлиги (Насритдинходжаев)

6.

Банкларни фаолиятига хос бўлмаган активлар ва функциялардан босқичма-босқич озод қилиш.

1. Банклар томонидан бажарилаётган уларнинг фаолиятига хос бўлмаган функциялар (солиқ агенти, ХУЖМШга кўмаклашиш, қарздорликлар ҳисобини юритиш ва бошқалар)ни батафсил таҳлил қилиш.

2. Банклар фаолиятига хос бўлмаган функцияларни босқичма-босқич бекор қилиш бўйича норматив ҳужжатни ишлаб чиқиш.

3. Давлат иштирокида банкларнинг мол-мулкларини инвентаризация қилиш ва улар фаолиятига хос бўлмаган активларни аниқлаш ҳамда уларни сотиш чораларини кўриш.

Таҳлилий материаллар


Норматив-ҳуқуқий ҳужжат


Банклар кузатув кенгашлари қарорлари

2020 йил июль


2020 йил сентябрь

қабул қилинишига қараб

Марказий банк (Захидов),
Молия вазирлиги (Насритдинходжаев),

Давлат активларини бошқариш агентлиги (Бекенов)

7.

Молиявий хизматлар оммабоплигини ошириш миллий стратегиясини ишлаб чиқиш.

1. Жаҳон банки билан ҳамкорликда лойиҳаолди ўрганишни ўтказиш.

2. Молиявий хизматлар оммабоплигиниошириш миллий стратегияси лойиҳасини мутахассислар, илмий ходимлар ва экспертлар ҳамжамияти билан муҳокама қилиш.

3. Қайта ишланган Стратегия лойиҳасини тасдиқлаш учун киритиш.

Жаҳон банки миссияси ҳисоботи

Стратегия лойиҳаси

Ўзбекистон Республикаси Президенти қарори лойиҳаси

2020 йил июнь

2020 йил июнь — август

2020 йил сентябрь

Марказий банк (Захидов),
Молия вазирлиги (Насритдинходжаев)

8.

2025 йилга қадар банклар устав капиталининг энг кам миқдорини 500 млрд сўмгача босқичма-босқич ошириш.

«Ўзбекистон Республикасининг «Банклар ва банк фаолияти тўғрисида»ги Қонунига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни лойиҳасини банклар устав капиталининг энг кам миқдорини ошириш режа-жадвалини белгилаган ҳолда ишлаб чиқиш.

Ўзбекистон Республикаси Қонуни лойиҳаси

2022 йил октябрь

Марказий банк (Нурмуратов)

II. Банклардаги давлат улушини сотиш ва банкларнинг корпоратив бошқарув тизимини такомиллаштириш

9.

«Ипотека банк» АТИБни трансформация қилиш ва ундаги давлат улушини сотиш.

1. Халқаро молия корпорацияси билан кредит линияларини жалб қилиш ва банкни трансформация қилиш шартлари бўйича келишувни имзолаш.

2. Банкни узоқ муддатли ривожлантириш стратегиясини тасдиқлаш.

3. Кузатув кенгашининг мустақил аъзолар иштирокидаги янги таркибини шакллантириш.

4. ХМК иштирокида тайёргарлик ишларини амалга ошириш, потенциал инвесторларни аниқлаш.

5. Давлат улушини хусусийлаштириш.

Кредит шартномаси


Акциядорлар умумий йиғилиши қарори

Акциядорлар умумий йиғилиши қарори

Чора-тадбирлар комплекси

Олди-сотди шартномаси

2020 йил май-июнь

2020 йил июль-август
2020 йил июнь — август


2021-2022 йиллар

2022 йил

«Ипотека-банк» АТИБ (Атабаев),
Молия вазирлиги (Насритдинходжаев),

Давлат активларини бошқариш агентлиги (Бекенов),

ЎТТЖ (Вафаев)

10.

«Асака» АТБни трансформация қилиш ва ундаги давлат улушини сотиш.

1. Халқаро аудиторлик компанияси томонидан банкни баҳолашни (due diligence) амалга ошириш.

2. «Асака» АТБ ва Европа тикланиш ва тараққиёт банки (ЕТТБ) ўртасида банкни келгусида хусусийлаштиришни қўллаб-қувватлашни назарда тутувчи институционал трансформация қилиш бўйича келишувни имзолаш.

3. Банкни трансформация қилиш дастури («йўл харитаси»)ни ишлаб чиқиш.

4. Трансформация дастурини амалга ошириш ва банкни хусусийлаштириш режасини тайёрлаш.

5. Давлат улушини хусусийлаштириш.

Аудиторлик компанияси хулосаси

ЕТТБ билан келишув


Кузатув кенгаши қарори

Чора-тадбирлар комплекси

Олди-сотди шартномаси

2020 йил июнь

2020 йил сентябрь

2020 йил сентябрь — декабрь

2021-2022 йиллар

2023 йил

«Асака» АТБ (Сайдуллаев),
Молия вазирлиги (Насритдинходжаев), Давлат активларини бошқариш агентлиги (Бекенов),

ЎТТЖ (Вафаев)

11.

«Ўзсаноатқурилишбанк» АТБни трансформация қилиш ва ундаги давлат улушини сотиш.

1. ХМК ва ЕТТБ иштирокида банкни трансформация қилиш ва хусусийлаштиришдан олдинги тайёргарлик бўйича «йўл харитаси»ни ишлаб чиқиш ва тасдиқлаш.

2. ХМК ва ЕТТБ билан ҳамкорликда банкни трансформация қилиш жараёнини амалга ошириш ва банкни хусусийлаштиришга тайёрлаш.

3. Давлат улушини хусусийлаштириш.

Кузатув кенгаши қарори


ХМК ва ЕТТБ билан келишув

Олди-сотди шартномаси

2020 йил

ноябрь

2020 — 2022 йиллар

2022-2023 йиллар давомида

«Ўзсаноатқурилишбанк» АТБ (Анакличев),
Молия вазирлиги (Насритдинходжаев),
Давлат активларини бошқариш агентлиги (Бекенов),

ЎТТЖ (Вафаев)

12.

«Алоқабанк» АТБни трансформация қилиш ва ундаги давлат улушини сотиш.

1. ЕТТБ маслаҳат хизмати учун харажатларни тақсимлаш тўғрисидаги келишув доирасида «Алоқабанк» АТБнинг жорий ҳолати, фаолияти, жараёнлар ва тартиб-таомилларни таҳлил қилиш.

2. ЕТТБ ва ОТБ билан биргаликда банкни трансформация қилиш ва хусусийлаштиришдан олдинги тайёрлаш бўйича чора-тадбирлар режаси («йўл харитаси»)ни ишлаб чиқиш.

3. «Йўл харитаси»га мувофиқ «Алоқабанк» АТБни трансформация қилиш ва хусусийлаштиришдан олдинги тайёрлаш бўйича чора-тадбирлар режасини амалга ошириш.

4. Давлат улушини хусусийлаштириш.

Аудиторлик компанияси билан шартнома тузиш

Чора-тадбирлар режасини тайёрлаш («йўл харитаси»)

Чора-тадбирлар комплекси

Олди-сотди шартномаси

2020 йил май — август

2020 йил сентябрь — декабрь

2021-2022 йиллар давомида

2022-2023 йиллар

«Алоқа банк» АТБ (Ирисбекова),
Молия вазирлиги (Насритдинходжаев),
Давлат активларини бошқариш агентлиги (Бекенов),

ЎТТЖ (Вафаев)

13.

АТ Халқ банкини хусусийлаштириш.

1. Халқаро аудиторлик компанияси томонидан банкнинг жорий ҳолатини таҳлил қилиш ва реал қийматини баҳолаш (due diligence).

2. Банкнинг кузатув кенгаши ва бошқарувига мустақил аъзолар ва хорижий консультантларни жалб қилиш.

3. Марказий банкнинг рухсат бериш тартиб-таомилларидан ўтиш (fit and proper).

4. Банкнинг акциялар пакетини хорижий инвесторларга сотиш.

Аудиторлик компанияси хулосаси


Банк бошқарув органлари қарори

Марказий банк хулосаси

Олди-сотди шартномаси

2020 йил сентябрь

2020 йил июнь — август

2020 йил декабрь

2021 йил биринчи ярим йиллик

АТ Халқ банки (Саломов),
ИТСВ (Умурзоқов),
Давлат активларини бошқариш агентлиги (Бекенов),

ЎТТЖ (Вафаев),
Молия вазирлиги (Насритдинходжаев),

Марказий банк (Захидов)

14.

«Азия альянс банк» АТБни хусусийлаштириш.

1. Халқаро аудиторлик компанияси томонидан амалга оширилган банкнинг таҳлили ва ҳақиқий қиймати баҳолари (due diligence) асосида хорижий инвесторлар билан музокараларни ташкил қилиш.

2. Марказий банкнинг рухсат бериш тартиб-таомилларидан ўтиш (fit and proper).

3. Инвестор билан келишувга эришилган тақдирда банк акциялари назорат пакетини сотиш.

Ўзаро англашув меморандуми


Марказий банк хулосаси

Олди-сотди шартномаси

2020 йил октябрь


2020 йил
ноябрь


2020 йил декабрь

Давлат активларини бошқариш агентлиги (Бекенов),
«Азия Альянс банк» АТБ (Абдукахоров), Марказий банк (Захидов)

15.

«Туронбанк» АТБни трансформация қилиш.

1. ХМК экспертлари томонидан банкни диагностика қилишни якунлаш.

2. Халқаро консультантлар билан ҳамкорликда банкни трансформация қилиш дастурини ишлаб чиқиш.

Консультантлар хулосаси

Кузатув кенгаши қарори

2020 йил май

2020 йил сентябрь

«Туронбанк» АТБ
(Мирзаев),
Молия вазирлиги (Насритдинходжаев),
Давлат активларини бошқариш агентлиги (Бекенов),

ЎТТЖ (Вафаев)

16.

«Қишлоқ қурилиш банк» АТБни трансформация қилиш ва ундаги давлат улушини сотиш.

1. Халқаро консультантлар томонидан банкни диагностика қилишни якунлаш.

2. Халқаро консультантлар билан ҳамкорликда банкни трансформация қилиш дастурини ишлаб чиқиш.

Консультантлар хулосаси

Кузатув кенгаши қарори

2020 йил май

2020 йил сентябрь

«Қишлоқ қурилиш банк» АТБ (Муратов),
Молия вазирлиги (Насритдинходжаев)

17.

«Туронбанк» АТБ ва «Қишлоқ қурилиш банк» АТБни қўшиб юбориш масаласини кўриб чиқиш.

1. Банклар фаолиятини диагностика қилиш ва молиявий ҳолатини баҳолаш натижаларини кўриб чиқиш.

2. Банк фаолиятини қайта ташкил этиш режасини тасдиқлаш.

Диагностика натижалари хулосаси

Акциядорлар умумий йиғилиши қарорлари

2020 йил июнь

2020 йил сентябрь

Молия вазирлиги (Насритдинходжаев),
Давлат активларини бошқариш агентлиги (Бекенов),

ЎТТЖ (Вафаев)

18.

Давлат улуши иштирокидаги тижорат банкларининг кузатув кенгашлари таркибига мустақил аъзоларни жалб қилиш.

1. Кузатув кенгашларининг мустақил аъзолари, шу жумладан банк соҳасида халқаро тажрибага эга бўлган аъзоларни танлаш мезонлари ва рағбатлантириш механизмини ишлаб чиқиш.

2. Кузатув кенгашларини мустақил аъзолар билан бутлаш.

Акциядорлар умумий йиғилиши қарорлари

Акциядорлар умумий йиғилиши қарорлари

2020 йил июнь


2020 йил декабрь

Молия вазирлиги (Насритдинходжаев)

III. Қонунчилик базасини такомиллаштириш

19.

Нобанк кредит ташкилотларини ривожлантиришнинг ҳуқуқий базасини яратиш.

1. Жаҳон банки билан ҳамкорликда «Нобанк кредит ташкилотлари тўғрисида»ги Қонун лойиҳаси ишлаб чиқиш.

2. Қонун лойиҳасини мутахассислар, илмий ходимлар ва экспертлар ҳамжамияти билан муҳокама қилиш.

3. Қайта ишланган лойиҳани Вазирлар Маҳкамасига киритиш.

Ўзбекистон Республикаси Қонуни лойиҳаси

2020 йил июль

2020 йил август

2020 йил сентябрь

Марказий банк (Захидов),

Адлия вазирлиги (Давлетов)

20.

Нобанк молиялаштиришнинг янги бизнес-моделларини жорий қилиш.

Қуйидагилар учун ҳуқуқий базани яратиш:

юқори технологияли молиявий хизматларни тақдим этувчи компаниялар («фин-тех» компаниялар) фаолиятини йўлга қўйиш;

чакана кредитлаш субъектлари фаолиятини йўлга қўйиш;

Жисмоний шахсларни тўғридан-тўғри кредитлаш механизмлари, краудфандинг ва бошқа муқобил инструментларни жорий қилиш масалаларини ўрганиш.

Норматив-ҳуқуқий ҳужжат

Ёзма ахборотнома

2020 йил сентябрь

2020 йил сентябрь

Марказий банк (Захидов)

21.

Банкларни санация қилиш механизмини ишлаб чиқиш.

1. Жаҳон банки экспертларини жалб қилиш ҳамда банкларни санация қилиш механизмини ташкил этиш бўйича хорижий тажрибани ўрганиш.

2. ХМИ экспертлари билан ҳамкорликда «Банкларни санациялаш тўғрисида»ги Қонун лойиҳасини ишлаб чиқиш.

3. Қонун лойиҳасини мутахассислар, илмий ходимлар ва экспертлар ҳамжамияти билан муҳокама қилиш.

4. Лойиҳани Вазирлар Маҳкамасига киритиш.

Консультантлар ҳисоботи

Қонун лойиҳаси

2021 йил апрель

2021 йил сентябрь

тайёрланишига қараб

2022 йил

Марказий банк (Захидов),
Молия вазирлиги (Насритдинходжаев),
Адлия вазирлиги (Давлетов)

22.

Қимматли қоғозлар бозоридаги банк операциялари бўйича қонунчиликни соддалаштириш.

Амалдаги қонун ҳужжатларига қуйидагиларни назарда тутувчи ўзгартиришлар киритиш:

қимматли қоғозлар бозорида банкларнинг операцияларини фаоллаштириш;

тижорат банклари томонидан корпоратив облигацияларни чиқариш ва жойлаштириш ҳамда бошқа инструментлар учун маъмурий тўсиқларни камайтириш, бир вақтнинг ўзида назоратни кучайтириш;

банкларнинг қимматли қоғозларини халқаро капитал бозорига чиқариш бўйича ҳуқуқий базани яратиш.

Норматив-ҳуқуқий ҳужжат

2020 йил октябрь

Марказий банк (Нурмуратов),
Молия вазирлиги (Насритдинходжаев)

IV. Молиявий секторни янада ривожлантириш соҳасидаги давлат ҳамкорлиги

23.

Давлат банклари учун «Давлат корхоналарида корпоратив бошқарув бўйича ИҲТТ стандартлари»ни қабул қилиш.

1. Давлат корхоналарини корпоратив бошқариш бўйича ИҲТТ стандартларини жорий этиш юзасидан халқаро тажрибани ўрганиш.

2. Давлат иштирокидаги банкларга корпоратив бошқарув бўйича ИҲТТ стандартларини жорий қилиш, шу жумладан:

номзодларни кўрсатишнинг шаффоф жараёни билан профессионал кузатув кенгашини ташкил этиш механизмлари;

банклар фаолиятини назорат қилиш механизмлари;

банкларда маълумотларни ошкор қилиш сиёсати;

ташқи аудиторлар ва давлат назорат органлари билан ҳамкорлик қилиш;

Кузатув кенгашлари аъзоларини рағбатлантириш сиёсатини ишлаб чиқиш, малакали мутахассисларни жалб қилиш ва қўллаб-қувватлаш.

Ёзма ахборотнома

Норматив-ҳуқуқий ҳужжат

2020 йил октябрь

Молия вазирлиги (Насритдинходжаев),

Давлат активларини бошқариш агентлиги (Бекенов)

24.

Тадбиркорлик фаолиятини қўллаб-қувватлаш давлат жамғармаси (ТФҚДЖ)ни кенгайтириш ва мустаҳкамлаш.

1. ТФҚДЖ фаолиятини кенгайтириш ва мустаҳкамлаш режасини ишлаб чиқиш учун халқаро экспертларни жалб қилиш.

2. ТФҚДЖ фаолияти самарадорлигини қуйидагилар орқали ошириш:

унинг бошқарув тузилмасини кучайтириш ва операциялари шаффофлигини ошириш;

аудит ўтказиш, таваккалчиликларни бошқариш амалиётини такомиллаштириш;

молиялаштириш моделини ишлаб чиқиш ва ҳамкор банкларни танлаш услубиётини бирхиллаштириш;

ахборот-коммуникация тизимларини жорий қилиш;

гаров билан бир қаторда кафилликлар бўйича ундирув механизмларини жорий қилиш.

Консультантлар ҳисоботи

Норматив-ҳуқуқий ҳужжат

2020 йил сентябрь

2020 йил ноябрь

Иқтисодий тараққиёт вазирлиги (Қўчқоров),

Молия вазирлиги (Насритдинходжаев),

Тадбиркорликни ривожлантириш агентлиги

25.

Иқтисодиётдаги долларлашув даражасини камайтириш чоралари.

Банклар активлари ва пассивлари таркибида долларлашув даражасини камайтириш бўйича рағбатлантирувчи ва регулятив чора-тадбирлар қабул қилиш, шу жумладан:

банкларнинг активлари ва мажбуриятларида хорижий валютанинг улушини камайтириш учун макроиқтисодий шарт-шароитлар яратиш;

хорижий валютада бериладиган кредитлар турларига чекловлар жорий қилиш.

Чора-тадбирлар комплекси

2020 йил ноябрь

Марказий банк (Захидов),
тижорат банклари

26.

Банкларнинг кредит портфели ўсишини оптималлаштириш ва кредитларнинг концентрациялашуви таваккалчиликларини камайтириш.

1.Банклар кредит портфели ўсиш даражасини оптималлаштириш учун макроиқтисодий ва регулятив чораларни мослашувчан тарзда қўллаш.

2.Банк тизими йирик қарздо??аринин? қарз юкларини тартибга солиш, шу жумладан ҳаддан ташқари қарз юкига эга бўлган энг йирик қарздорларга кредитлар бериш бўйича чекловларни ҳамда қарз юкининг рухсат этилган даражасини белгилаш.

Чора-тадбирлар комплекси


Норматив-ҳуқуқий ҳужжат

2020-2021 йиллар давомида

2020 йил декабрь

Марказий банк (Захидов),
тижорат банклари

27.

Аҳоли омонатларини ҳимоялаш тизимини ривожлантириш.

Банк назорати бўйича Базель қўмитаси ва Омонатларни суғурталовчилар халқаро уюшмаси томонидан тасдиқланган «Омонатларни ҳимоялашнинг самарали тизимлари учун асосий тамойиллар»ни амалиётга жорий қилиш масаласини кўриб чиқиш.

Ёзма ахборотнома лойиҳаси

2021 йил февраль

Марказий банк (Захидов),

Молия вазирлиги (Насритдинходжаев)

28.

Кредит бюролари фаолиятини такомиллаштириш.

Кредит бюроларига қуйидаги маълумотларни тақдим этиш орқали кўрсатиладиган хизматлар ҳажми ва маълумотлар базасини кенгайтириш:

жисмоний шахслардан олинадиган даромад солиғи ҳамда юридик шахслар томонидан тўланадиган солиқлар;

уй-жой коммунал хизматларини тўлашда қарздорликнинг мавжудлиги;

суд қарорлари, корхоналарни тугатиш ва ташкил қилиш ҳамда бошқалар.

Чора-тадбирлар комплекси

2020 йил август

Марказий банк (Захидов),
ДБҚ (Мусаев),
Молия вазирлиги (Насритдинходжаев),

вазирлик ва идоралар

29.

Банкларга нисбатан қўлланиладиган халқаро тан олинганминимал стандартлар ва талабларни жорий қилиш орқали меъёрий ва назорат базаларини қайта кўриб чиқиш.

1. Базель қўмитасининг корпоратив бошқарув тамойилларини Банкларда корпоратив бошқарув тўғрисидаги низомнинг янги таҳририга татбиқ қилиш.

2. Банкларда стресс-тестлар ўтказиш бўйича батафсил талабларни ишлаб чиқиш, шу жумладан стресс-тестлар натижаларини капитал ва ликвидликни режалаштиришда қўллаш.

3. Банкларнинг капитал монандлигини баҳолаш бўйича ички жараёнлари (ICAAP), стресс-тестлар ва таваккалчилик хусусиятлари асосида капиталга нисбатан табақалаштирилган талаблар белгилаш.

Марказий банк бошқаруви қарори

Марказий банк бошқаруви қарори


Марказий банк бошқаруви қарори

2020 йил

июнь

2021 йил


2022 йил

Марказий банк (Захидов)

30.

Аниқ ва узоқ муддатли стратегик ташаббусга эга бўлган барқарор иштирокчиларнинг бозорга киришини таъминлаш мақсадида банкларни лицензиялаш тартибини қайта кўриб чиқиш.

«Банк фаолиятига рухсат бериш тартиби ва шартлари тўғрисида»ги низомни ишлаб чиқиш ва тасдиқлаш.

Марказий банк бошқаруви қарори

2020 йил

июнь

Марказий банк (Захидов)

31.

Банк назорати бўйича Базель қўмитаси тавсияларини инобатга олган ҳолда норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни ишлаб чиқиш ва тасдиқлаш.

1. Базель III тавсияларига (капитал элементлари, таваккалчиликларни қоплаш, ҳисоблаш услуби) мувофиқ «Тижорат банклари капиталининг монандлигига қўйиладиган талаблар тўғрисида»ги низомга ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш.

2. «Тижорат банкларида активлар сифатини таснифлаш ва активлар бўйича эҳтимолий йўқотишларни қоплаш учун захиралар шакллантириш ҳамда улардан фойдаланиш тартиби тўғрисидаги низом»ни Базель қўмитаси тавсиялари ва Молиявий ҳисоботларнинг халқаро стандартлари (МҲХС-9) талабларига мувофиқлаштириш мақсадида унга ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш.

3. Консолидациялашган назорат учун норматив-ҳуқуқий базани ишлаб чиқиш (банк гуруҳларини, консолидациялашган ҳисоботни, консолидациялашган асосда пруденциал нормативларни аниқлаш).

Марказий банк бошқаруви қарори


Марказий банк бошқаруви қарори




Марказий банк бошқаруви қарори

2020 йил декабрь


2021 йил




2022 йил

Марказий банк (Захидов)

32.

Давлат иштирокидаги банкларнинг мижозга йўналтирилганлик даражасини ошириш.

1. Аҳолининг кенг қатлами ва тадбиркорлик субъектларига мўлжалланган банк хизматлари кўламини, шу жумладан кам харажатли банк хизматлари ва маҳсулотларини стандартлаштириш орқали кенгайтириш.

2. Истеъмолчини қаноатлантириш индекси (CSI) ҳамда Истеъмолчининг содиқлиги индекси (NPS) асосида банк хизматлари сифатини баҳолаш тизимини жорий қилиш.

Чора-тадбирлар комплекси



Марказий банк бошқаруви қарори

2020 йил июнь




2020 йил сентябрь

Тижорат банклари

Марказий банк (Захидов)

V. Банк фаолиятига ахборот технологияларини жорий этиш

33.

Тижорат банкларини АКТ-аудитидан ўтказиш.

Тижорат банкларида ишлаб турган автоматлаштирилган банк тизимларини баҳолаш мақсадида АКТ-аудитини ўтказишга малакали компанияларни жалб қилиш.

Аудит якунлари бўйича хулоса

2020 йил июль

Тижорат банклари,

Марказий банк (Абдугафаров),
Молия вазирлиги (Насритдинходжаев)

34.

Банк хизматларининг сифати ва тезлигини ошириш учун янги рақамли маҳсулотларни жорий қилиш.

Халқаро стандартлар асосида синалган маҳсулотларни таклиф қилаётган етакчи IT компанияларни ички бозорга жалб қилиш.

Тижорат шартномалари

2020 йил якунига қадар

Тижорат банклари

35.

Потенциал таваккалчиликларни баҳолаш сифатини ошириш ва қарорлар қабул қилиш жараёнини оптималлаштириш мақсадида давлат иштирокидаги банкларда кредитлаш механизмларини такомиллаштириш.

Қуйидагилар орқали кредитлар ажратиш тўғрисида қарор қабул қилишнинг самарали механизмини жорий этиш:

юқори малакали андеррайтерлар гуруҳларини ташкил қилиш;

хизмат кўрсатиш жараёнларини оптималлаштириш ва модулли («бир хил») кредит маҳсулотларини жорий қилиш ҳамда уларнинг банк кредит портфелидаги улушини ошириш орқали тез ва кам харажатли чакана банк хизматлари турларини кенгайтириш;

банкларнинг скоринг тизимларини янада такомиллаштириш.

Тижорат банклари кузатув кенгашлари қарорлари

2020 йил якунига қадар

Тижорат банклари,

Молия вазирлиги (Насритдинходжаев)

36.

Қарздорларни идентификациялашнинг замонавий тизимларини жорий этган ҳолда кредитлаш жараёнларини автоматлаштириш.

Тижорат банкларига мижозларни идентификациялашни амалга ошириш учун Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Давлат персоналлаштириш марказининг биометрик маълумотлар базасидан фойдаланиш ҳуқуқини бериш.

Чора-тадбирлар комплекси

2020 йил декабрь

ДПМ (Тураходжаев)

ИИВ (Бобожонов), Марказий банк (Абдугафаров)

37.

Банкларнинг кўрсатилаётган хизматлари сифатини яхшилаш, операцион самарадорлигини ошириш, шунингдек уларнинг реал молиявий ҳолатини баҳолаш учун ишончли маълумотларни шакллантириш мақсадида биснес жараёнларни автоматлаштириш.

1. Банкларнинг ахборот тизимлари самарадорлигини, уларнинг мавжуд талабларга мувофиқлигини текшириш ва уларнинг замонавий маҳсулотларни жорий этиш салоҳиятини баҳолаш учун халқаро консалтинг компанияларини жалб қилиш.

2. Жалб қилинган халқаро консалтинг компаниялари билан биргаликда банкларнинг ахборот тизимларини модернизация қилиш бўйича комплекс чора-тадбирлар ишлаб чиқиш.

3. Ахборотларни «Big Data» асосида йиғиш, қайта ишлаш ва таҳлил қилиш бўйича автоматлаштирилган тизимни жорий этиш.

4. «RegTech» ва «SupТech» технологияларини татбиқ этиш орқали маъмурий ва операцион жараёнларни автоматлаштириш ва оптималлаштириш.

Консультант

ҳисоботи

«Йўл харитаси» лойиҳаси

Марказий банк бошқаруви қарори

2020 йил июнь

2020 йил декабрь

2020-2021 йиллар

2020-2021 йиллар

Молия вазирлиги (Насритдинходжаев),

Марказий банк (Захидов),

тижорат банклари

38.

Масофавий банк хизматлари кўрсатиш улушини ошириш мақсадида банкларнинг операцион фаолиятида ахборот технологиялари кенг қўлланилишини таъминлаш.

1. Хўжалик юритувчи субъектларининг тўлов хизматларидан туну кун фойдалана олишини таъминлаш мақсадида барча тижорат банкларини 24/7 режимида ишловчи банклараро лаҳзали тўловлар тизимига улаш.

2. Масофавий банк тўловлари ҳажмини 90 фоизгача ошириш.

Чора-тадбирлар комплекси

2020 йил май

2020 — 2022 йиллар

Марказий банк (Абдугафаров),

тижорат банклари

VI. Кадрлар тайёрлаш ва малакасини ошириш

39.

Марказий банк ходимларининг салоҳиятини ошириш.

1. Ҳар йили хорижий ўқув марказларида (Швейцария Миллий банки, Россия банки, Польша банки, Корея банки, Бирлашган Вена институти ва бошқаларнинг марказлари) Марказий банкнинг камида 150 нафар мутахассислари малакасини ошириш.

2. Етакчи университетлар ва ўқув марказларининг (Калифорния университети, Йель университети, Москва давлат халқаро алоқалар институти, Сбербанк корпоратив маркази) камида 15 та масофавий ўқитиш шакли дастурларини, шу жумладан онлайн курсларини жорий этиш.

3. Хорижий мамлакатларнинг (Грузия, Украина, Швейцария, Чехия, Арманистон, Россия, Жанубий Корея ва бошқалар) марказий банкларида камида 30 нафар мутахассисларнинг стажировкасини ташкиллаштириш.

4. Банк сектори мутахассисларининг малакасини ошириш мақсадида Марказий банкнинг корпоратив ўқув марказида хорижий экспертларни (ХВЖ, ЖБ, ЕТТБ, ОТБ, VISA ва Mastercard компаниялари, аудиторлик ва консалтинг компаниялари ва бошқаларнинг экспертлари) жалб қилган ҳолда камида 10 та (ҳар ой биттадан) тренинг ва семинарлар ташкил қилиш.

Ходимларни ўқитиш режаларини ишлаб чиқиш


Ходимларни ўқитиш режаларини ишлаб чиқиш

Икки томонлама келишув

Корпоратив ўқув маркази ўқув дастури

Ҳар йили


2020 йил давомида

2020 йил давомида

2020 йил июнь

Марказий банк (Захидов)

40.

Тижорат банклари ходимларининг салоҳиятини ошириш.

1. 2020 йилда тижорат банклари томонидан банклар фаолиятининг энг муҳим йўналишлари (лойиҳавий молиялаштириш, риск-менежмент, ахборот технологиялари ва бошқалар) бўйича 10 та (ҳар ой биттадан) корпоратив маҳорат дарслари (мастер-класс) ва тренинглар ташкил қилиш.

2. 2020 йилда Марказий банкнинг Корпоратив ўқув марказида хорижий ҳамкорлар билан ҳамкорликда тижорат банклари мутахассислари учун корпоратив бошқарувнинг халқаро тамойиллари, риск-менежмент, МҲХС ва бошқа йўналишларда 6 та ўқув семинарларини ташкил этиш.

3. Мунтазам равишда тижорат банкларининг камида 3-4 нафар ходимини хорижий ва маҳаллий ОТМнинг «Бизнесни бошқариш магистри» (MBA) дастурларида ўқитиш.

Корпоратив ўқув маркази ўқув дастури



Кадрларни тайёрлаш корпоратив дастурлари


Кадрларни тайёрлаш корпоратив дастурлари

2020 йил давомида


2020 йил давомида

Ҳар йили

Марказий банк (Захидов),
тижорат банклари

41.

Банк-молия академиясини (БМА) ривожлантириш.

1. Газпромбанк, РФ Сбербанки, МДУ қошидаги Стратегик тадқиқотлар марказининг ўқув марказлари ва бошқа шериклар билан ҳамкорликни йўлга қўйиш.

2. Йиллик камида 200 нафар талаба квотасига эга бўлган «Бизнесни бошқариш магистри» (MBA) дастурини жорий этиш.

3. «Банк иши» мутахассислиги бўйича бакалавр талабалар ўқитишни ташкиллаштириш (бакалаврлар улушини 2020 йилдаги 5 фоиздан
2024 йилга келиб 70 фоизгача босқичма-босқич ошириш).

4. Талаб энг юқори бўлган йўналишларда (риск-менежмент, корпоратив бошқарув, лойиҳавий таҳлил ва бошқалар) банк соҳаси кадрларининг малакасини ошириш учун 10 та профессионал дастурлар ишлаб чиқиш.

Ҳамкорлик тўғрисидаги келишувлар

Ўқув дастури

Ўқув дастури

Малака ошириш курслари

2020 йил май — декабрь

2022 йил

2020 йил сентябрь

2020 йил декабрь

Ўзмиллийбанк (Мирсоатов)

Изоҳ: тижорат банкларини хусусийлаштириш муддатларига трансформация чора-тадбирлари ва жараёнларини амалга оширилиши натижаларига кўра халқаро молия институтлари билан келишилган ҳолда тегишли ўзгартиришлар киритилиши мумкин.
Кейинги таҳрирга қаранг.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 12 майдаги ПФ-5992-сон Фармонига
3-ИЛОВА
2020 — 2025 йилларга мўлжалланган Ўзбекистон Республикасининг банк тизимини ислоҳ қилиш стратегиясини амалга ошириш бўйича мақсадли кўрсаткичлар

Т/р

Кўрсаткичлар номланиши

Жорий ҳолати

Мақсад:

2021 йилга

2023 йилга

2025 йилга

1.

Хусусий (давлат улуши иштирок этмаган) банклар активларининг банк сектори активлари умумий ҳажмидаги улуши

15 фоиз

17 — 20 фоиз

35 — 40 фоиз

60 фоиз

2.

Банкларнинг хусусий сектор олдидаги мажбуриятларининг мажбуриятлар умумий ҳажмидаги улуши

28 фоиз

30 — 40 фоиз

60 фоиз

70 фоиз

3.

Етарли тажриба, билим ва обрўга эга бўлган стратегик хорижий инвесторларни жалб қилиш

-

-

3

3

4.

Депозитларнинг банклар мажбуриятларига нисбати

41 фоиз

41 — 45 фоиз

45 — 50 фоиз

50 — 60 фоиз

5.

Нобанк кредит ташкилотлари активларининг кредит ташкилотлари активлари умумий ҳажмидаги улуши

0,35 фоиз

0,5 — 0,7 фоиз

1 — 1,5 фоиз

4 фоиз

6.

Хорижий валютадаги мажбуриятларнинг мажбуриятлар умумий ҳажмидаги улуши

58 фоиз

50 — 55 фоиз

45 — 50 фоиз

40 — 45 фоиз

7.

Банк активларининг ЯИМга нисбати

53 фоиз

53-54 фоиз

54-55 фоиз

55 фоиздан кўп

8.

Банк депозитларининг ЯИМга нисбати

18 фоиз

19 — 21 фоиз

22 — 24 фоиз

25 — 27 фоиз


(Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 13.05.2020 й., 06/20/5992/0581-сон; Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 18.10.2021 й., 06/21/6325/0972-сон; 30.12.2021 й., 06/21/42/1224-сон, 18.03.2022 й., 06/22/89/0227-сон; 10.06.2022 й., 06/22/152/0507-сон; 27.04.2023 й., 06/23/62/0232-сон; 07.07.2023 й., 06/23/108/0460-сон; 13.07.2023 й., 06/23/109/0469-сон; 25.05.2024 й., 06/24/80/0364-сон; 28.12.2024 й., 06/24/227/1089-сон; 22.04.2025 й., 06/25/70/0375-сон)