Баҳолаш Е Иловага мувофиқ ўтказилади. Қўшимчада, стандарт ва статистик усулларга мувофиқ хизмат қилиш муддати узайтириладиган вақтнинг ўртача даври ўлчаниши керак.

D.6 Тикланган (регенерацияланган) энергия

D.6.1 Атамани аниқлаш

Чиқиндилар сифатида ташланиши ўрнига, мувофиқ бошқариш жараёнлари қўлланилиб йиғилган энергия ёки материаллардан тикланган, энергия сарфланиб ишлаб чиқарилган маҳсулотнинг тавсифи.

Изоҳ — Ушбу контекстда маҳсулотнинг ўзи тикланган энергия бўлиши мумкин.

D.6.2 Чеклашлар

Тикланган энергия ишлатилиб, маҳсулот ишлаб чиқариш тўғрисидаги аризани бериш учун, фойдаланилаётган энергия D.6.3 га мувофиқ, қуйидаги чекланишлар ҳисобга олиниб, баҳоланиши керак.

а) чиқиндилардан энергияни тиклаш, чиқиндиларни йиғиш ва фойдали энергияга айланишини кўзда тутади. Буларга, турли саноат, маиший чиқиндилар, офис ва жамоат хизматчилигининг чиқиндиларини йиғиш ва айлантириш киради.

б) тикланган энергияни ишлатиш тўғрисида ариза бериш учун, аризачи ушбу фаолиятни атроф муҳитга кўрсатадиган салбий таъсирини бошқариш ва назорат қилинишини таъминлаши керак;

в) энергияни тиклаш учун ишлатилган чиқиндиларнинг тури ва миқдори кўрсатилиши керак.

D.6.3 Баҳолаш усули

Баҳолаш Е Иловага мувофиқ ўтказилади. Бундан ташқари, тикланган энергияни баҳолаш қуйидагича ҳисобланади:

а) аризалар фақатгина R — Е > 0 бўлганда берилади;

б) нетто энергиясини тикланиши тўғрисидаги ариза қуйидаги усулда ифодаланади:

бунда R	- тикланиш жараёни натижасида олинадиган энергия миқдори, — МДж;
E —	энергияни тиклаш ёки энергия ажратишда ишлатиладиган бирламчи манбадан олинган энергия миқдори, МДж;
Р —	Маҳсулотни ишлаб чиқариш жараёнида бирламчи манбадан олинган энергия миқдори, МДж.

D.7 Қайта даврланадиган

D.7.1 Атамани аниқлаш

Мавжуд жараён ва дастурлар ёрдамида чиқиндиларга ажратиб ташланмайдиган, балки хом-ашё материаллари ёки маҳсулот сифатида фойдаланишга қайтариладиган ва қайта ишланадиган маҳсулотни ўраб жойлаш ёки компонентнинг тавсифи.

Изоҳ — Материалларни қайта даврлаш — маҳсулотни чиқиндиларга қўшилишини олдини олувчи йўллардан бири. Аниқ йўлни танлаш шароитларга боғлиқ, бунда ҳудудий даражадаги турли таъсирларни ҳисобга олиш зарур.

D.7.2 Чеклашлар.

Маҳсулотни қайта даврлаш мақсадидаги йиғиш ёки ажратиш мосламаси сотиб олувчилар, потенциал сотиб олувчилар ва ушбу маҳсулот сотиладиган ҳудуддаги маҳсулот фойдаланувчилари учун эришиб бўлмайдиган бўлса, у ҳолда қуйидагиларни эътиборга олиш керак:

а) қайта даврланиши тўғрисидаги аризани шартланиши;

б) шартланган аризада йиғиш мосламасининг чекланган, етишиб бўлишлиги кўрсатилиши керак;

в) «Агарда мослама бўлса, қайта даврланадиган» каби умумий чеклашлар, йиғиш мосламасининг чекланган, етишиб бўлишлиги кўрсатилмаганлиги сабабли ҳаққоний эмасдир.

D.7.3 Белгидан фойдаланиш

D.7.3.1 Қайта даврлаш тўғрисидаги аризада мувофиқ белгини ишлатиш мумкин.

D.7.3.2 Тушунтириш ифодасини ишлатиш мумкин.

D.7.3.3 Тушунтириш ифодаси материал идентификациясини ўз ичига олиши мумкин.

D.7.4 Баҳолаш усули

Баҳолаш Е иловага мувофиқ ўтказилади. Маълумот қуйидагилардан иборат бўлиши керак:

а) йиғиш, навларга ажратиш, материалларни манбадан қайта даврлаш мосламаларига транспортда ташиш учун етказиб беришлар, сотиб олувчилар, потенциал сотиб олувчилар ва тизим маҳсулотидан фойдаланувчилари учун ҳаммабоплиги;

б) мосламанинг йиғилган материалларни қабул қилиш учун қайта даврлашга тайёрлиги;

в) ариза берилган маҳсулот йиғилади ва қайта даврланади.

D.8 Таркибни қайта даврлаш

D.8.1 Атамани аниқлаш.

D.8.1.1 Таркибни қайта даврлаш ва у билан боғлиқ атамалар қуйидаги тарзда талқин қилинади:

а) таркибни қайта даврлаш: Маҳсулот ёки ўраб жойлашдаги қайта даврланадиган материалнинг масса улуши.

Қайта даврланадиган таркиб сифатида, қуйида келтирилгандек аниқланадиган, истеъмолгача бўлган материаллар ёки истеъмолдан кейинги материаллар кўриб чиқилиши керак.

1) истеъмолгача бўлган материал: Ишлаб чиқариш жараёнида олинадиган чиқиндиларга қўшилмайдиган материал (етказиб бериш ҳолатида) бунда, материални қайта ишлатилиши истисно этилади, масалан, такрорий қайта ишлаш, ўша жараённи ўзида утилизация қилиниши мумкин бўлган, жараёнларда юзага келадиган қиринди.

2) истеъмолдан кейинги материал: Мўлжалланиши бўйича бошқа ишлатилмайдиган, маиший ёки савдо, саноат ёки муассасага оид асбоб-ускуналардан олинадиган материал. Бу ерга тақсимлаш жараёнидан қайтган материаллар ҳам киради.

б) қайта даврланадиган материал: Ишлаб чиқариш жараёнида тикланган ва (утилизация қилинган) материалдан такрорий равишда қайта ишланган ва маҳсулот таркибига киритиш учун компонент ёки якуний маҳсулотга айлантирилган материал.

в) тикланган (утилизация қилинган) материал: Чиқинди бўлиши ёки энергия олиш учун ишлатилиши мумкин бўлган материал, лекин бунинг ўрнига у йиғилади ва янги хом-ашё материалининг ўрнига кириш материали сифатида, қайта даврлаш ёки ишлаб чиқариш жараёни материали сифатида тикланади.

Изоҳ

1 Материалларни қайта даврлаш тизимини ифодаловчи диаграмма G иловада келтирилган.

2 Ушбу стандартдаги «тикланган материал» ва «утилизация қилинган материал» ифодалари синоним сифатида талқин этилади, бироқ қатор давлатларда бу икки ифоданинг бири маъқулроқ бўлиши мумкин.

D.8.1.2 Материалларни қайта даврлаш — материални чиқиндиларга қўшилишини олдини олиш йўлларидан биридир. Аниқ йўлни танлаш шароитга боғлиқ, бунда ҳудудий равишда таъсир этишни ва қайта даврланадиган таркибнинг ошган фоизи атроф муҳитга кам даражада таъсир этмаслигини ҳисобга олиш зарур. Шу сабабли қайта даврлаш тўғрисидаги аризани эҳтиёткорлик билан ишлатиш керак.

D.8.2 Чеклашлар

D.8.2.1 Қайта даврланадиган таркиб тўғрисидаги аризада қайта даврлашда олинадиган материалнинг фоизини кўрсатиш керак.

D.8.2.2 Маҳсулот ва ўраб жойлашлар учун қайта даврланадиган таркибнинг фоизларини алоҳида кўрсатиш керак.

D.8.3 Белгидан фойдаланиш.

D.8.3.1 Қайта даврланадиган таркиб тўғрисидаги аризада белгидан фойдаланиш мумкин.

D.8.3.2 Қайта даврланадиган таркиб тўғрисидаги аризада, қийматлари «X %» фоизларда кўрсатилган Мебиус тасмаси белгисидан фойдаланилади, бунда X— 7.8.4 бандга мувофиқ яхлит сон сифатида ифодаланган қайта даврланадиган таркибнинг масса улуши. Фоизлардаги қиймат Мебиус тасмаси ичига ёки бевосита унинг ёнига жойлаштирилиши керак. Жойлаштириш вариантларининг мисоллари 2-расмда келтирилган. «X %» қиймат кўрсатилган Мебиус тасмасини қайта даврланадиган таркиб тўғрисидаги ариза сифатида тан оладилар.

D.8.3.3 Агарда қайта даврланадиган таркибнинг масса улуши ўзгарувчан бўлса, бу «Х % дан кам эмас» ёки «Х % дан юқори» ифодаси билан тасирланиши мумкин.

D.8.3.4 Тушунтириш ифодасини ишлатиш мажбурий эмас (5.6).

D.8.3.5 Фойдаланилаётган белгига материал идентификацияси илова қилиниши мумкин.

D.8.4 Баҳолаш усули

D.8.4.1 Баҳолаш Е иловага мувофиқ бажарилади. Бундан ташқари, қайта даврланадиган таркибнинг масса улуши, қуйида кўрсатилгандек аниқланадиган, фоизлардаги қиймат кўринишида ифодаланади. Маҳсулотдаги ва ўраб жойлашдаги қайта даврланадиган таркибни бевосита ўлчаш учун яроқли усуллар бўлмаганлиги сабабли, қайта даврлаш жараёнида олинадиган йўқотишлар ва бошқа оғишлар ҳисобга олиниб, материал массасидан фойдаланилади.

бунда X	қайта дав- қайта даврланадиган таркиб, %;
А —	қайта даврлашда олинадиган материалнинг массаси, кг;
Р —	маҳсулот массаси, кг.

Изоҳ — Қайта даврланадиган таркибни ҳисоблаш бўйича тушунтириш G иловада келтирилган .

D.8.4.2 Қайта даврланадиган материалларнинг манбаси ва миқдори харид ҳужжатлар ва бошқа мавжуд маълумотлардан фойдаланиб, текширилади.

D.9 Энергия истеъмолини камайиши

D.9.1 Атамани аниқлаш.

Маҳсулотни мўлжалланиши бўйича фойдаланишида сарфланадиган энергия миқдорини, худди шундай вазифаларни бажарувчи бошқа маҳсулотни ишлатишда сарфланадиган энергия миқдори билан таққослашда камайиши.

Изоҳ — Энергия истеъмолини қисқариши қуйидаги усулда ифодаланади:

«энергия самараси», «энергия тежовчи» ёки «энергия сақловчи».

D.9.2 Чеклашлар.

D.9.2.1 Энергия истеъмолини камайтиришга тааллуқли барча аризалар шартланган бўлиши керак. Камайтирилган энергия истеъмолини қиёсловчи турдаги аризадир.

D.9.2.2 Камайтирилган энергия истеъмоли тўғрисидаги ариза, маҳсулотдан фойдаланишда ёки хизматларни бажаришда энергия сарфини камайишига асосланган бўлиши керак. Улар маҳсулотни ишлаб чиқариш жараёнида энергия сарфланишини камайишини ҳисобга олмаслиги керак.

D.9.3 Баҳолаш усули.

Баҳолаш Е иловага мувофиқ ўтказилади. Бундан ташқари, камайтирилган энергия, маҳсулотнинг ҳар бир тури учун ишлаб чиқилган стандарт ва усулларга асосан ўлчанади, ўртача қиймати эса статистик усулда ҳисобланади.

D.10 Ресурс истеъмолини пасайтириш

D.10.1 Атамани аниқлаш.

Маҳсулотни, ўраб жойлашни ёки уларнинг аниқ компонентларини ишлаб чиқариш ёки тақсимлашда ишлатиладиган материал, энергия ёки сув миқдорини камайиши.

Изоҳ — Маҳсулотнинг ҳаётий даврининг ишлатиш босқичида ресурслардан, жумладан энергия ёки сувдан фойдаланишни камайтириш тўғрисида ариза D.9 ва D.11 бандлар бўйича кўриб чиқилади.

D.10.2 Чеклашлар.

D.10.2.1 Ресурс деганда хом-ашё материалларга қўшимча равишда сув ва энергия кўзда тутилади.

D.10.2.2 Ресурслардан фойдаланишни камайтириш тўғрисидаги ариза шартланган бўлиши керак.

D.10.2.3 Маҳсулот ва ўраб жойлашлар учун ресурслардан фойдаланишни камайтириш тўғрисидаги ариза алоҳида бўлиши керак.

D.10.2.4 Ресурслардан фойдаланишни камайтириш тўғрисидаги ариза фоизларда кўрсатилиши керак. «Ресурслардан фойдаланишни камайтириш» тўғрисидаги ариза қиёсий турга мансуб бўлганлиги сабабли, Е.1 талабларини бажариш керак.

D.10.2.5 Ресурслардан фойдаланишни камайтириш тўғрисидаги аризада ресурс тури тушунтириш ифодаланишида кўрсатилган бўлиши керак.

D.10.2.6 Агарда эълон қилинган бир ресурс истеъмолини камайиши, бошқа бир ресурсни истеъмолини кўпайишига олиб келса, у ҳолда тушунтириш ифодасида фойдаланилиши кўпаядиган ресурс ва унинг ўсиш қиймати фоизларда кўрсатилиши керак.

D.10.2.7 Агарда ресурс истеъмолининг камайиши бошланғич даврда 12 ойни ташкил этса, ариза маҳсулотни лойиҳалаш ёки тақсимлаш ёки ишлаб чиқариш жараёни асосидаги ресурс истеъмолини камайишини баҳолаш ҳисоб-китобига асосланиши мумкин.

D.10.2.8 Ресурс истеъмолини ўлчаш, ҳар бир ресурс учун ифодаланиши керак.

D.10.3 Баҳолаш усули.

Баҳолаш Е иловага мувофиқ ўтказилади. Бундан ташқари 7.10.2.7 да тақдим этилган ҳолатдан ташқари, маҳсулот бирлигига сарфланган ресурс 12 ой давридаги брутто чиқиш ресурсларини худди шу даврнинг ялпи маҳсулотига бўлиш орқали олинади. Ресурс истеъмолини ҳисобланган камайиши U, %, формулага асосан ҳисобланади

бунда I	- маҳсулот бирлигига сарфланган ресурс миқдори сифатида ифодаланган ресурснинг дастлабки истеъмоли;
N —	маҳсулот бирлигига сарфланган ресурс миқдори сифатида ифодаланган ресурснинг янги истеъмоли.

D.11 Сув истеъмолини пасайтириш

D.11.1 Атамани аниқлаш

Ўхшаш мўлжалланишдаги бошқа маҳсулот томонидан сарфланадиган сув миқдори билан солиштирганда, мўлжалланиши бўйича маҳсулотни ишлатиш билан боғлиқ сув истеъмолининг камайиши.

Изоҳ — Сув истеъмолининг пасайиши қуйидагича ифодаланади: «сувсамараси», «сув сақловчан» ёки «сувтежайдиган».

D.11.2 Чеклашлар

D.11.2.1 Сув истеъмолини пасайтириш ёки ундан самарали фойдаланишни ошириш тўғрисидаги барча аризалар шартланган бўлиши керак. «Сув истеъмолининг пасайиши» қиёсий турдаги ариза бўлганлиги сабабли, Е.1 талаблари бажарилиши керак.

D.11.2.2 Кам сув истеъмоли тўғрисидаги ариза, маҳсулот ишлаб чиқариш жараёнида маҳсулотдан сув сарфини қисқартирмасдан фойдаланишда, сув сарфларини камайтиришга асосланган бўлиши керак.

D.11.3 Баҳолаш усули

Баҳолаш Е иловага мувофиқ ўтказилади. Бундан ташқари, камайтирилган сув истеъмоли маҳсулотнинг ҳар бир тури учун ишлаб чиқилган стандарт ва усулларга асосан ўлчаниши керак, ўртача қиймати эса статистик усулда ҳисобланади.

D.12 Кўп маротаба ишлатиладиган ва кўп маротаба тўлдириладиган маҳсулот (ўраб жойлаш)

D.12.1 Атамани аниқлаш

D.12.1.1 Кўп маротаба ишлатиладиган маҳсулот (ўраб жойлаш)

Ҳаётий даври давомида маълум бир айланишлар, ротациялар сонини бажарадиган ва нима мақсадлар учун яратилган бўлса, ўша мақсадларда ишлатилган маҳсулот ёки ўраб жойлашнинг тавсифи.

D.12.1.2 Кўп маротаба тўлдириладиган маҳсулот (ўраб жойлаш)

Бирламчи кўринишида ва қўшимча ишлашсиз, махсус талабларни бажаришдан ташқари (тозалаш ва ювиш), битта ва ўхшаш маҳсулот билан тўлдириш мумкин бўлган маҳсулот ёки ўраб жойлашнинг тавсифи.

D.12.2 Чеклашлар

D.12.2.1 На маҳсулот ва на ўраб жойлаш, кўп маротаба ишлатиладиган ёки кўп маротаба тўлдириладиган ҳисобланмайди, агарда уларнинг тўғридан тўғри мўлжалланиши учун кўп маротаба ишлатилмаса ва кўп маротаба тўлдирилмаса.

D.12.2.2 Маҳсулот ёки ўраб жойлашнинг кўп маротаба ишлатиладиган ва кўп маротаба тўлдириладиганлиги тўғрисидаги ариза қуйидаги ҳолатларда берилиши мумкин:

а) фойдаланилган маҳсулот ёки ўраб жойлаш ва уларнинг кўп маротаба ишлатилиши ва тўлдирилишини йиғиш дастури мавжуд бўлса;

б) сотиб олувчига маҳсулот ёки ўраб жойлашни қайта ишлатиш имконини берувчи мослама ва буюм мавжуд бўлса.

D.12.2.3 Агарда фойдаланилган маҳсулот ёки ўраб жойлашларни йиғиш дастури ёки кўп маротаба ишлатишлар ва тўлдиришлар учун мослама оддий равишда, ушбу маҳсулот ёки ўраб жойлашлар сотиладиган жойдаги сотиб олувчилар, потенциал сотиб олувчилар ва ҳудуддаги маҳсулотдан фойдаланувчиларнинг кўпчилик қисмига етарли бўлмаса, ушбу ҳолда қуйидагиларни ҳисобга олиш керак:

а) кўп маротаба ишлатишлар ва тўлдиришлар тўғрисида ариза;

б) аризада, йиғиш дастури ёки керакли мосламаларнинг чекланган миқдори тўғрисида ҳақиқатда айтиб ўтилиши керак;

в) умумий характердаги чеклашлар, масалан йиғиш дастурининг чекланган характерини ифодаламайдиган, ҳаққоний бўлмаган кўп маротаба фойдаланиш/тўлдиришлар.

D.12.3 Баҳолаш усули

Баҳолаш Е иловага мувофиқ ўтказилади. Бундан ташқари маълумотларда қуйидаги ахборотлар бўлиши керак:

а) ариза берилган маҳсулот, ҳақиқатдан ҳам кўп маротаба ишлатилади ва тўлдирилади;

б) аризада кўрсатилган, маҳсулотни кўп маротаба ишлатиш ва тўлдириш мосламасининг ҳаммабоплиги;

в) маҳсулотни кўп маротаба ишлатиш ва тўлдириш мосламасининг сотиб олувчилар, потенциал сотиб олувчилар ва маҳсулотдан фойдаланувчиларнинг кўпчилик қисмига етарлилиги.

D.13 Чиқиндилар сонини камайтириш

D.13.1 Атамани аниқлаш

Маҳсулот, жараён ва ўраб жойлашнинг ўзгариши натижасида чиқиндига айланадиган материал сонини (массасини) пасайиши.

Изоҳ — Чиқиндилар, ишлаб чиқариш жараёнлари ёки тозалаш жараёнларида юзага келадиган қаттиқ чиқиндилардан таркиб топиши мумкин.

D.13.2 Чеклашлар

D.13.2.1 Чиқиндилар сонини камайтириш тўғрисидаги барча аризалар шартли бўлиши керак. Агарда чиқиндилар сонини камайтириш тўғрисидаги ариза қиёсий турда бўлса, Е.1 талабларини бажариш керак бўлади.

D.13.2.2 Маҳсулотлар ёки ўраб жойлашлар, чиқиндилари сонини камайиши, маҳсулотни ишлаб чиқариш, тақсимлаш, фойдаланиш ва истеъмолдан чиқариш босқичларида юзага келадиган чиқиндиларни қисқаришини ўз ичига олиши мумкин.

13.2.3 Чиқиндилар сонини камайиши тўғрисидаги ариза, нафақат сувдаги қаттиқ чиқиндилар таркибини, балки тозалаш жараёнида чиқиндилар массасини камайишини ўз ичига олиши керак.

D.13.2.4 Жараёнларда чиқиндилар сонини камайишини ҳисоблашда, жараёнларда юзага келадиган ва ушбу жараёнларда қайта ишлатилиши мумкин бўлган қайта ишланган материаллар, қайта силлиқланган материаллар ва қиринди каби ушбу материалларни қайта ишланишини ҳисобга олмайдилар.

D.13.2.5 Конструктив мақсадларида ишлатишни мўлжаллаган, лекин чиқиндиларга ташламайдиган, чиқиндиларни бошқа фойдаланувчиларга берадиган, уларнинг ишлаб чиқарувчилари чиқиндилар сонини камайтириш тўғрисида ариза беришлари мумкин.

D.13.3 Баҳолаш усули

Баҳолаш Е иловага мувофиқ ўтказилади. Бундан ташқари, камайтирилган чиқиндилар миқдори материалларнинг балансига асосан, шунингдек чиқинди миқдорининг ҳақиқий қийматини ўлчаш асосида ҳисобланиши мумкин.

Е ИЛОВА
(мажбурий)

Аризаларни баҳолаш ва текшириш

Е.1 Қиёсий аризаларни баҳолаш

Е.1.1 Қиёсий аризалар қуйида келтирилган омилларнинг бири ёки бир нечтасига асосан баҳоланиши керак:

а) ташкилот томонидан олдин фойдаланилган, ўз жараёни;

б) ташкилот томонидан олдин ишлаб чиқарилган ўз маҳсулоти;

в) бошқа ташкилотнинг жараёнлари;

г) бошқа ташкилотнинг маҳсулотлари.

Қиёслаш фақатгина қуйидагилар бўйича ишлатилиб, амалга оширилиши мумкин:

нашр этилган стандарт ёки Е.2 синовларнинг тан олинган усуллари;

қиёсланадиган маҳсулот, бу яқиндагина бозорнинг ўша секторида фаолият юритаётган ёки фаолият юритган, битта ўхшаш етказиб берувчи томонидан келтирилган, ўхшаш вазифаларни бажарувчилар орасидаги боғлиқлик.

Е.1.2 Маҳсулотнинг ҳаётий даврининг экологик жиҳатларини ўз ичига олган қиёсий аризалар қуйидагича бўлиши керак:

а) бир хил ўлчаш бирликлари ишлатилишига мўлжалланган;

б) битта функционал бирликка асосланган;

в) битта вақт даврига мўлжалланган, одатда 12 ойга.

Е.1.3 Қиёсий аризалар қуйидаги маълумотларга асосланиши мумкин:

а) фоизларда қийматларни абсолют фарқи аниқланади, мисол учун, таркибни қайта даврланиши 10 дан 15 % га ўсади, абсолют фарқ 15 % -10 % = 5 % ни ташкил этади, бу ҳолда қайта даврланадиган таркибнинг 5 % қўшимча ўсиши тўғрисидаги хабардор қилиши мумкин; бироқ 50% га ўсиш, агарда аниқ бўлса ҳам, чалкашликларга олиб келиши мумкин;

б) абсолют қийматларнинг нисбий фарқи аниқланади, масалан, маҳсулотни хизмат қилиш муддатини 10 дан 15 ойгача узайтиришга олиб келган яхшиланиш учун нисбий фарқ қуйидагиларни ташкил этади;

Бу ҳолда хизмат қилиш муддатини 50% га узайтириш тўғрисида ариза берилиши мумкин. Агарда қийматлардан бири нулга тенг бўлса, абсолют фарқни ишлатиш керак.

Е.1.4 Абсолют қийматни нисбий қиймат билан чалкаштиришни катта хавфи бўлганлиги сабабли, аризада уни нисбий эмас, балки абсолют фарқлиги аниқ кўрсатилиши керак.

Е.1.5 Маҳсулот ва унинг ўраб жойлашига тааллуқли яхшиланишлар ажратилиши керак.

Е.2 Усулларни танлаш

Аризани баҳолаш ва текшириш усуллари афзал кўриш тартибида жойлаштирилиши мумкин: халқаро стандартлар, халқаро даражада тан олинган стандартлар (ҳудудий ёки миллий стандартлар), саноат ва савдода қўлланиладиган усуллар. Агарда тайёр усуллар бўлмаса, ариза берувчи Е илованинг талабларига мос келувчи ва худди шундай таҳлиллар учун очиқ бўлган усулларни ишлаб чиқиши мумкин.

Е.3 Маълумотлардан фойдаланиш ҳуқуқи

Е.3.1 Агарда текширув махфий иш маълумотларига тегилмасдан ўтказилса, экологик аризани текшириладиган деб ҳисоблаш зарур. Агарда аризаларни фақатгина махфий иш маълумотларидан фойдаланиш орқали текшириш керак бўлса, ариза беришга йўл қўйилмайди.

Е.3.2 Ариза берувчи жамоатчиликка, экологик аризани текшириш учун керакли маълумотни эркин равишда тақдим этиши мумкин. Акс ҳолда эса, аризани текширишга манфаатдор шахсга, қулай вақтда ва қулай жойда текширувлар учун керакли маълумот, мувофиқ нархларда (маъмурий сарфларни қопловчи) талаб бўйича тақдим этилиши мумкин.

Е.3.3 Ҳужжатлаштирилиши ва сақланиши керак бўлган минимал маълумот қуйидагилардан иборат бўлиши керак:

а) фойдаланилаётган стандарт ёки методни идентификацияси;

б) агарда аризани якуний маҳсулотни синаш билан текшириш имкони бўлмаса, ҳужжатли маълумотлар:

в) агарда аризани текшириш учун керак бўлса, синов натижалари;

г) агарда синовлар мустақил учинчи тараф томонидан ўтказилса, мустақил тарафларнинг номи ва манзили;

д) ишлатилаётган усулнинг аниқ ифодаси, ушбу маҳсулот синовларининг натижалари ва агарда ариза берувчи бошқа маҳсулот билан қиёслашни қўшса, турли бажарилган фаразлар.

е) ариза берувчи томонидан ўтказилган баҳолаш, маҳсулот бозорда бўлиши даврида ва маҳсулотни хизмат қилиш муддати ҳисобга олиниб, бир мунча вақтга экологик ариза аниқлигини сақланувчанлигини кафолатлайди.

F ИЛОВА
(мажбурий)

Объектнинг экологик хавфсизлик мезонларини танлаш матрицаси

Маҳсулот ҳаётий даврининг босқичлари	Атроф муҳитга таъсир этиш кўрсаткичлари
	Энергия ташувчилар	Материаллар ва ресурслар	Ажралишлар/ташлашлар			Бошқа чиқиндилар, таъсирлар
	Тикланадиган/тикланмайдиган	Тикланадиган/тикланмайдиган	сув	ҳаво	тупроқ	Бошқа чиқиндилар, таъсирлар
1	2	3	4	5	6	7
Ресурсларни қазиб олиш	*	*			*	*
Транспортда ташиш	*			*
Ишлаб чиқариш	*	*	*	*	*	*
Синаш	*	*				*
Етказиб бериш	*
Транспортда ташиш	*	*		*		*
Фойдаланиш (ишлатиш)	*	*	*	*	*	*
Утилизация қилиш	*		*	*	*

* атроф-муҳитга таъсир этиш кўрсаткичи ва маҳсулот ҳаётий даври босқичлари орасидаги ўзаро алоқанинг мавжудлиги

G ИЛОВА
(маълумот учун)

Қайта даврлаш тизимини тақдим этишнинг соддалаштирилган чизмаси

Х % = (A/Р) х 100 маҳсулот таркибидаги қайта даврланадиганнинг улуши

Баъзи тикланган (утилизации қилинган) материаллар, алоҳида операциясиз қайта даврлаш жараёнини ўз ичига олган, тизимда «қайта даврланиш» деб номланувчи ишлаб чиқариш жараёнига тезда юборилиши мумкин. Шундан сўнг, ишлаб чиқариш жараёнида, эҳтимол, йўл йўлакай ишлаб чиқариладиган маҳсулот ва чиқиндилар учраши мумкин. Йўл йўлакай ишлаб чиқарилган маҳсулот ва чиқиндиларни, қайта даврланадиганнинг улушни ҳисоблаш формуласида ишлатадиган, қайта даврланадиган материалнинг массасини аниқлашда ҳисобга олиш керак.

Изоҳ — Ушбу схема қайта даврлаш тизимини соддалаштирилган намунаси бўлиб, маҳсулотдаги қайта даврланадиган таркибнинг улушни ҳисоблашни аниқлаштириш учун хизмат қилади. Янада мураккаб намуналар ИСО/ТО 14049 да келтирилган.