А | Б | В | Г | Д | Е | Ё | Ж | З | И | К | Л | М | Н | О | П | Р | С | Т | У | Ф | Х | Ц | Ч | Ш | Щ | Ы | Э | Ю | Я | Ў | Қ | Ғ | Ҳ | #
A | B | C | D | E | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | P | Q | R | S | T | U | V | W | X | Y | Z | #

(Палау республикаси) - Тинч океаннинг ғарбий қисмидаги Каролина ороллари гуруҳида жойлашган давлат . Илгари БМТ васийлигида АҚШ бошқарувида бўлган. АҚШ билан «эркин уюшган давлат» ташкил этиш тўғрисида етти марта ўтказилган плебисцит муваффақиятсиз тугагач, 1993 йил 9 ноябрдаги 8 - пл...


(Панама республикаси) - Марказий Америкадаги давлат. Мустақиллиги 1903 йил 3 ноябрь куни эълон қилинган (1821 йилдан 1903 йилгача Колумбия таркибида бўлган). 1903 йилда АҚШ билан тузилган шартномага биноан Панама ҳудудининг бир қисми - Панама канали зонаси АҚШга муддатсиз фойдаланиш у...


Янги Гвинея - Австралиянинг шимолидаги давлат. Германия ва Буюк Британиянинг собиқ мулки, сўнг Миллатлар иттифоқи ва БМТ мандати остидаги Австралия бошқарувидаги ҳудуд. 1975 йил 16 сентябрдан мустақил давлат. Буюк Британия бошчилигидаги Ҳамдўстлик аъзоси. Пойтахти - Порт-Морсби шаҳри....


(Парагвай республикаси) - Жанубий Американинг марказий қисмида жойлашган давлат. Мустақиллиги 1814 йил майда эълон қилинган. Пойтахти - Асунсъон.

Маъмурий жиҳатдан 19 департамент ва пойтахт округига бўлинади. Амалдаги Конституция Миллий конституциявий Ассамблея томон...


давлатнинг давлат ҳокимияти органларидан биридир. Парламент - вакиллик муассасаси бўлиб, унинг депутатлари халқ томонидан сайланади ва Парламентда унинг манфаатлари ҳимоя қилинади. Парламент қонунчилик ҳокимиятини амалга оширади, яъни давлатнинг қонунларини қабул қилишда мутлоқ ҳуқуққ...


парламент депутатлари тузадиган бирлашмаларнинг умумлашма номи (яна қаранг - депутатлик гуруҳи).

...

сиёсий партия ёки бошқа парламент депутатларига номзодлар кўтариш ҳуқуқи бор ташкилотларнинг парламентда кўпчилик ўрнини олиш. Парламент кўпчилиги агар партия ва бошқа депутатнинг номзод кўрсатган ташкилотлар депутатлик мандатларининг 50 % дан ортиғига эга бўлса, мутлақ, агар партия ё...


одатда, парламентда бошқа партия, ҳаракатларга қараганда кўпроқ депутатлик ўрнини олган

(аммо барча депутатлар сонини ярмидан кўпи бўлмаган қисмини олган, шу сабабли бир партияси ҳукумат туза олмайдиган) партиянинг коалицион ҳукумат тузиш ва парламентнинг қўллаб-қув...


парламентнинг (парламент палатасининг) ўз депутатлари орасидан тузадиган доимий, ёки муваққат органи (яна қаранг: ЎзР Олий Мажлисининг Сенати ва қонунчилик палатаси қўмиталари ва комиссиялари).

...

1) Парламентар республикада депутатлар ёки депутатлик бирлашмаларининг йиғиндиси бўлиб, у парламентда (парламент палатасида) кўпчиликни ташкил этмайдиган ва шу сабабли ҳукуматни тузишга бевосита таъсир қилаоладиган, парламент аъзоларини ўз ичига олади, ҳукумат таркибини кўпчиликка эга...


парламентнинг таркибий бўлинмаси.

Палаталар ( одатда улар иккита бўлади) ўртасидаги муносабатлар тенг ҳуқуқлилик ва депутатлар (аъзолар) сонининг тенглиги принципи асосида ёки юқори ва қуйи палаталар принципи асосида қурилади. Юқори ва қуйи палаталар принципи қабул э...


парламентнинг назорат фаолиятини амалга оширишнинг бир кўриниши. П.т. давлат ижроия ва бошқарув органларининг сиёсий хатоларига баҳо бериш мақсадида фаолият кўрсатади. П.т. ни парламент комиссиялари олиб борадилар ва улар белгиланган муҳлатларда фаолият кўрсатадилар (қаранг: депутатли...


парламентдаги депутатлар бирлашмаларининг турларидан бири (бошқа бир тури - депутатлар гуруҳи). П.ф. - бир партия, ҳаракатга мансуб депутатлар бирлашмаси. Улар пропорционал сайлов тизимига асосан партия (ҳаракат) рўйхатига кўра сайланган ёки ҳудудий сайлов округлари бўйича партия (ҳар...


Парламент аъзолари, давлат ва жамоат арбоблари, экспертларни маълум бир қонун лойиҳалари бўйича эшитиш фаолиятидир. Парламент ёки парламент палаталари (кўпинча алоҳида-алоҳида) ўтказадиган бирон-бир давлатнинг жамоат муаммосини ошкора муҳокамаси, парламент, палатага тегишли қонун лойи...


парламент (палата) ўз депутатлари орасидан тузадиган, одатда, доимий, баъзан муваққат орган. У қонун лойиҳаларини дастлабки тарзда кўриб чиқиш ва уларни парламент (палата)даги муҳокамага тайёрлаш, парламент назорати вазифаси бажарилишига кўмаклашиш, парламент тингловлари ва шу кабилар...


бошқарувнинг республика шаклига эга бўлган давлат тури (президент республикасига ҳам қаранг).

Кўпинча парламент ва президент республикалари хусусиятлари бирга қўшган аралаш шакллар мавжуд бўлади.

Парламентар республиканинг ўзига хос хусусияти шуки, ...


давлат фаолиятини ташкил этиш хусусиятларидан бири бўлиб, аҳоли томонидан сайланадиган ва доимий ишлайдиган парламентнинг мавжудлигини, унинг обрў эътибори ва давлат ишларига, жамиятнинг сиёсий турмушига таъсирини, шунингдек ўзига хос иш шакллари ҳамда парламент аъзолари билан сайловч...


давлатнинг олий вакиллик ва қонун чиқарувчи органида муҳокама қилинадиган ва ҳал қилинадиган масалалар юзасидан депутатлар хоҳиш-иродасини аниқлаш усули.

Очиқ овоз беришда (қўл кўтарганда, ўрнидан турганда, номма-ном овозга беришда ва ҳ.к.) ҳар бир депутатнинг қандай...


Мамлакат парламентида сайловлар натижасида сиёсий партия ёки сиёсий партиялар келишуви натижасида шакллантирилган гуруҳ бўлиб, у миқдор жиҳатдан нисбатан кўпчиликни ташкил этади.

Айрим давлатларда парламент сайловлари натижасида кўпчилик жойни (мандатни) эгаллаган па...


шахснинг қайси давлат фуқароси эканини билдирувчи асосий ҳужжат. ЎзР да паспорт шахснинг ЎзР ҳудудида ва чет элларда Ўзбекистон фуқароси эканлигини тасдиқловчи асосий ҳужжат. Паспорт олгунга қадар эса туғилганлик тўғрисидаги гувоҳнома ёки шахснинг фуқаролигига доир маълумотлар бўлган ...


фуқароларнинг ваколатли орган депутатлигига ёки сайлаб қуйиладиган давлат лавозимига, ёхуд маҳаллий ўзини ўзи бошқариш тизимидаги лавозимга сайланиш ҳуқуқи. П.с.ҳ. конституциявий ҳуқуқ фанинигина тушунчаси бўлиб қолмай, балки қонунчилик тушунчаси ҳамдир.

Сайланишни ...


(Перу республикаси) - Жанубий Американинг ғарбий қисмида жойлашган давлат. 1821 йил 28 июлдан мустақил. Маъмурий жиҳатдан 12 минтақа ва 1 вилоятга бўлинади. Ҳозир амалда бўлган конституция 1993 йил 31 октябрдаги референдумда маъқулланган, 1993 йил 29 декабрда кучга кирган. Конституция...


фуқароларнинг давлат ваколатли органига ёки маҳаллий ўзини ўзи бошқариш органига жамоа бўлиб мурожаат қилиш шакли бўлиб, унда муайян норматив ҳужжатни ёки қарорни қабул қилиш (одатда, ҳужжат лойиҳаси илова қилинади) ёхуд орган мажлисида тегишли масалани кўриб чиқиш таклиф қилинади. Пе...


конституциявий ҳуқуқ нуқтаи назаридан ЎзР Конституциясининг 33-моддасида мустаҳкамланган митинг, йиғилишлар ва намойишлар ўтказиш ҳуқуқини амалга ошириш усулларидан бири. ЎзР Конституциясининг 33-моддасида ҳокимият органлари фақат халқни хавфсизлиги нуқтаи назаридангина бундай тадбирл...


муҳим масала юзасидан халқнинг овоз бериши йўли билан давлат қарорини қабул қилиш. Кўпинча бу тушунчанинг ўрнига референдум ибораси ишлатилади, чунки улар ўтказилиш тартиб қоидаси, қарорлар қабул қилиш шакли ва уларнинг юридик мажбурлигига кўра бир биридан фарқ қилмайди.


сиёсатшунослар, социологлар, конституциявий ҳуқуқ соҳасидаги мутахассислар фойдаланиладиган тушунча бўлиб, жамият ва давлатда, жамият ва давлат ҳаётининг энг муҳим масалалари аввал муҳокамадан ўтказилиб, сўнгра халқ овозига қўйилиб ҳал этиладиган тарздаги демократияни билдиради.

...

фикрлар хилма хиллиги. МДҲ га аъзо бўлган баъзи мамлакатларнинг конституцияларида яқин пайтдан бери ишлатила бошлаган тушунча бўлиб, бирон- бир ижтимоий муҳим масала юзасидан фикрлар хилма - хиллиги ва фуқароларнинг турли ижтимоий бирлашмалари тузилиши имкониятини билдиради (яна қаран...


давлатнинг расмий маъмурий маркази. Давлатнинг Конституциясида назарда тутилади, аммо шу билан бирга баъзан пойтахт тўғрисида махсус қонун қабул қилинади. Жумладан, ЎзР Конституциясининг 6-моддасига мувофиқ, ЎзР нинг пойтахти - Тошкент шаҳри.

...

(Покистон Ислом республикаси) - Осиёнинг жанубидаги давлат 1947 йил 14 августда мустақил деб эълон қилинган, аммо давлат тўла мустақилликка 1956 йил 23 мартда эришган ва Покистон Ислом республикаси деб эълон қилинган. Собиқ Шарқий Покистон ҳудуди 1971 йил декабр ойида ажралиб чиқиб Ба...


жамоат тартибини, фуқаролар ва жамият хавфсизлигини сақлашга, жиноят ва бошқа ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш, аниқлаш, барҳам бериш ва фош этишга, шунингдек бошқа баъзи вазифаларни:қуролни рўйхатдан ўтказиш ва бериш, ҳаёти ва соғлиғи ёки мол-мулки хавф остида қолган кишиларга ёрдам ...


(Польша республикаси, 1952 - 1989 йилларда Польша Халқ Республикаси) - Марказий Европада жойлашган. Қайта тикланган поляк давлатининг мустақиллиги 1918 йил 11 ноябрда эълон қилинган. Пойтахти - Варшава шаҳри.

Маъмурий жиҳатдан 49 воеводага, воеводалар гминларга бўлин...


(Португалия Республикаси) - Европанинг жанубий - ғарбида жойлашган давлат, Атлантика океанидаги Азор оролларини ва Мадейра архипелагини ҳам ўз ичига олади. Европа иттифоқининг аъзоси. Пойтахти - Лиссабон шаҳри.

Маъмурий жиҳатдан 22 округ ва 2 мухтор вилоят (Азор оро...


Ҳукумат таркибига кирувчи ва муайян масалалар юзасидан масъул бўлган министрнинг расмий (рамзий) номи. Портфельсиз министрлар алоҳида тармоқ (вазирлик)қа раҳбарлик қилмай, Ҳукумат томонидан кўриладиган айрим масалаларни ҳал қилишда ёки уни ижро этилишида масъул бўладилар.

...

АҚШда дастлабки сайловларни ўтказиш орқали депутатликка номзодни кўрсатиш. Тегишли партияни қўллаб-қувватловчи сайловчилар сайлов ўтказиш йўли билан ўзлари қўллаб-қувватлаган номзодни депутатликка номзод сифатида тавсия этишни ҳал этадилар.

Очиқ праймеризда сайловчи ...


қаранг: Тўғрилигича Президентлик бошқаруви.

...

республика бошқарув шаклидаги давлат кўриниши. Бошқарувнинг республика шаклининг иккинчиси парламент республикаси ҳисобланади. Парламентар ва президентлик республикалари элементларини ўз ичига олган аралашган кўринишлар нисбатан кўпроқ учраб туради. Президентлик республикасида давлат ...


(precedents - бўлиб ўтган) муайян ишни суд органлари томонидан кўриб чиқишда бошқа судлар томонидан айнан шунга ўхшаш иш бўйича илгари чиқарилган қарорнинг қўлланилиши. П. нинг икки тури фарқланади: суд П. (жиноий ва фуқаролик ишлари бўйича) ва маъмурий П. (маъмурий ишлар бўйича маъму...


ЎзР Конституциясида назарда тутилган давлат органларининг тизими. “Прокуратура тўғрисидаги” ЎзР қонунига биноан (2001 йил 29 августдаги қонун янги таҳрирда қабул қилинган) прокуратурага прокурорлик назорати (қаранг: прокурор назорати) ҳамда бошқа функциялар (фаолиятнинг йўналишлари) ю...


ЎзР Бош прокурори ҳузурида тузиладиган маслаҳат органи. Унинг таркибига Бош прокурор ва ўринбосарлари ҳамда прокуратуранинг бошқа раҳбар ходимлари киради. Унинг мажлиси заруратга қараб чақирилиб, прокуратура вазифасига кирувчи муҳим масалалар муҳокама қилинади. Коллегия қарори ҳаётга ...


Прокурор ёки терговчи лавозимига биринчи маротаба тайинланаётган шахс қуйидаги мазмунда қасамёд қабул қилади:

“Ўз хизмат вазифамни ҳалол ва виждонан бажаришга, қонун бузилишига қарши муросасиз курашишга, фуқаро, жамият ва давлат манфаатларини ҳимоя қилишга тантанали ...


прокуратура органларининг мансабдор шахси.

“Прокуратура тўғрисида”ги ЎзР қонунига биноан (2001 йил 29 августдаги таҳрири) прокурорларга қуйидагилар киради: ЎзР Бош прокурори, унинг ўринбосарлари, алоҳида муҳим ишлар бўйича катта ёрдамчилар ва ёрдамчилар. ЎзР ҳарбий п...


прокуратура фаолиятининг бош йўналиши. Унинг асосий мазмуни Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси ва республика ҳудудида амалда бўлган қонунларнинг қоидаларига зид ҳолатларни аниқлаш ва мазкур қонунбузарликларни бартараф этиш юзасидан қонунда назарда тутилган чораларни кўришдан иб...


қонуннинг бузилиши мумкин бўлган ҳолатларда прокурорнинг таъсир этиш ҳужжати. Ҳуқуққа хилоф қилмишларга тайёргарлик кўриш тўғрисида маълумотлар мавжуд бўлса ёки ҳуқуқбузарликни олдини олиш мақсадида прокурор ёки унинг ўринбосари томонидан махсус ҳужжат билан расмийлаштирилади. Мансабд...


қонунга зид бўлган ҳужжатга нисбатан прокурор томонидан таъсир этувчи актдир.

Прокурор протести қонунга зид бўлган ҳужжатни қабул қилган органга ёки юқори турувчи органга келтирилади. Мансабдор шахснинг ноқонуний қарорига нисбатан ҳам худди шундай тартибда протест ке...


давлатдаги мавжуд прокуратура тизимида прокурор назоратини жорий қилишнинг бир шакли ЎзР нинг «Прокуратура тўғрисида»ги янги таҳрирдаги 2001 й. 29 август қонунининг 26-моддасига асосан - прокурор мансабдор шахс ёки фуқаро томонидан қонуннинг бузилиши мазмунидан келиб чиққан ҳолда жино...


прокурор қонун бузилиши, унинг келиб чиқиш сабаблари ва бунга имконият яратиб бераётган шарт-шароитларни бартараф этиш тўғрисидаги тақдимномани қонун бузилишини бартараф этиш ваколатларига эга бўлган органга ёки мансабдор шахсга киритади. Тақдимнома дарҳол кўриб чиқилиши ва кўрилган ч...


эълон қилиш) - бир қатор хорижий давлатларнинг конституциявий ҳуқуқига кўра, ваколатли орган томонидан қабул қилинган ва тасдиқланган қонуннинг давлат бошлиғи томонидан конституцияда ёки қонунда белгиланган муддатда расмий босма нашр орқали эълон қилиниши. П. деганда қонунни расмий эъ...


кўп мамлакатларда қўлланиладиган сайлов тизимининг бир туридир. Бошқа тури бўлиб мажоритар сайлов тизими ҳисобланади. Пропорционал сайлов тизими ҳар хил турга эга. Умумий тарзда унинг мазмуни қуйидагилардан иборат:

Давлат ёки вакиллик органлари худди ягона сайлов окр...


суд ҳамда бошқа давлат органлари қарорларининг қонунийлиги ва асослилигини таъминлаш усулларидан бири. У ваколатли мансабдор шахслар томонидан чиқарилган расмий ҳужжатлар (протестлар) ёрдамида амалга оширилади (қ.: Кассация. Назорат иш юритуви. Прокурор протести).

...

конституция ва қонунларда белгилаб қўйилган маълум бир давлатнинг давлат пул белгиси. Ўзбекистонда 1994 йилнинг биринчи июлидан давлат пул бирлиги - «сўм» муомалага киритилган.

...

муайян давлат ҳудудида мазкур давлат пул бирлигининг, шунингдек чет давлатлар валюталарининг муомалада бўлиши.

...

маълум бир давлатнинг ўз пул бирлигини ишлаб чиқиш ва муомалага киритиши. ЎзР пул бирлиги - сўмни ишлаб чиқиш ва муомалага киритиш Марказий Банк томонидан амалга оширилади. П.э. шунингдек эскирган қоғоз пуллар ўрнига янгиларини чиқаришдир.

...

(эркин бирлашган Пуэрто Рико давлати) - Марказий Америка, Кариб денгизидаги катта антил оролларининг шарқий қисмидаги давлат тузилмаси. Маъмурий маркази - Сан-Хуан шаҳри. Маъмурий - ҳудудий бўлиниши: 8 округ ва 77 муниципиал бирликлардан иборат.

1917 йилда орол сиёси...

Конституциявий ҳуқуқ. Энциклопедик луғат

Ушбу нашр давлат-ҳуқуқий атамаларининг энциклопедик луғатидир. У Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси ва қонунлари билан бойитилган энг замонавий Конституциявий сўз бойлигини ўз ичига олади. Луғатда, шунингдек ўтган йилларда қўлланилиб келинган конституциявий-ҳуқуқий атамалар ҳам ўз аксини топди. Юридик ҳужжатларга кирган атамалар билан бир қаторда конституциявий ҳуқуқ фани ва унга туташ фанларнинг аксари қоидалари ҳамда сиёсатшунослик, жамиятшунослик ва бошқа фанларнинг ҳуқуқда қўлланиладиган атамаларига изоҳлар берилди.

Луғат турли даражадаги депутатлар, марказий ва маҳаллий давлат ҳокимияти органлари девонларининг ходимлари ҳамда ҳуқуқшунослик, сиёсатшунослик, фалсафа ва бошқа ижтимоий соҳалар бўйича ўқув юртларининг талабалари, аспирантлари ва ўқитувчилари ҳамда давлат ва ҳуқуқ муаммолари билан қизиқувчи кенг китобхонлар учун мўлжалланган.

Муаллифлар жамоаси:

Мустафоев Бўритош - Биринчи даражали Давлат Адлия маслаҳатчиси

Халилов Эркин Хамдамович - юридик фанлар доктори, профессор

Абдусаломов Мирзоулуғбек Элчиевич - юридик фанлар номзоди

Бозоров Узоқ - юридик фанлар номзоди

Файзиев Мириной Мирзаахмедович - профессор

Одилқориев Ходжимурод Тўхтамуродович - профессор

Хусанов Озод Тиллабович - профессор

Тўлаганов Абдужаббор - профессор

Мамадалиев Шавкат Олмасбаевич - фалсафа фанлари доктори

Тультеев Ильёс Тавасович - доцент

Муҳамедов Ўткирбек Ҳазратқулович - доцент

Авезов Ҳабибулла Қутлимуродович, сиёсатшунос.

Конституциявий ҳуқуқ. Энциклопедик луғат. Масъул муҳаррир ва муаллифлар жамоасининг раҳбари Б. Мустафоев - Тошкент: «Ўзбекистон нашриёти», 2006 йил. - 584 бет.

ISВN   978-9943-332-00-3    ББК 67,400(5У) я2

724-2006

© Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги, 2006

 

© Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги ҳузуридаги Ҳуқуқий ахборот билан таъминлаш маркази